# الزغبد (ا-ل-ز-غ-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%BA%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%BA%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ل - ز - غ - ب - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: الزَّغْبَد

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%BA%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: الزَّغْبَد

(باب ما جاءَ من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله زاء)
وسبيلُ هذا البابِ سبيلُ ما مضى. فمنه المشتقُّ البيِّنُ الاشتقاق، ومنه ما وُضع وضْعاً.
فمن المشتق الظّاهرِ اشتقاقُه قولهم (الزُّرْقُم)، أجمع أهلُ اللغة أنَّ أصله من الزَّرَق، وأن الميم فيه زائدة.
ومن ذلك (الزُّمَّلِق) و(الزُّمَالِق)، وهو الذي إذا باشر أراق ماءَه قبل أن يجامِع. وهذا أيضاً مما زيدت فيه الميم؛ لأنه من الزَّلَق. وهو من باب أَزْلَقَتِ الأنثى، وذلك إذا لم تقبل رحمُها ماءَ الفحل ورَمت به.
ومن ذلك (الزَّهْمَقَة) وهي الزَّهَم، أو رائحة الزُّهُومة. فالقاف فيه زائدة.
ومن ذلك قولهم (ازْمَهَرَّت) الكواكبُ، إذا لَمَعَتْ. وهذا مما زيدت فيه الميم؛ لأنه من زَهَرَ الشيء، إذا أضاء.
فأما (الزَّرَجُون) ففارسية معرّبة([1])، واشتقاقه من لون الذَّهَب.
ومن ذلك سيل (مُزْلَعِبٌّ)، وهو المُتدافع الكثير القَمْش. وهذا ممّا زِيدت فيه اللام. وهو من السَّيل الزّاعب، وهو الذي يتدافع.
ومن ذلك (الزُّلقوم)، وهو الحلقوم فيما ذكره ابن دريد([2]). فإن كان صحيحاً فهو منحوت من زَلِقَ وزقم، كأنَّ اللقمة تزلَق فيه.
ومن ذلك (الزُّهلُوق([3])) وهو الخفيف، وهو منحوت من زلق وزهق([4])، وذلك إذا تهاوى سِفْلاه.
ومن ذلك (الزُّعْرور) السَّيِّئُ الخُلُق. وهذا ممّا اشتقاقُه ظاهر؛ لأنه من الزّعارَة، والراء *فيه مكرَّرة.
ومن ذلك (الزَّمْجَرة): الصَّوت. والميم فيه زائدة، وأصله من الزّجر.
ومن ذلك قول الخليل: (ازَلَغَبّ([5])) الشعر، وذلك إذا نَبَتَ بعد الحلْق. وازلغَبَّ الطائر. إذا شوَّك([6]). وهذا مما نُحِت من كلمتين، من زَغَب ولَغَب. والزَّغب معروف، واللَّغْب: أضعف الريش.
ومن ذلك (الزَّغْدَب)، وهو الهدير الشديد، حكاه الخليل. وأمرُ هذا ظاهر. لأن الباء فيه زائدة. والزَّغْد: أشدّ الهدير.
ومن ذلك (الزَّغْبَد)([7]).
ومن ذلك (الزَّرْدَمَة([8])): موضع الازدرام، وهو الابتلاع. فهذا مما زيدت فيه الميم. لأنّه من زَرِدت الشيء.
ومن ذلك (ازْرَأَمَّ) الرجلُ فهو (مزرئمّ)، إذا غضب. وهذا مما زيدت فيه الهمزة، وهو من زَرِم، إذا انقطع، كذلك إذا غضب تغيَّر خُلقه وانقطع عمّا عُهد منه.
ومن ذلك (الزَّغْرَب) وهو الماء الكثير. فهذا مما زِيدت فيه الزّاء، والأصل راجع إلى الغَرَب، وهو من باب كثرة الماء.
ومما وُضع فيه وضعا (الزَّنْتَرَة): ضِيق الشيء. و(الزَّعْفقة([9])): سوء الخُلق. و(الزِّعْنِف): الرجل اللئيم. و(زعانف) الأديم: أطرافه.
ومما وُضع وضعاً وبعضُه مشكوك في صحته (الزِّبرج)، و(الزَّعْبَج). فالزِّبرِج: الزينة. والزَّعْبَج: سحاب رقيق.
حدثنا عليّ بن إبراهيم، قال: حدثنا عليّ بن عبد العزيز، قال: حدثنا أبو عبيد، قال: قال الفراء: الزَّعبج السحاب الرقيق. قال أبو عبيد: وأنا أنكر أن يكون الزَّعبَج من كلام العرب، والفرّاء عندي ثِقة.
وأمّا (الزَّمْهَرير) فالبرد، ممكنٌ أن يكون وضع وضعاً، وممكنٌ أن يكون مما مضى ذكره، من قولهم: ازمهرَّت الكواكب؛ وذلك أنّه إذا اشتدَّ البرد زَهَرت إذاً [و] أضاءت.
ومن ذلك (الزَّرْنَب):  ضرب من الطِّيب([10]). و(الزَّبَنْتَر([11])) القصير. و(الزِّخْرِط): مُخاط النعجة. و(الزُّخْرُف): الزينة. ويقال الزُّخْرُف الذهب. وزخارف الماء: طرائقُ تكونُ فيه.
و(زمْخَرَ) الصوت: اشتد. والزَّمْخَرة: الزَّمَّارة. و(الزَّمْخَر([12])): القصب الأجوف الناعم من الرّيّ. والزَّمْخر: نُشَّاب العَجَم. والزَّمْخَر: الكثير الملتفّ من الشجر. وممكن أن يكون الميم فيه زائدة، ويكون من زَخَرَ النبات. وقد مضى ذكره. والله أعلم.
(تم كتاب الزاء)
 --------------ـــــ
([1]) هي بالفارسية "زركون". و"زر" بمعنى الذهب. و"كون" لون، فمعناه لون الذهب. انظر اللسان والمعرب 165، ومعجم استينجاس 615. والزرجون في العربية: الخمر، وقضبان الكرم في لغة أهل الطائف وأهل الغور. وقال ابن شميل: الزرجون شجر العنب،  كل شجرة زرجونة.
([2]) الجمهرة: (3: 379).
([3]) هذه الكلمة مما فات صاحب اللسان. وقد وردت في المجمل والقاموس والجمهرة (3: 381).
([4]) في الأصل: "زعق"، تحريف.
([5]) وردت في الأصل بالعين المهملة في هذا الموضع وتاليه. والصواب ما أثبت.
([6]) في اللسان: "ازلغب الطائر: شوك ريشه قبل أن يسود".
([7]) لم يفسره. وفي اللسان "الزغبد: الزبد"، وأنشد:
صبحونا بزغبد وحتى ***  بعد طرم وتامك وثمال
([8]) الزردمة: الغلصمة، وقيل هي فارسية.
([9]) الزعفقة: بالعين المهملة. ووردت في الأصل بالمعجمة محرفة.
([10]) هو الزعفران. وقيل الزرنب: ضرب من النبات طيب الرائحة.
([11]) في الأصل: "الزبتر" تحريف، صوابه من المجمل واللسان.
([12]) وردت هذه الكلمة والكلمتان قبلها بالجيم، صوابهما بالخاء المعجمة كما أثبت.

كتاب السّين:
ـ

##### Türkçe

(Üç harften fazla olup başı **زاء** olanlardan Arapların كلامından gelenler babı)
Bu babın yolu, geçen(in) yolu gibidir. Ondan açık türetimi olan türemiş vardır; ondan da vaz‘an konulmuş olan vardır.
Açık türemişten, türetimi açık olan, onların **الزُّرْقُم** sözüdür; dil ehlinin tamamı, aslının **الزَّرَق**’tan olduğunda ve içindeki **ميم**’in زائد olduğunda icmâ etmiştir.
Bundan **الزُّمَّلِق** ve **الزُّمَالِق** vardır; o, temas ettiğinde, cima etmeden önce suyunu akıtandır. Bu da **ميم**’in kendisinde artırıldığı şeylerdendir; çünkü **الزَّلَق**’tandır. Ve o, **أَزْلَقَتِ** dişinin babındandır; bu, rahmi aygırın suyunu kabul etmediğinde ve onu atıp fırlattığında olur.
Bundan **الزَّهْمَقَة** vardır; o, **الزَّهَم**’dır; yahut **الزُّهُومة** kokusudur. Onda **قاف** زائدedir.
Bundan onların **ازْمَهَرَّت** yıldızlar sözü vardır; parladıklarında. Bu, **ميم**’in kendisinde artırıldığı şeylerdendir; çünkü **زَهَرَ** şey’dendir; aydınlandığında.
Ama **الزَّرَجُون** ise, Arapçalaştırılmış Farsçadır([1]); ve türetimi altının rengindendir.
Bundan **مُزْلَعِبٌّ** seli vardır; o, itişip kakışan, çok çer-çöp taşıyandır. Bu, **لام**’ın kendisinde artırıldığı şeylerdendir. Ve o, itişip kakışan sel olan **الزّاعب** selindendir.
Bundan **الزُّلقوم** vardır; İbn Düreyd’in([2]) zikrettiğine göre o, **الحلقوم**’dur. Eğer doğru ise, **زَلِقَ** ve **زقم**’dan yontulmuştur; sanki lokma onda kayıp gider.
Bundan **الزُّهلُوق**([3]) vardır; o, hafiftir; **زلق** ve **زهق**([4])’tan yontulmuştur; bu, alt tarafı yuvarlanıp düştüğünde olur.
Bundan **الزُّعْرور** vardır; kötü huyludur. Bu, türetimi açık olan şeylerdendir; çünkü **الزّعارَة**’dandır; ve **راء** onda tekrarlanmıştır.
Bundan **الزَّمْجَرة** vardır: ses. Onda **ميم** زائدedir; aslı **الزّجر**’dendir.
Bundan Halîl’in sözü: **ازَلَغَبّ**([5]) kıl; bu, tıraştan sonra bittiğinde olur. Ve **ازلغَبَّ** kuş; dikenlendiğinde([6]). Bu, iki kelimeden yontulmuş şeylerdendir: **زَغَب** ve **لَغَب**’dan. **الزَّغب** bilinir; **اللَّغْب** ise: tüyün en zayıfıdır.
Bundan **الزَّغْدَب** vardır; o, şiddetli uğultudur; Halîl hikâye etti. Bunun işi açıktır; çünkü onda **باء** زائدedir. **الزَّغْد**: uğultunun en şiddetlisidir.
Bundan **الزَّغْبَد**([7]) vardır.
Bundan **الزَّرْدَمَة**([8]) vardır: **الازدرام** yeridir; o da yutmadır. Bu, **ميم**’in kendisinde artırıldığı şeylerdendir; çünkü **زَرِدت** şey’dendir.
Bundan **ازْرَأَمَّ** adam; o da **مزرئمّ**’dir; öfkelendiğinde. Bu, **همزة**’nin kendisinde artırıldığı şeylerdendir; ve **زَرِم**’dendir; koptuğunda; aynı şekilde, öfkelendiğinde huyu değişir ve kendisinden alışılmış olandan kopar.
Bundan **الزَّغْرَب** vardır; o, çok sudur. Bu, **زّاء**’ın kendisinde artırıldığı şeylerdendir; asıl **الغَرَب**’a racidir; ve o, suyun çokluğu babındandır.
Vaz‘an konulmuş olanlardan: **الزَّنْتَرَة**: şeyin darlığı. Ve **الزَّعْفقة**([9]): kötü huy. Ve **الزِّعْنِف**: alçak adam. Ve derinin **زعانف**’i: uçlarıdır.
Vaz‘an konulmuş olup bir kısmı sıhhatinde şüpheli olanlardan: **الزِّبرج** ve **الزَّعْبَج**. **الزِّبرِج**: süstür. **الزَّعْبَج**: ince buluttur.
Bize Ali b. İbrâhîm rivayet etti, dedi: bize Ali b. Abdülazîz rivayet etti, dedi: bize Ebû Ubeyd rivayet etti, dedi: Ferrâ dedi: **الزَّعبج** ince buluttur. Ebû Ubeyd dedi: Ben, **الزَّعبَج**’in Arapların كلامından olmasını inkâr ederim; Ferrâ ise benim nezdimde sika’dır.
**الزَّمْهَرير** ise soğuktur; vaz‘an konulmuş olması mümkündür; ve geçmişte zikri geçenlerden olması da mümkündür; onların **ازمهرَّت** yıldızlar sözünden; çünkü soğuk şiddetlendiğinde, o vakit parlamış ve aydınlanmış olurlar.
Bundan **الزَّرْنَب** vardır: bir tür güzel koku([10]). Ve **الزَّبَنْتَر**([11]) kısadır. Ve **الزِّخْرِط**: koyunun sümüğü. Ve **الزُّخْرُف**: süstür. Ve denir ki **الزُّخْرُف** altındır. Ve suyun **زخارف**’i: onda bulunan yollar/çizgilerdir.
Ve **زمْخَرَ** ses: şiddetlendi. Ve **الزَّمْخَرة**: **الزَّمَّارة**’dır. Ve **الزَّمْخَر**([12]): Rey’den yumuşak, içi boş kamıştır. Ve **الزَّمْخر**: Acemlerin okudur. Ve **الزَّمْخَر**: ağaçtan çok, birbirine dolanmış olandır. Ve onda **ميم**’in زائد olması mümkündür; ve bitkinin **زَخَرَ**’ından olması mümkündür. Onun zikri geçti. Allah daha iyi bilir.
(**الزّاء** kitabı tamamlandı)
--------------ـــــ
([1]) Farsçada “زركون”dur. “زر” altın manasındadır. “كون” renk(tir); manası altının rengidir. Lisân ve Mu‘arrab 165’e ve Steingass sözlüğü 615’e bak. Arapçada **الزرجون**: şaraptır; ve Tâif ehlinin ve Gawr ehlinin dilinde asma çubuklarıdır. İbn Şümeyl dedi: **الزرجون** üzüm ağacıdır; her ağaç bir **زرجونة**’dır.
([2]) **الجمهرة**: (3: 379).
([3]) Bu kelime, Lisân sahibinin kaçırdıklarındandır. **المجمل**’de, **القاموس**’ta ve **الجمهرة**’de (3: 381) varid olmuştur.
([4]) Asılda: “زعق”; tahriftir.
([5]) Asılda bu yerde ve sonrakinde **عين** مهملة ile varid olmuştur. Doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([6]) Lisân’da: “**ازلغب** kuş: tüyü kararmadan önce dikenlendi.”
([7]) Onu tefsir etmedi. Lisân’da “**الزغبد**: **الزبد**” (vardır); ve şu beyit okunmuştur:
صبحونا بزغبد وحتى ***  بعد طرم وتامك وثمال
([8]) **الزردمة**: **الغلصمة**’dır; ve denildi ki o Farsçadır.
([9]) **الزعفقة**: **عين** مهملة iledir. Asılda **معجمة** ile tahrif edilmiş olarak varid olmuştur.
([10]) O, safrandır. Ve denildi ki **الزرنب**: güzel kokulu bir tür bitkidir.
([11]) Asılda: “**الزبتر**” tahriftir; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dandır.
([12]) Bu kelime ve ondan önceki iki kelime **جيم** ile varid olmuştur; doğruları, sabit kıldığım gibi **خاء** معجمة iledir.

**كتاب السّين**:
ـ
