# الشماريخ (ا-ل-ش-م-ا-ر-ي-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ل - ش - م - ا - ر - ي - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: الشَّماريخ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: الشَّماريخ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف وأوله شين)
فأوَّلُ ذلك: (الشَّرْجَب)، وهو الطّويل. فالراء فيه زائدةٌ، وقد قلنا إنَّ الشُّجوب أعمِدة البُيوت، فالطويل * مشبَّه بذلك العمودِ الطويل.‏
ومنه (الشَّوْقَب) والواو زائدة، وقد مضى ذكره.‏
ومن ذلك قولهم: (شَبْرَقْتُ) اللّحمَ، إِذا قَطّعته، فالقاف منه زائدة، كأنّك قَطّعتَه شِبراً شِبرا. وشَبْرَقْتُ الثّوبَ، إِذا مَزّقتَه.‏
ومن ذلك (الشَّفَلَّحُ): العظيم الشّفتين. وهذا ممّا يزيدون فيه للتقبيح والتّهويل. وإلاَّ فالأصل الشَّفَة، كما يقولون: الطِّرِمَّاح، وإِنّما هو من طرح، وقد ذكرنا مِثْله.‏
ومن ذلك (الشُّمْرُج): الرَّقيق من الثِّياب وغَيره في قول القائل(1):‏
* غَداةَ الشّمالِ الشُّمرُجُ المتنصَّحُ(2) *‏
فهذا مما زِيدت فيه الرّاء. وقد قلنا إِنّهم يقولون: شَمَجَ الثّوبَ، إِذا خاطَ خياطةً متباعدة. فهذا إذا رقَّ فكأنَّ سِلكَه يتباعد بعضُه عن بعض.‏
ومن ذلك (الشَّرَنْبث): الغليظ الكفَّين. والأصل الشَّرَثُ، وهو غِلظ الأصابعِ والكَفّينِ، وزيدت فيه الزِّيادات للتقبيح.‏
ومن ذلك (الشَّماريخ): رؤوس الجِبال، فالراء فيه زائدة، وإِنّما هو من شَمَخ، إِذا عَلا.‏
ومن ذلك (الشَّناعِيف)، الواحد شِنْعَاف، وهي رؤوسٌ تخرُج من الجبل. وهذا منحوتٌ من كلمتين، من شعَف ونعَف. فأمَّا الشَّعَفة فرأسُ الجبل، والنَّعْف: ما ينسدُّ بين الجبلين، وقد ذكر في النون.‏
ومن ذلك (الشُّرْسُوف)، والجمع الشَّراسِيف، وهي مَقَاطُّ الأضلاع حيث يكون الغُضْرُوف الدَّقيق. فالرَّاء في ذلك زائدة، وإِنّما هو شسف، وقد مرَّ.‏
ومن ذلك (الشِّرْذِمة)، وهي القليل من الناس، فالذّال زائدة، وإِنّما هي من شَرَمْتُ الشَّيء، إذا مَزَّقْتَه، فكأنَّها طائفةٌ انمزَقَت وانمارت عن الجماعة الكثيرة. ويقال ثوب (شَرَاذِمُ) أي قِطَعٌ.‏
ومن ذلك (الشَّمَيْذَر)، وهو الخفيف السَّريع. وهذا منحوتٌ من كلمتين من شمذ وشمر، وقد مر تفسيرهما.‏
ومن ذلك (الشِّنذارة): الرَّجل المتعرِّض لأعراض الناس بالوقيعة(3)، والنون فيه زائدة، والأصل التشذر الوَعيد، وقد مضى، ثمَّ أُبْدِلت الذَّالُ ظاءً فقيل (شِنْظِيرة)، وقد (شَنْظر شَنْظَرةً).‏
ومن ذلك (الشُّبْرُمُ) وهو القَصير من الرجال، والميم فيه زائدة كأنَّه في قدر الشِّبرْ.‏
ومن ذلك (الشَّمَرْدَل): وهو الرَّجل الخفيف في أمره، ويقال [الفتيُّ القويُّ من الإِبل(4)]. وأيَّ ذلك كانَ، فهو من شَمر.‏
فأمَّا ما يقال، أن (الشَّناتِر) الأصابعُ بلغة اليمانيِّين فلعل قياسهم غيرُ قياس سائر العرب، ولا معنى للشُّغْل بذلك.‏
ومما وُضعَ وضعاً (شَمَنصير)، وهو موضع، قال:‏
مستأرضاً بين بَطنِ اللَّيثِ أيمَنُهُ *** إلى شَمَنْصِيرَ غَيثاً مرسَلاً مَعِجا(5)‏
(تم كتاب الشين)‏
--------------ــ
(1) هو ابن مقبل: كما في ديوانه 36 واللسان والصحاح (شمرج)، واللسان والتاج (نصح).‏
(2) صدره:‏  * ويرعد إرعاد الهجين أضاعه *.‏
(3) فسر في اللسان بأنه الغيور، ويقابله في المجمل: "الشنظير: الفاحش". وفي القاموس: "رجل شنذارة: غيور أو فاحش، كشنذيرة".‏
(4) التكملة من المجمل.‏
(5) البيت لساعدة بن جُؤَيَّة الهذلي. اللسان (معج، شمصر). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 37، وشرح السكري للهذليين 87. وسيأتي في (ليث).‏

كتاب الصَّاد:
ـ

##### Türkçe

(Üç harften fazla olup başı **شين** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bunun ilki: (**الشَّرْجَب**), ve o uzundur. Şu hâlde **راء** onda ziyadedir; ve biz demiştik ki **الشُّجوب** evlerin direkleridir; şu hâlde uzun, o uzun direğe benzetilmiştir.

Ve ondan (**الشَّوْقَب**) ve **واو** ziyadedir; ve onun zikri geçmiştir.

Ve bundan onların sözü: (**شَبْرَقْتُ**) eti, onu parçaladığın zaman; şu hâlde **قاف** ondan ziyadedir; sanki onu bir karış bir karış parçalamışsın. Ve (**شَبْرَقْتُ**) elbiseyi, onu yırttığın zaman.

Ve bundan (**الشَّفَلَّحُ**): dudakları büyük olan. Ve bu, çirkinleştirmek ve korkunç göstermek için onda artırdıkları şeylerdendir. Yoksa asıl **الشَّفَة**’dir; onların **الطِّرِمَّاح** dedikleri gibi; hâlbuki o ancak **طرح**’tandır; ve biz onun benzerini zikretmiştik.

Ve bundan (**الشُّمْرُج**): elbiselerden ve başkasından ince olan; söyleyenin sözü içinde(1):
* **غَداةَ الشّمالِ الشُّمرُجُ المتنصَّحُ(2)** *
Şu hâlde bu, içinde **راء**’nın artırıldığı şeylerdendir. Ve biz demiştik ki onlar **شَمَجَ** elbiseyi derler, aralıklı bir dikişle diktiği zaman. Şu hâlde bu inceldiği zaman, sanki onun ipliği birbirinden uzaklaşır; onun bir kısmı bir kısmından.

Ve bundan (**الشَّرَنْبث**): avuçları kalın olan. Ve asıl **الشَّرَثُ**’tur; ve o, parmakların ve avuçların kalınlığıdır; ve çirkinleştirmek için onda ziyadeler artırılmıştır.

Ve bundan (**الشَّماريخ**): dağların başları; şu hâlde **راء** onda ziyadedir; ve o ancak **شَمَخ**’tandır, yükseldiği zaman.

Ve bundan (**الشَّناعِيف**), teki **شِنْعَاف**; ve onlar, dağdan çıkan başlardır. Ve bu, iki kelimeden yontulmuştur; **شعَف** ve **نعَف**’tan. **الشَّعَفة**’ye gelince: dağın başıdır; ve **النَّعْف**: iki dağ arasında tıkanan şeydir; ve **النون**’da zikredilmiştir.

Ve bundan (**الشُّرْسُوف**), çoğulu **الشَّراسِيف**; ve onlar, ince kıkırdağın bulunduğu yerde kaburgaların kesim yerleridir. Şu hâlde **راء** bunda ziyadedir; ve o ancak **شسف**’tir; ve geçmiştir.

Ve bundan (**الشِّرْذِمة**): ve o, insanlardan az olandır; şu hâlde **ذال** ziyadedir; ve o ancak **شَرَمْتُ** şey’i, onu parçaladığın zaman’dandır; sanki o, çok cemaatten parçalanıp ayrılmış ve kopmuş bir taifedir. Ve elbise için (**شَرَاذِمُ**) denir; yani parçalar.

Ve bundan (**الشَّمَيْذَر**): ve o, hafif süratlidir. Ve bu, iki kelimeden yontulmuştur; **شمذ** ve **شمر**’den; ve ikisinin tefsiri geçmiştir.

Ve bundan (**الشِّنذارة**): insanların ırzlarına dil uzatmakla musallat olan adam(3); ve **نون** onda ziyadedir; ve asıl **التشذر**’dir, tehdit; ve geçmiştir; sonra **ذال** **ظاء**’a çevrilmiştir de (**شِنْظِيرة**) denmiştir; ve (**شَنْظر شَنْظَرةً**) etmiştir.

Ve bundan (**الشُّبْرُمُ**): ve o, erkeklerden kısa olandır; ve **ميم** onda ziyadedir; sanki o, karış miktarındadır.

Ve bundan (**الشَّمَرْدَل**): ve o, işinde hafif olan adamdır; ve [develerden genç güçlü olan](4) denir. Ve bunların hangisi olursa olsun, o **شَمر**’dendir.

Şu hâlde ama denilen şey: (**الشَّناتِر**) parmaklardır, Yemenlilerin diliyle; artık belki onların kıyası, diğer Arapların kıyası gibi değildir; ve bununla meşgul olmanın bir mânâsı yoktur.

Ve vaz‘an vaz‘ olunmuş şeylerden: (**شَمَنصير**), ve o bir yerdir; dedi ki:
**مستأرضاً بين بَطنِ اللَّيثِ أيمَنُهُ *** إلى شَمَنْصِيرَ غَيثاً مرسَلاً مَعِجا(5)**
(**كتاب الشين** tamam oldu)

--------------ــ
(1) O, İbn Mukbil’dir: divanında 36’da ve **اللسان** ve **الصحاح**’ta (**شمرج**), ve **اللسان** ve **التاج**’da (**نصح**)ta olduğu gibi.
(2) Onun ilk mısraı:
* **ويرعد إرعاد الهجين أضاعه** *.
(3) **اللسان**’da, kıskanç olan diye tefsir edilmiştir; ve **المجمل**’de ona karşılık: “**الشنظير**: çirkin sözlü.” Ve **القاموس**’ta: “**رجل شنذارة**: kıskanç yahut çirkin sözlü; **شنذيرة** gibi.”
(4) Tamamlama **المجمل**’dendir.
(5) Beyit, Sa‘ade b. Cüeyye el-Hüzelî’nindir. **اللسان** (**معج**، **شمصر**). Ve kasidesi, Hüzelîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 37’de, ve es-Sukkerî’nin Hüzelîler şerhinde 87’dedir. Ve (**ليث**)’te gelecektir.

كتاب **الصَّاد**:
ـ
