# الفرطوم (ا-ل-ف-ر-ط-و-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ل - ف - ر - ط - و - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: الفُرْطُوم

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: الفُرْطُوم

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله فاء)
من ذلك (الفَرْزدقة): القِطعة من العجين. هذه كلمةٌ منحوتة من كلمتين(1)، من فَرَزَ ومن دَقَّ، لأنَّه دقيقٌ عُجِنَ(2) ثم أُفرِزَت منه قطعة، فهي من الفَرْز والدَّقّ.‏
ومن ذلك (الفَرقَعة): تنقيضُ الأصابع. وهذا ممَّا زيدت فيه الراء، وأصله فَقَع، وقد ذكر.‏
ومن ذلك قولهم (افْرَنقَعوا)، إذا تنحَّوا. وهي كلمةٌ منحوتة من فَرَق وفقَع، لأنَّهم يتفرَّقون فيكونُ لهم عند ذلك فَقْعةٌ وحَرَكة.‏
ومن ذلك قولهم (الفِرْشِطُ) و(الفِرشاط(3)): الواسع. وهذا مما زيدت فيه الطاء، والأصل فَرَش؛ ويكون ذلك من فرشت الشَّيء. ومن هذا الباب (فَرْشَط) البعير، لأنه ينفرِش ويَنْبَسِط.‏
ومن ذلك (الفَلْقَم): الواسع. وهذا من كلمتين: من فَلَق ولَقِم، كأنّه من سَعته يلْقَم الأشياء. والفَلْق: الفتح.‏
وقد ذكروا من ذلك (الفَلْحَس) الرَّجل الحريص والكلب الفَلْحَس(4) وهذا مما زيدت فيه الفاء، والأصل لَحِسَ كأنَّه من حرصه يَلْحَس الأشياء لحساً. والفلْحَس: المرأة الرسحاء، كأنَّ اللحم منها قد لُحِس حتَّى ذهب.‏
ومن ذلك (الفُرهُد): الحادر الغليظ. وهذه منحوتةٌ من كلمتين: من فَرِه ورَهَد. فالفَرَه: كثرة اللحم، والرَّهَد(5) : استرخاؤُه.‏
ومن ذلك (الفَرْشَحة)، وهو أن يفرِّج الإنسانُ بين رجلَيه ويُباعدَ إحداهما من الأُخرى، وهو المنهيُّ عنه في الصلاة. وهذا من كلمتين: من فَرَشَ وفَسَح، وقد مرَّ تفسيرُها.‏
ومن ذلك قولُهم: لقيت منه (الفُِـَتَكْرِينَ)، وهي الشَّدائد. وهذا من الفتك، وسائره زائد.‏
ومن ذلك (الفَدْغَم): الرجل العظيم الخَلْق، والميم فيه زائدة، وكأنَّه يَفْدَغ بخَلْقِه الأشياءَ فَدْغاً.‏
ومما وُضِع وضعاً ولعلّ لـه قياساً لا نعلمُه (الفَرْقد): ولدُ البَقَرة. و(الفَرقدانِ) : نجمان. و(فَقْعَسٌ) : حيٌّ من الأسَد(6) . و(الفِطَحْل) : زمنٌ لم يُخلَق الناس [فيه(7) ] بَعد. و(الفَلَنْقَس): الذي أُمُّه عربيّةٌ وأبوه عجَميّ. باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله فاء‏
و(الفِرصاد) : التُّوت. و(الفِرنِب) الفأرة(8). ويقولون:(الفُرْطُوم) : منقار الخُفّ. يقال خَفٌّ مُفَرْطَم. وأمّا قوله:‏
* عَكْفَ النَّبيط يَلعبون الفَنْزَجا(9) *‏
فيقال إنَّه فارسيٌّ(10) وإنَّه الدَّسْتَبَنْد(11) . و(الفُرْعُل) : ولد الضَّبُع على ما قالُوا، من كلام العرب، والله أعلم.‏
(تم كتاب الفاء والله أعلم بالصَّواب) .‏
---------------------ـــ
(1) كذا. والحق أن الكلمة معربة من الفارسية "برازده". انظر اللسان ومعجم استينجاس 239، إذا فسرها بقوله:(Lump of dough) . أي كتلة أو قطعة أو قرص من العجين.‏
(2) في الأصل: "عجين".‏
(3) الكلمة وسابقتها لم تردا في اللسان. وفي القاموس: "فرشط: قعد ففتح ما بين رجليه، وهو فرشط كزبرج وقرطاس".‏
(4) الذي في المجمل: "ويقال للكب فلحس".‏
(5) هذا المصدر مما لم يرد في المعاجم المتداولة.‏
(6) يقال أسد، والأسد. انظر اللسان. وفي المجمل: "حي من أسد".‏
(7)التكملة من اللسان.‏
(8) أنشد شاهداً له في اللسان:‏
كضيون دب إلى فرنب  *** يدب بالليل إلى جاره‏
(9) للعجاج في ديوانه 8 واللسان (فنزج) والمعرب للجواليقي 237 وأدب الكاتب 377.‏
(10) قالوا: هو معرب "بنجكان".‏
(11) في الألفاظ الفارسية المعربة لأدي شير 63: "الدستبند لعبة المجوس يدورون وقد أمسك بعضهم يد بعض كالرقص، مركب من دست، أي بند، ومن بند، أي رباط".‏

##### Türkçe

(**الفُرْطُوم**)

(Üç harften fazla olup başı **فاء** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bunlardandır (**الفَرْزدقة**): hamurdan parça. Bu, iki kelimeden yontulmuş bir kelimedir(1): **فَرَزَ**’den ve **دَقَّ**’dan; çünkü o, yoğrulmuş ince (un)dur(2), sonra ondan bir parça ayrılmıştır; o hâlde o, **الفَرْز** ve **الدَّقّ**’dandır.‏
Bunlardandır (**الفَرقَعة**): parmakları çıtlatma. Bu, kendisinde **الراء** artırılmış olanlardandır; aslı **فَقَع**’dır; zikredilmiştir.‏
Bunlardandır onların sözü (**افْرَنقَعوا**), uzaklaştıkları zaman. Bu, **فَرَق** ve **فَقَع**’dan yontulmuş bir kelimedir; çünkü onlar ayrılıp dağılırlar; o vakit onlar için bir **فَقْعة** ve bir hareket olur.‏
Bunlardandır onların sözü (**الفِرْشِطُ**) ve (**الفِرشاط(3)**): geniş. Bu, kendisinde **الطاء** artırılmış olanlardandır; asıl **فَرَش**’tır; bu da “şeyi yaydım”dan olur. Bu babdandır (**فَرْشَط**) deve; çünkü o yayılır ve genişler.‏
Bunlardandır (**الفَلْقَم**): geniş. Bu iki kelimedendir: **فَلَق**’tan ve **لَقِم**’den; sanki genişliğinden dolayı şeyleri yutar. **الفَلْق**: açma(dır).‏
Bunlardan (**الفَلْحَس**) hırslı adamı ve **الفَلْحَس(4)** köpeği zikrettiler. Bu, kendisinde **الفاء** artırılmış olanlardandır; asıl **لَحِسَ**’dır; sanki hırsından dolayı şeyleri yalamayı bir yalama ile yalar. **الفلْحَس**: gevşek-etli kadın; sanki et ondan yalanmış da gidip yok olmuş gibidir.‏
Bunlardandır (**الفُرهُد**): iri, kalın. Bu iki kelimeden yontulmuştur: **فَرِه**’den ve **رَهَد**’den. **الفَرَه**: etin çokluğu; **الرَّهَد(5)**: onun gevşekliği.‏
Bunlardandır (**الفَرْشَحة**): insanın iki bacağı arasını açması ve birini ötekinden uzaklaştırmasıdır; namazda yasaklanan odur. Bu iki kelimedendir: **فَرَشَ**’tan ve **فَسَح**’tan; onun açıklaması geçmiştir.‏
Bunlardandır onların sözü: ondan (**الفُِـَتَكْرِينَ**) ile karşılaştım; o, şiddetlerdir. Bu, **الفتك**’dendir; geri kalanı ziyadedir.‏
Bunlardandır (**الفَدْغَم**): yaratılışı büyük adam; içindeki **الميم** ziyadedir; sanki yaratılışıyla şeyleri **فَدْغاً** ile ezer.‏
Ve vaz‘an konulmuş olup, belki bizim bilmediğimiz bir kıyası olanlardandır (**الفَرْقد**): ineğin yavrusu. Ve (**الفَرقدانِ**): iki yıldız. Ve (**فَقْعَسٌ**): **الأسَد(6)**’den bir kabile. Ve (**الفِطَحْل**): insanların henüz yaratılmadığı bir zaman[da(7)]. Ve (**الفَلَنْقَس**): annesi Arap, babası Acem olan. Üç harften fazla olup başı **فاء** olan Arapların sözünden gelenler babı‏
Ve (**الفِرصاد**): dut. Ve (**الفِرنِب**) fare(8). Ve derler ki: (**الفُرْطُوم**): toynağın gagası (ön çıkıntısı). Denir: **خَفٌّ مُفَرْطَم**. Amma onun sözüne gelince:‏
* **عَكْفَ النَّبيط يَلعبون الفَنْزَجا(9)** *‏
denir ki o Farsçadır(10) ve o **الدَّسْتَبَنْد(11)**’dir. Ve (**الفُرْعُل**): söylediklerine göre sırtlan yavrusu; Arapların sözündendir; Allah daha iyi bilir.‏
(**تم كتاب الفاء والله أعلم بالصَّواب**) .‏
---------------------ـــ
(1) Böyledir. Doğrusu, kelime Farsçadan “برازده”dan Arapçalaştırılmıştır. **اللسان**’a ve **معجم استينجاس** 239’a bak; onu şu sözüyle açıkladığında: (**Lump of dough**). Yani hamurdan kütle veya parça veya çörek.‏
(2) Asılda: “**عجين**”.‏
(3) Kelime ve ondan önceki, **اللسان**’da gelmemiştir. **القاموس**’ta: “**فرشط**: oturdu da iki bacağı arasını açtı; ve o **فرشط**’tır, **زبرج** ve **قرطاس** gibi.”‏
(4) **المجمل**’de olan: “Ve köpeğe **فلحس** denir.”‏
(5) Bu mastar, dolaşımda olan sözlüklerde gelmemiş olanlardandır.‏
(6) **أسد** denir, ve **الأسد**. **اللسان**’a bak. **المجمل**’de: “**أسد**’den bir kabile.”‏
(7) Tamamlama **اللسان**’dandır.‏
(8) **اللسان**’da ona şahit olarak şu beyti okudu:‏
كضيون دب إلى فرنب  *** يدب بالليل إلى جاره‏
(9) **العجاج**’ın divanında 8; ve **اللسان** (**فنزج**); ve **المعرب**’da **للجواليقي** 237; ve **أدب الكاتب** 377.‏
(10) Dediler ki: o, “بنجكان”ın Arapçalaştırılmışıdır.‏
(11) **أدي شير**’in 63’teki Arapçalaştırılmış Farsça lafızlarda: “**الدستبند** Mecusilerin bir oyunudur; dönerler, bazısı bazısının elini tutmuş hâlde, raks gibi; **دست**’ten mürekkeptir, yani **بند**; ve **بند**’den, yani bağ.”‏
