# بأبأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A3%D8%A8%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بأبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%A8%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بأبأ

قال الليث بن مظفر: البأبأة: قول الإنسان لصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، فيشتق من ذلك فعل فيقال: بأبأه بأبأة وبأبأ به إذا قال له: بأبي أنت، قال ابن جني: إذا قلت: بأبي أنت، فالباء في أول الاسم حرف جر، بمنزلة اللام في قولك: لله أنت، فإذا اشتققت منه فعلا اشتقاقا صوتيا استحال ذلك التقدير، فقلت: بأبأت بئباء، وقد أكثرت من البأبأة. فالباء الآن في لفظ الأصل، وإن كان قد علم أنها فيما اشتقت منه زائدة للجر، وعلى هذا منها: البأب، فصار فعلا من باب سلس وقلق، وقال: يا بأبي أنت ويا فوق البأب، فالبأب الآن بزنة الضلع والعنب. انتهى. وقال الراجز:
  وصاحب ذي غمرة داجيته
  بأبأته وإن أبـى فـديتـه
  حتى أتى الحي وما آذيتـه
  قال: ومن العرب من يقول: وا بأبا أنت، جعلوها كلمة مبنية على هذا التأسيس. قال أبو منصور: هذا كقوله: يا ويلتا، معناه: يا ويلتي، فقلبت الياء ألفا، وكذلك يا أبتا، معناه يا أبتي، ومن قال: يا بيبا، حول الهمزة ياء، والأصل يا بأبا، معناه يا بأبي.وبأبأته، أيضا، وبأبأت به: قلت له: بابا. وقالوا: بأبأ الصبي أبوه إذا قال له: بابا. وبأبأه الصبي إذا قال له: بابا. وقال الفراء: بأبأت الصبي بئباء إذا قلت له: بأبي. وقال ابن جني: سألت أبا علي فقلت له: بأبأت الصبي بأبأة إذا قلت له: بابا، فما مثال البأبأة عندك الآن? أتزنها على لفظها في الأصل فتقول: مثالها البقبقة، فقال: بل أزنها على ما صارت إليه، وأترك ما كانت قبل عليه، فأقول: الفعللة. قال: وهو كما ذكر، وعليه انعقاد هذا الباب. والبؤبؤ كهدهد، وفي نسخة، كالهدهد، قالوا: لا نظير له في كلام العرب إلا جؤجؤ ودؤدؤ ولؤلؤ، لا خامس لها، وزاد المصنف: ضؤضؤ، وحكى ابن دحية في التنوير سؤسؤ: الأصل، كما في الصحاح، وقيل: الأصل الكريم أو الخسيس، وقال شمر: بؤبؤ الرجل: أصله. وأنشد ابن خالويه لجرير:
  في بؤبؤ المجد وبحبوح الكرم وأما أبو علي القالي فأنشده:
  في ضئضئ المجد وبؤبوء الكرم وعلى هذه الرواية يصح ما ذكره من أنه على مثال سرسور، بمعناه، قال: وكأنهما لغتان. والبؤبؤ: السيد الظريف الخفيف. والأنثى بهاء، نقله ابن خالويه. وأنشد قول الراجز في صفة امرأة:
  قد فاقت البؤبؤ والبؤيبيه والجلد منها غرقئ القويقيه والبؤبؤ: رأس المكحلة، وسيأتي في يؤيؤ أنه مصحف منه. والبؤبؤ: بدن الجرادة بلا رأس ولا قوائم. وإنسان العين، وفي التهذيب: عين العين. وهو أعز علي من بؤبؤ عيني. والبؤبؤ: وسط الشيء، كالبحبوح. وكسرسور ودحداح الأخير من المحكم: العالم المعلم. وتبأبأ تبأبؤا: عدا، نقله أبو عبيد عن الأموي. ومما يستدرك عليه: بأبأ الرجل: أسرع، نقله الصغاني عن الأحمر. والبأباء: زجر السنور. قاله الصغاني.

### Türkçe

قال الليث بن مظفر: **البأبأة**: insanın arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “Seni babamla fidye ederim”dir. Bundan bir fiil türetilir de şöyle denir: **بأبأه** **بأبأة** ile ve **بأبأ به**; ona “**بأبي أنت**” dediği zaman. İbn Cinnî dedi: “**بأبي أنت**” dediğin zaman, ismin başındaki **الباء** bir cer harfidir; “**لله أنت**” sözündeki **اللام** menzilesindedir. Ondan bir fiil sesçe türetme ile türettiğin zaman, o takdir imkânsız olur; böylece “**بأبأت** **بئباء** ile” dersin; ve **البأبأة**’yi çokça yaptın. Artık **الباء** şimdi aslın lafzındadır; her ne kadar ondan türettiğin şeyde cer için زائد olduğu bilinmiş olsa da. Bunun üzerine ondan: **البأب** (da vardır); böylece **سلس** ve **قلق** babından bir fiil oldu. Ve dedi: “يا **بأبي** أنت ويا فوق **البأب**”; artık **البأب** şimdi **الضلع** ve **العنب** veznindedir. Bitti. Ve recez söyleyen dedi:
  Ve bir غمرة sahibi, onunla geceleyin birlikte oldum
  Ona **بأبأته** ettim; eğer karşı koyarsa onu fidye ettim
  Nihayet hayye geldi ve ona eziyet etmedim

Dedi: Araplardan kimi “وا **بأبا** أنت” der; onu bu تأسيس üzerine bina edilmiş bir kelime kıldılar. Ebû Mansûr dedi: Bu, onun “يا **ويلتا**” sözü gibidir; manası: “يا **ويلتي**”dir; böylece **الياء**’yı **ألف**’a çevirdi. Keza “يا **أبتا**”; manası “يا **أبتي**”dir. Ve kim “يا **بيبا**” derse, **الهمزة**’yi **ياء**’ya çevirmiştir; aslî olan “يا **بأبا**”dır; manası: “يا **بأبي**”dir. Ve **بأبأته** de (vardır), ayrıca; ve **بأبأت به**: ona “**بابا**” dedim. Ve dediler: Çocuğa “**بابا**” dediği zaman, babası çocuğu **بأبأ** etti. Ve çocuk ona “**بابا**” dediği zaman, çocuk onu **بأبأه** etti. Ferrâ dedi: Çocuğa “**بأبي**” dediğin zaman, çocuğu **بأبأت** **بئباء** ile (dersin). İbn Cinnî dedi: Ebû Ali’ye sordum; ona dedim: Çocuğa “**بابا**” dediğin zaman, çocuğu **بأبأت** **بأبأة** ile (dersin); şimdi senin yanında **البأبأة**’nin misali nedir? Onu aslında lafzı üzere tartar da “misali **البقبقة**’dir” mi dersin? Dedi: Bilakis onu vardığı şeye göre tartarım; önce üzerinde bulunduğu şeyi bırakırım; böylece “**الفعللة**” derim. Dedi: O, zikrettiği gibidir; ve bu babın bağlanması bunun üzerinedir.

Ve **البؤبؤ** **كهدهد** gibidir; bir nüshada: **كالهدهد**. Dediler: Arapların كلامında onun benzeri yoktur; ancak **جؤجؤ** ve **دؤدؤ** ve **لؤلؤ** (vardır); onların beşincisi yoktur. Musannif artırdı: **ضؤضؤ**. İbn Dihye et-Tenvîr’de **سؤسؤ**’yü hikâye etti: asl (şöyledir), Sıhâh’ta olduğu gibi; ve denildi: asl, kerîm asl yahut hasîs asıldır. Şemr dedi: Adamın **بؤبؤ**’u: onun aslıdır. İbn Hâlaveyh Cerîr’den şu beyti şahit getirdi:
  Mecd’in **بؤبؤ**’unda ve keremin **بحبوح**’unda

Ama Ebû Ali el-Kâlî onu şöyle rivayet etti:
  Mecd’in **ضئضئ**’inde ve keremin **بؤبوء**’unda

Bu rivayet üzere, onun “**سرسور** misali üzeredir” diye zikrettiği şey sahih olur; manasıyla. Dedi: Sanki ikisi iki lugattır. Ve **البؤبؤ**: zarif, hafif efendidir. Dişisi **بهاء** iledir; bunu İbn Hâlaveyh nakletti. Ve bir kadının sıfatında recez söyleyenin sözünü şahit getirdi:
  **البؤبؤ**’u ve **البؤيبيه**’yi geçti
  Ondan deri, **غرقئ** **القويقيه**’dir

Ve **البؤبؤ**: sürme kabının başıdır; **يؤيؤ** maddesinde gelecektir ki o, ondan tashîf edilmiştir. Ve **البؤبؤ**: başsız ve ayaksız çekirge gövdesidir. Ve gözün insanı; Tehzîb’de: gözün gözü. “O, bana gözümün **بؤبؤ**’undan daha azizdir.” Ve **البؤبؤ**: şeyin ortasıdır; **البحبوح** gibi. Ve **كسرسور** ve **دحداح**; sonuncusu el-Muhkem’dendir: âlim, muallimdir. Ve **تبأبأ** **تبأبؤا**: koştu; bunu Ebû Ubeyd, el-Emavî’den nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **بأبأ** adam: hızlandı; bunu es-Sagânî, el-Ahmer’den nakletti. Ve **البأباء**: kediyi zecirdir. Bunu es-Sagânî söyledi.
