# بأس (ب-أ-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bes besese dağınık taşlar demektir

- Harfler: ب - أ - س
- Kur'an'da: 73 geçiş · 70 ayet · 26 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بءس · بؤس

## Sîgalar (26)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَبِئْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | وَفِعْلَ | Ne kötüdür | 15 | 15 | [2:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:126.md) |
| [فَبِئْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | فَفِعْلَ | Ne kötüdür; Sonra ne kötüdür | 7 | 7 | [3:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/3:187.md) |
| [بَأْسُنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8F%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلُنَا | Zorluğumuz | 6 | 6 | [6:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:43.md) |
| [بِئْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | فِعْلَ | Ne kötüdür | 5 | 5 | [11:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/11:99.md) |
| [لَبِئْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | لَفِعْلَ | Ne kötüdür; Öyleyse ne kötüdür | 5 | 5 | [5:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/5:62.md) |
| [بَأْسَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلَنَا | Zorluğumuz | 4 | 4 | [6:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:148.md) |
| [وَلَبِئْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | وَلَفِعْلَ | Ve ne kötüdür; Ne kötüdür; Öyleyse ne kötüdür | 4 | 4 | [2:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:102.md) |
| [بَأْسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Zorluk | 3 | 3 | [17:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/17:5.md) |
| [بِئْسَمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فِعْلَمَا | Ne kötüdür | 3 | 3 | [2:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:90.md) |
| [بَأْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Zorluk | 2 | 2 | [4:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/4:84.md) |
| [بَأْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | فَعْلَ | Zorluk | 2 | 2 | [4:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/4:84.md) |
| [بِالْبَأْسَاءِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%90.md) | بِالْفَعْلَاءِ | Zorluk ile | 2 | 2 | [6:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:42.md) |
| [تَبْتَئِسْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A6%D9%90%D8%B3%D9%92.md) | تَفْتَعِلْ | Zor durumda olma | 2 | 2 | [11:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/11:36.md) |
| [الْبَأْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Zorluk | 1 | 1 | [33:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/33:18.md) |
| [الْبَأْسَاءُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8F.md) | الْفَعْلَاءُ | Zorluk | 1 | 1 | [2:214](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:214.md) |
| [الْبَأْسَاءِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%90.md) | الْفَعْلَاءِ | Zorluk | 1 | 1 | [2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:177.md) |
| [الْبَأْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Zor olmak | 1 | 1 | [2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:177.md) |
| [الْبَائِسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%B3%D9%8E.md) | الْفَاعِلَ | Zorda olan | 1 | 1 | [22:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/22:28.md) |
| [بَأْسٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Zorlamak | 1 | 1 | [57:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/57:25.md) |
| [بَأْسَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعْلَكُمْ | Sizin zorluğunuz | 1 | 1 | [16:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/16:81.md) |
| [بَأْسُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَعْلُهُ | Onun zorluğu | 1 | 1 | [6:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:147.md) |
| [بَأْسُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعْلُهُمْ | Onların zorluğu | 1 | 1 | [59:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/59:14.md) |
| [بَأْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | فَعْلِ | Zorluk | 1 | 1 | [40:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/40:29.md) |
| [بَأْسِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعْلِكُمْ | Sizin zorluğunuz | 1 | 1 | [21:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/21:80.md) |
| [بَئِيسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A6%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Zor | 1 | 1 | [7:165](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:165.md) |
| [فَلَبِئْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | فَلَفِعْلَ | Ne kötüdür | 1 | 1 | [16:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/16:29.md) |

## Mücavir kökler — 122 mücavir (341 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 15 ortak ayet · G² 63 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
2. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 11 ortak ayet · G² 62 · Dönüşüm yeri
3. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 49 · Eveye kuş yuvası demektir
4. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 26 · Beşik demektir
5. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 18 ortak ayet · G² 22 · Hufre, çukur demektir
6. [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 20 · Saye develerin ahırı demektir
7. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 19 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
8. [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Hayvan memesidir
9. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 7 ortak ayet · G² 15 · Sicim bağıdır
10. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · Fayda eder
11. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · Kasaba
12. [سحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Saht: Mistah, hurma kurutulan yerdir
13. [سخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Sekete çöküntü demektir
14. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Bve bye’den dönüşmüştür
15. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 11 · Ateş demektir
16. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
17. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · İsm hurmadan yapılan içkidir
18. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Kızgınlık
19. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Satın aldılar
20. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 9 ortak ayet · G² 10 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
21. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Bab kapı demektir
22. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Ona yaslanırlar
23. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
24. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Nihayet, son demektir
25. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
26. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
27. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fidye
28. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 14 ortak ayet · G² 7 · Hayvanların ön ayaklarına denir
29. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Dahl: Kuytu yer demektir
30. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
31. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 25 ortak ayet · G² 7 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
32. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Kuvvet
33. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Az
34. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 8 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
35. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Güneşin doğduğu yerdir
36. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
37. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İmal ederler
38. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Kudüm” ön demektir
39. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
40. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Zalimler
41. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
42. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
43. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Neredeyse o
44. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
45. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Haliy : Boş arı kovanıdır
46. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Umulur
47. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Anlaşma
48. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Su yosunudur
49. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Arka
50. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İsyan eder
51. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
52. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
53. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İçecek
54. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Özel konuşmak
55. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Cehd düz, sert yer demektir
56. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
57. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Tanınmayan
58. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
59. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 13 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
60. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Üst

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بأس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md), ضر, [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Fiziksel sertlik, savaş çetinliği, çarpışma şiddeti ve ezici kuvvet |
| Çekirdek Özet 2 | Geri çevrilemez ilahî azap, imtihan darlığı ve sarsıcı musibetler |
| Çekirdek Özet 3 | Caydırıcı meşru cebir ve yaptırım gücü ile acizlik ve perişanlık hali |
| Kritik Hata Riski | Kökü Türkçedeki hafifletilmiş sakınca yok anlamındaki kullanımına veya yalnızca maddi yoksulluğa indirgeyerek ezici caydırıcı gücü ve ilahî ceza boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بأ | Bir zemini kazma, derinleştirme, zorlayarak içine girme veya dipten gelen baskı hareketi ([بأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B1.md) kökünde kuyu kazmak, [بأو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88.md) kökünde baskı ve kabarma) | س | Keskinlik, batıcılık ve sürtünme niteliği taşıyan harfin eklenmesiyle içe doğru olan baskı dışa dönük yıkıcı bir kuvvete, çatışma şiddetine, savaşa ve ezici darlığa dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir sınırın içine kapanma, gövde, sığınak veya bir durumun mahfazası |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete geçiren ana kuvvet, sarsıcı dürtü, baskın gelme |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Keskin direnç, batıcı etki, sürtünme ve parçalayıcı sertlik |
| بأس | Bir bünyenin veya alanın içine doğru yönelen sarsıcı kuvvetin, keskin ve batıcı bir dirençle çatışarak oluşturduğu ezici şiddet hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Savaş alanında göğüs göğüse çarpışmanın getirdiği fiziki darbe sertliği, kalkan ve kılıç mukavemeti, bedeni saran çetin darlık ve yokluk |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Hatîm zindana götürülüşünü anlatırken kökü tehlike ve zarar anlamında kullanır: يقول لي الحداد وهو يقودني / إلى السجن لا تجزع فما بك من باس |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali savaşın en çetin anlarını tasvir ederken kökü çatışma şiddeti anlamında kullanmıştır: كنا إذا اشتد البأس اتقينا برسول الله |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça بأس kökü, Sami dillerinde genel olarak fena olma, bozulma, çirkinleşme, zarar görme ve acı çekme semantik alanına aittir. İbranicede בָּאַשׁ kökü kokuşmak, kötüleşmek, tiksinti uyandırmak ve mecazen itibarını yitirmek anlamlarını taşır. Süryanicede ܒܐܫ kökü doğrudan kötü, şer, zararlı ve acı verici olmak manasında temel ahlaki ve fiziksel kötülük kavramını karşılar. Akadcada bā’išu ve bīšu kelimeleri fena, kötü ve tahrip edici olanı niteler. Arapçada ise kök iki ana yönde özelleşmiştir: Bir yandan yergi bildiren kalıplaşmış fiil olarak بئس biçiminde kötü ve çirkin olanı işaretlerken, diğer yandan fonetik olarak hemzenin verdiği patlamalı sertlikle fiziksel çarpışma, savaş sertliği, ilahî ceza ve karşı konulamaz şiddet anlamında yoğunlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بأس ve بؤس formları | Caydırıcı mukavemet ve savaş sertliğinden kahr edici sıkıntıya, çaresizliğe ve derin yoksulluğa uzanan iki kutuplu anlamsal genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice bā’aš, Süryanice b’š | Kuzeybatı Sami dillerindeki kokuşma, kötülük ve acı verme çekirdeği Arapçada somut savaş çetinliği ve yaptırım gücüne evrilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak miras | Belirgin dış paralellik tespit edilmedi; kök Sami çekirdeğinde stabil kalmaktadır | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بأس | Anlamlı | Şiddet, savaş, zorluk, azap | Çatışma sertliği ve ezici güç; Kur'an'da geçer | Hedef kök |
| [بسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A3.md) | Anlamlı | Alışmak, ünsiyet etmek, cesaret etmek | Bir zorluğa alışarak onun yarattığı korkuyu yenmek | Kur'an'da geçmez |
| [أبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Hapsetmek, menetmek, boyun eğdirmek | Baskı kurarak hareket alanını daraltmak | Kur'an'da geçmez |
| [أسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Birbirine girmek, sarmaşmak, kökleşmek | Unsurların birbirine sıkıca kenetlenmesi hali | Kur'an'da geçmez |
| [سبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamlı | Şarap taşımak veya ticaretini yapmak | Yemen bölgesindeki tarihi kavim ve melike yurdu; Kur'an'da geçer | Özel ad bağlamı |
| [سأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D8%A8.md) | Anlamlı | Tıkamak, tulumu doldurmak, boğmak | Bir hazneyi patlayacak derecede sıkıştırmak ve daraltmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بأس | Merkez | Şiddet, ezici güç, musibet | Çatışmada ortaya çıkan mukavemet, yıkıcı ceza ve çaresizlik | Aktif kuvvet ve pasif darlığı birlikte barındırır |
| [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Kuvvet, sertlik, bağ | [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) bir bağın gerilmesi ve sağlamlaşmasıyken بأس çarpışma ve yıkım anındaki sertliktir | Gücün statik yoğunlaşması |
| ضر | Komşu | Zarar, ziyan, darlık | ضر faydanın zıddı olan eksilme ve eziyetken بأس doğrudan ezen fiziki veya ilahi kuvvettir | Genel mahrumiyet hali |
| [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Azap, ceza, engelleme | [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) süregelen eza ve cezalandırmayı anlatırken بأس önlenemez saldırı ve ezici darbedir | Cezalandırma süreci |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Zıt | Nimet, genişlik, rahatlık | [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) bolluk, kolaylık ve güzellik iken بأس şiddet, sıkıntı ve yıkıcı darlıktır | Refah ve lütuf |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بأس | Şiddet, harp, azap, darlık | Ezici kudret, çatışma gücü ve sarsıcı musibeti bir arada tutar | Kesin |
| Latince | violentia, potentia, calamitas | Şiddet, kudret, felaket | Aktif yıkıcı kuvveti ve bunun yol açtığı felaketi karşılar; yergi fiili boyutunu kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | might, adversity, torment, distress | Kudret, musibet, azap, darlık | Maddi kuvvet ile bunun yarattığı sefaleti verir; kökün tek lafızda kurduğu anlam bütünlüğünü parçalar | Güçlü |
| Almanca | Gewalt, Drangsal, Not | Zorlu güç, darlık, sıkıntı | Yaptırım gücünü ve ardından gelen ağır imtihanı karşılar; ahlaki kınama boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | rigueur, détresse, tourment | Katılık, şiddet, darlık | Çetinlik ve ızdırap boyutunu aktarır; savaş meydanındaki caydırıcı güç yönü zayıf kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| el-Be's (البَأْس) | Askerî güç, savaş çetinliği ve mukavemet | Savaş meydanında düşmana karşı gösterilen direnç ve caydırıcı silah gücü (Bakara [2:177](https://lisan.digital/tr/ayet/2:177.md), Hadîd [57:25](https://lisan.digital/tr/ayet/57:25.md)) |
| el-Be's (البَأْس) | İlahî helak, geri çevrilemez azap | İnkârcı ve zalim toplulukların üzerine ansızın inen yıkıcı ceza (En'âm [6:147](https://lisan.digital/tr/ayet/6:147.md), Yûsuf [12:110](https://lisan.digital/tr/ayet/12:110.md)) |
| el-Be'sâ (البَأْسَاء) | Ağır maddi darlık, afet ve sarsıntı | İnananların denenmesi için gelen kıtlık, yokluk ve şiddetli sıkıntı (Bakara [2:214](https://lisan.digital/tr/ayet/2:214.md), A'râf [7:94](https://lisan.digital/tr/ayet/7:94.md)) |
| Bi'se (بِئْسَ) | Şiddetli yergi ve kınama kipi | Kötü tercihler, sapkın inançlar ve cehennem ehlinin akıbeti için zemm bildiren donmuş fiil (Bakara [2:90](https://lisan.digital/tr/ayet/2:90.md), Kehf [18:29](https://lisan.digital/tr/ayet/18:29.md)) |
| Lâ tebte'is (لا تَبْتَئِسْ) | Hüzne boğulma, kederden içine kapanma | Zulüm ve haksızlık karşısında yaşanan derin iç çöküntü ve ıstırap (Hûd [11:36](https://lisan.digital/tr/ayet/11:36.md), Yûsuf [12:69](https://lisan.digital/tr/ayet/12:69.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî sıfatlar ve azap | Allah'ın azabının geri çevrilememesi ve hak eden kullar üzerindeki kahredici adaleti | Kesin ve önlenemez ilahî yaptırım |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve kamu gücü | Demirin sağladığı caydırıcı askerî donanım ve devletin meşru cebir yetkisinin sınırları | Meşru savunma ve kamu düzenini koruyan cebir |
| Tefsir | İmtihan kavramı | Ayetlerde geçen darrâ ve be'sâ kavramlarının cana gelen bela ile mala gelen darlık olarak tefriki | İnsanı temelinden sarsan varoluşsal darlık |
| Hadis | Cevaz hükümleri ve harp sebatı | Sakınca bulunmadığını belirten kullanım ile savaşın en kızıştığı anda peygambere sığınma rivayetleri | Bir yanda ruhsat sınırı, diğer yanda savaşın zirve noktası |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahî adalet ve ceza | Geri çevrilemez yaptırım | Haddi aşan düzenleri tasfiye etme | Kulun veya toplumun kibirlenerek oluşturduğu zulmü ezen nihai ilahî müdahale | Kesin |
| İlmi | Fizik ve malzeme bilimi | Sertlik ve darbe mukavemeti | Yapısal bütünlüğü koruma | Hadîd suresinde işaret edilen demirin bükülmez, dayanıklı ve dönüştürücü gücü | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesi ve savunma | Meşru cebir ve savunma kapasitesi | Toplumu iç ve dış tehditlerden koruma | Hak ve adaletin hayata geçirilmesi için gereken caydırıcı askerî ve adli kuvvet | Güçlü |
| İktisadi | Sosyal adalet ve kriz | Ağır yoksulluk ve çaresizlik hali | Korumacı sosyal transferleri devreye sokma | Çaresiz kalmış kurbanın hak sahipliğini tespit ederek kaynakları oraya yöneltme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme mukavemeti ve şok dalgası | Bir cismin parçalanmadan önce karşı koyabildiği en yüksek gerilme eşiği ve dışarıdan gelen yüksek enerjili yıkıcı basınç | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Meşru fiziksel şiddet tekeli ve kriz dinamiği | Siyaset biliminde kamu düzenini sağlayan zor kullanma kapasitesi ile sosyolojide toplumları sarsan yapısal buhranlar | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü gündelik dildeki sakınca yoktur kalıbına indirgemek veya sadece ekonomik düşkünlükten ibaret saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ilahî otoritenin ezici cezasını, savaş meydanının ölümcül şiddetini ve toplumsal arınma sağlayan ağır sarsıntıları kapsayan bütüncül yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın caydırıcı güç ve adalet dengesini kuran meşru savunma vizyonunu ihmal edip dini edilgen bir ahlakiyat zannetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ontolojik adalet yaptırımını hem de yeryüzünde hakkın korunması için gereken caydırıcı kuvveti hangi kavramsal zemin üzerinden kurduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helak sahnelerinde, cihat ve savaş meydanlarının psikolojisini tasvir eden ayetlerde ve demirin yaratılış hikmetini bildiren beyanlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahî rahmetin hiçbir sınır tanımayan bir cezasızlık vaat ettiği yanılgısını ve adaletin salt nasihatle, hiçbir meşru cebir olmadan korunabileceği ütopik algıyı düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Savaş meydanında göğüs göğüse çarpışmanın getirdiği darbe sertliği, kalkan mukavemeti ve bedeni kuşatan darlık.
- Soyut anlam: Bir düzeni ayakta tutan veya sapkın bir yapıyı yerle bir eden karşı konulamaz yaptırım şiddeti ve sarsıcı imtihan buhranı.
- Sistematik karşılık: Adalet ve nizamın korunması için gereken meşru caydırıcı cebir potansiyeli ile bu potansiyelin çiğnenmesi sonucu oluşan yıkım.
- LaTeX modeli: $$F_{b} = \nabla P \cdot \Theta(R_{c} - R) \implies \Delta S_{\tau}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F_{b}$ uygulanan sarsıcı şiddet ve yaptırım kuvvetini, $\nabla P$ otoritenin yönelttiği baskı gradyanını, $\Theta$ belirli bir eşik aşıldığında devreye giren adım fonksiyonunu, $R_{c}$ sistemin kritik direnç sınırını, $R$ mevcut mukavemeti ve $\Delta S_{\tau}$ maruz kalınan çatışma veya imtihan süresince sistemin uğradığı derin yapısal sarsıntı ve darlığı temsil eder.

## Geçtiği ayetler (70 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:90.md) — بِئْسَمَا

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Nefislerini ne kötü şeye değişip sattılar. Allah’ın kullarından dilediğine fazlından indirmesine hased ederek Allah’ın indirdiğini inkar ettiler ve gazab üstüne gazaba uğradılar. Küfredenlere alçaltıcı bir azab vardır.

### [Bakara 2:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:93.md) — بِئْسَمَا

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Hani; size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve dinleyin, diye Tur’u tepenize dikmiş ve sizden misak almıştık. İşittik ve karşı geldik dediler ve küfürleri yüzünden buzağı sevgisi kalblerine sindirildi. Eğer inananlardansanız, inancınız size ne kötü şey emrediyor? de.

### [Bakara 2:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:102.md) — وَلَبِئْسَ

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ve onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?

### [Bakara 2:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:126.md) — وَبِئْسَ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Hani, İbrahim demişti ki: Rabbım burasını emniyetli bir şehir yap. Ve halkından Allah’a, ahiret gününe iman etmiş olanları mahsullerle rızıklandır Allah da: Kafir olanı kısa bir zaman için geçindiririm. Sonra onu cehennem azabına zorlarım. Bu ne kötü bir sonuçtur, buyurmuştu.

### [Bakara 2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:177.md) — الْبَأْسَاءِ · الْبَأْسِ

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

Meal (IK): Yüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.

### [Bakara 2:206](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:206.md) — وَلَبِئْسَ

وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Ona; Allah’tan kork, denilince, gururu kendisini günaha sürükler. İşte ona cehennem yeter. O; ne kötü bir yataktır.

### [Bakara 2:214](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/2:214.md) — الْبَأْسَاءُ

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ

Meal (IK): Yoksa siz; sizden önce geçenlerin durumu başınıza gelmeden cennete girivereceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk, öyle sıkıntı gelmiş ve sarsıntıya uğramışlardı ki, nihayet Peygamber ve beraberindeki mü’minler: Allah’ın yardımı ne zaman? diyordu. Bilesiniz ki, Allah’ın yardımı pek yakındır.

### [Ali İmran 3:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/3:12.md) — وَبِئْسَ

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Küfredenlere: Siz, mutlaka yenileceksiniz. Ve toplanıp cehenneme sürüleceksiniz, orası ne kötü döşektir, de.

### [Ali İmran 3:151](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/3:151.md) — وَبِئْسَ

سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Hakkında hiçbir delil indirilmediği şeyi Allah’a eş tuttuklarından dolayı küfredenlerin kalblerine korku salacağız. Onların varacağı yer, ateştir. Ne kötüdür o zalimlerin varacağı yer.

### [Ali İmran 3:162](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/3:162.md) — وَبِئْسَ

أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Allah’ın rızasına uyan kimse; hiç Allah’ın hışmına uğrayan gibi olur mu? Onun varacağı yer, cehennemdir. O, ne kötü dönüş yeridir.

### [Ali İmran 3:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/3:187.md) — فَبِئْسَ

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ

Meal (IK): Hani Allah, kendilerine kitab verilenlerden; onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz, diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına attılar ve az bir değere değiştiler. Satın aldıkları şey ne kötüdür.

### [Ali İmran 3:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/3:197.md) — وَبِئْسَ

مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Az bir geçim. Sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü yataktır.

### [Nisa 4:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/4:84.md) — بَأْسَ · بَأْسًا

فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا

Meal (IK): Allah yolunda savaş. Sen, ancak kendinden sorumlusun. İman edenleri de savaşa teşvik et. Umulur ki Allah, küfredenlerin şiddet ve baskısını önler. Allah’ın kahrı da, ibret alınacak cezası da pek şiddetlidir.

### [Maide 5:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/5:62.md) — لَبِئْسَ

وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlardan bir çoğunu görürsün ki; günaha, haksızlığa ve haram yemeye koşuşurlar. İşledikleri şey; gerçekten ne kötüdür.

### [Maide 5:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/5:63.md) — لَبِئْسَ

لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Rabb’a kul olanlar ve bilginler; onları günah söylemelerinden ve haram yemelerinden vazgeçirmeye çalışmalı değiller miydi? Yapmakta oldukları şey gerçekten ne kötü.

### [Maide 5:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/5:79.md) — لَبِئْسَ

كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Birbirlerinin yaptıkları fenalıklara engel olmuyorlardı. Yapmakta oldukları ne kötü idi.

### [Maide 5:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/5:80.md) — لَبِئْسَ

تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ

Meal (IK): Görürsün ki; onlardan çoğu, küfredenleri dost edinmektedirler. Nefislerinin kendileri için öne sürdüğü, ne kötüdür. Allah onlara gazab etmiştir ve azabta ebedi kalıcıdırlar.

### [En'am 6:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:42.md) — بِالْبَأْسَاءِ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik. Yalvarsınlar diye, onları darlık ve sıkıntıya soktuk.

### [En'am 6:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:43.md) — بَأْسُنَا

فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, hiç değilse kendilerine bir azabımız geldiği zaman; yalvarmalı değiller miydi? Fakat kalbleri katılaşmış, şeytan da onlara yaptıklarını süsleyip püslemişti.

### [En'am 6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:65.md) — بَأْسَ

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): De ki: Üstünüzden ve altınızdan size azab göndermeye, sizi fırka fırka yapıp kiminizin hıncını kimine tattırmaya Kadir olan O’dur. Bak; onlar iyice anlasınlar diye ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz.

### [En'am 6:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:147.md) — بَأْسُهُ

فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Seni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.

### [En'am 6:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/6:148.md) — بَأْسَنَا

سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ

Meal (IK): Şirk koşanlar diyecekler ki: Eğer Allah dileseydi; biz de, atalarımız da şirk koşmazdık. Hiçbir şeyi haram da kılmazdık. Onlardan öncekiler de, Bizim gücümüzü tadana kadar böyle dediler. De ki: Bize karşı yanınızda ortaya koyabileceğiniz bir bilgi var mı? Siz, ancak zanna uyuyorsunuz ve siz, sadece yalanlar atıyorsunuz.

### [Araf 7:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:4.md) — بَأْسُنَا

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ

Meal (IK): Nice kasabalar vardır ki; Biz, onları helak etmişizdir. Geceleyin uyurken, öğleyin dinlenirken, baskınımız gelip çattı onlara.

### [Araf 7:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:5.md) — بَأْسُنَا

فَمَا كَانَ دَعْوَاهُمْ إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا إِلَّا أَنْ قَالُوا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Baskınımız geldiği zaman, çağırışları: Biz gerçekten zalimlerdendik, demekten başka birşey olmadı.

### [Araf 7:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:94.md) — بِالْبَأْسَاءِ

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ

Meal (IK): Biz, hangi kasabaya bir peygamber gönderdiysek; yalvarıp yakarsınlar diye, ora halkını mutlaka darlık ve sıkıntıya uğratmışızdır.

### [Araf 7:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:97.md) — بَأْسُنَا

أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ

Meal (IK): Kasabaların halkı; kendileri geceleyin uyurlarken, azabımızın onlara gelip çatmasından emin mi oldular?

### [Araf 7:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:98.md) — بَأْسُنَا

أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Yoksa kasabaların halkı; kendileri, güpegündüz oynarlarken azabımızın onlara gelip çatmasından emin mi oldular?

### [Araf 7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:150.md) — بِئْسَمَا

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Musa; kavmine kızgın ve üzgün dönünce; benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız? Rabbınızın emrinin çabucak gelmesini mi istediniz? dedi ve levhaları attı. Kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekiyordu: Ey anamın oğlu, bu kavim beni gerçekten zayıf gördüler. Az kalsın öldürüyorlardı. Sen de bana düşmanları sevindirecek harekette bulunma ve beni zalimler güruhu ile bir tutma, dedi.

### [Araf 7:165](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/7:165.md) — بَئِيسٍ

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine verilen öğüdü unutunca; Biz, kötülükden men’edenleri kurtardık, zulmedenleri ise fasıklık eder oldukları için şiddetli bir azab ile yakaladık.

### [Enfal 8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/8:16.md) — وَبِئْسَ

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Tekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.

### [Tevbe 9:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/9:73.md) — وَبِئْسَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Ey peygamber; kafirler ve münafıklar ile cihad et ve onlara karşı çetin ol. Onların varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü dönüş yeridir.

### [Hud 11:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/11:36.md) — تَبْتَئِسْ

وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Nuh’a vahyolundu ki: Senin kavminden iman edenlerden başkası asla inanmayacaktır. Bunun için onların işlediklerine üzülme.

### [Hud 11:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/11:98.md) — وَبِئْسَ

يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ

Meal (IK): O, kıyamet gününde kavmine öncülük eder ve onları ateşe götürür. Ne kötü yerdir onların gittikleri yer.

### [Hud 11:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/11:99.md) — بِئْسَ

وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ

Meal (IK): Hem burada, hem de kıyamet gününde la’nete uğratıldılar. Kendilerine verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır.

### [Yusuf 12:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/12:69.md) — تَبْتَئِسْ

وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Yusuf’un yanına girince; o, kardeşini yanına aldı ve: Ben senin kardeşinim, onların yapmış olduklarına artık üzülme, dedi.

### [Yusuf 12:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/12:110.md) — بَأْسُنَا

حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Nihayet o Peygamber ümitsizliğe düşüp kesinlikle yalanladıklarını sandıkları sırada, onlara yardımımız gelmiştir. Böylece dilediğimiz kurtarılmıştır. Suçlular güruhundan ise baskınımız asla geri çevrilmeyecektir.

### [Rad 13:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/13:18.md) — وَبِئْسَ

لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Rabblarına icabet edenlere; en güzel karşılık vardır. O’na icabet etmeyenler ise; şayet yeryüzünde bulunan her şey ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi. Hesabın kötüsü, onlar içindir. Varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü konaktır.

### [İbrahim 14:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/14:29.md) — وَبِئْسَ

جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ

Meal (IK): Yaslanacakları cehenneme ki; o, ne kötü bir karargahtır.

### [Nahl 16:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/16:29.md) — فَلَبِئْسَ

فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ

Meal (IK): Haydi cehennemin kapılarından girin. Orada temelli kalacaksınız. Büyüklenenlerin durağı ne kötüdür.

### [Nahl 16:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/16:81.md) — بَأْسَكُمْ

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ

Meal (IK): Allah; yaratıklarından sizin için gölgeler yapmış, dağlarda sığınacağınız barınaklar var etmiş, sizi sıcaktan koruyacak elbiseler, harbde muhafaza edecek zırhlar vermiştir. Müslüman olasınız diye, size olan nimetini işte böylece tamamlamıştır.

### [İsra 17:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/17:5.md) — بَأْسٍ

فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا

Meal (IK): O ikiden birincisinin vakti gelince, üzerinize çok güçlü olan kullarımızı saldık. Onlar, memleketin her köşesini kontrollarına aldılar. Bu, yerine gelmiş bir vaad idi.

### [Kehf 18:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/18:2.md) — بَأْسًا

قَيِّمًا لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا

Meal (IK): Kendi katından şiddetli bir baskını haber vermek ve salih amel işleyen mü’minlere güzel bir mükafat olduğunu müjdelemek için.

### [Kehf 18:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/18:29.md) — بِئْسَ

وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا

Meal (IK): De ki: Gerçek, Rabbınızdandır. İsteyen inansın, isteyen inkar etsin. Şüphesiz ki zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamışızdır. Onlar feryad edip yardım dilediklerinde, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su kendilerine sunulur. O, ne kötü içecek ve ne kötü duraktır.

### [Kehf 18:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/18:50.md) — بِئْسَ

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا

Meal (IK): Hani meleklere; Adem’e secde edin, demiştik de İblis’ten başka hepsi secde etmişti. O ise, cinnlerden olduğu için Rabbının emrinden dışarı çıkmıştı. Şimdi siz, beni bırakıp da size düşman olan, onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bedeldir bu.

### [Enbiya 21:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/21:12.md) — بَأْسَنَا

فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ

Meal (IK): Bizim baskınımızı hissettikleri zaman; onlar, oradan kaçmaya yelteniyordu

### [Enbiya 21:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/21:80.md) — بَأْسِكُمْ

وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ

Meal (IK): Biz, ona; sizi savaşta korumak için zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükreder misiniz?

### [Hac 22:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/22:13.md) — لَبِئْسَ · وَلَبِئْسَ

يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ

Meal (IK): Kendisine zararı faydasından daha yakın olana tapınır. Tapındığı şey ne kötü yardımcıdır, ne kötü yoldaştır.

### [Hac 22:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/22:28.md) — الْبَائِسَ

لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ

Meal (IK): Ta ki kendileri için faydalara şahid olsunlar ve Allah’ın onlara rızık olarak verdiği hayvanları belli günlerde kurban ederken O’nun adını ansınlar. Siz de bunlardan yeyin. Çaresiz kalmış yoksulu da doyurun.

### [Hac 22:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/22:72.md) — وَبِئْسَ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Onlara, apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman; o küfredenlerin yüzlerinden inkarı anlarsın. Neredeyse, kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar. De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş. Allah, onu küfredenlere vaad etmiştir. Ne kötü dönüş.

### [Nur 24:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/24:57.md) — وَلَبِئْسَ

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Sakın küfredenlerin, Bizi yeryüzünde aciz bırakacaklarını sanma. Onların barınakları ateştir. Ne kötü dönüştür.

### [Neml 27:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/27:33.md) — بَأْسٍ

قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Biz, güçlü kimseler ve zorlu savaş adamlarıyız. Emirse senindir, sen emretmene bak.

### [Ahzab 33:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/33:18.md) — الْبَأْسَ

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Doğrusu Allah; içinizden sizi alıkoyanları ve kardeşlerine; bize gelin, diyenleri bilir. Bunlar harbe pek az iştirak ediyorlardı.

### [Sad 38:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/38:56.md) — فَبِئْسَ

جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Cehennem. Oraya girerler. Ne kötü bir konaktır.

### [Sad 38:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/38:60.md) — فَبِئْسَ

قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ

Meal (IK): Dediler ki: Hayır, asıl siz rahat yüzü görmeyin. Bizi buraya siz sürdünüz. Ne kötü bir duraktır burası.

### [Zümer 39:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/39:72.md) — فَبِئْسَ

قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ

Meal (IK): Onlara denildi ki: İçinde temelli kalacağınız cehennemin kapılarından girin. Büyüklenenlerin durağı ne kötüdür.

### [Mü'min 40:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/40:29.md) — بَأْسِ

يَاقَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جَاءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ

Meal (IK): Ey kavmim; bugün mülk sizindir. Yeryüzünde galib sizsiniz. Fakat Allah’ ın baskını gelip çatınca, O’na karşı bize kim yardım eder? Firavun dedi ki: Ben, size kendi görüşümden başkasını söylemiyorum. Size doğru yolun tersini de göstermiyorum.

### [Mü'min 40:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/40:76.md) — فَبِئْسَ

ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ

Meal (IK): İçinde ebediyyen kalıcı olarak cehenneme kapılarından girin. Kibirlenenlerin dönüp gidecekleri yer ne kötüdür.

### [Mü'min 40:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/40:84.md) — بَأْسَنَا

فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ

Meal (IK): Baskınımızı görünce: Yalnız Allah’a inandık ve O’na şirk koştuğumuz şeyleri inkar ettik, dediler.

### [Mü'min 40:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/40:85.md) — بَأْسَنَا

فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Ama baskınımızı görüp de öylece inanmaları kendilerine fayda vermedi. Bu; Allah’ın kulları hakkında öteden beri cari olan sünnetidir. Ve işte kafirler burada hüsrana uğramışlardır.

### [Zuhruf 43:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/43:38.md) — فَبِئْسَ

حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَالَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ

Meal (IK): Nihayet Bize gelince der ki: Keşki benimle senin aranda Doğu ile Batı arasındaki kadar uzaklık olsaydı. Sen, ne kötü arkadaş imişsin.

### [Fetih 48:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/48:16.md) — بَأْسٍ

قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Bedevilerden geride bırakılanlara de ki: Siz, yakında zorlu savaşçı olan bir kavme çağrılacaksınız. Onlarla savaşırsınız veya onlar müslüman olurlar. Şayet itaat ederseniz; Allah size güzel bir ecir verir. Ama daha önce döndüğünüz gibi yine dönecek olursanız; sizi, elim bir azabla azablandırır.

### [Hucurat 49:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/49:11.md) — بِئْسَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Ey iman etmiş olanlar; bir topluluk diğer topluluk ile alay etmesin. Belki de onlar, kendilerinden daha hayırlıdır. Kadınlar da kadınlarla. Belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kendi kendinizi ayıplamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü addır. Kim de tevbe etmezse; işte onlar zalimlerin kendileridir.

### [Hadid 57:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/57:15.md) — وَبِئْسَ

فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Bugün, sizden ve küfretmiş olanlardan fidye kabul edilmez. Varacağınız yer ateştir. Size yaraşan odur. Ve o, ne kötü dönüş yeridir.

### [Hadid 57:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/57:25.md) — بَأْسٌ

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, peygamberlerimizi açık delillerle gönderdik. Ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Bir de kendisinde çetin bir sertlik ve insanlar için faydalar bulunan demiri indirdik. Allah; kimin, görmeden Allah’a ve peygamberlerine yardım edeceğini bilir. Muhakkak ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.

### [Mücadele 58:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/58:8.md) — فَبِئْسَ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Gizli gizli konuşmaktan men’edildikleri halde, men’edildikleri şeyi yapmaya kalkışanlarla günah işlemek, düşmanlık etmek ve Peygambere karşı gelmek konusunda gizlice konuşanları görmedin mi? Sana geldikleri zaman, seni Allah’ın selamladığı bir şeyle selamlarlar. Kendi aralarında da: Söylediklerimiz yüzünden Allah’ın bize azab etmesi gerekmez miydi? derler. Onlara cehennem yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü dönüş yeridir.

### [Haşr 59:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/59:14.md) — بَأْسُهُمْ

لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Onlar, sizinle topluca savaşı; ancak surla çevrilmiş kasabalarda veya duvarlar arasında kabul ederler. Kendi aralarındaki çekişmeleri şiddetlidir. Sen, onları toplu sanırsın, ama kalbleri darmadağınıktır. Bu; onların akletmez bir kavim olmalarındandır.

### [Cuma 62:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/62:5.md) — بِئْسَ

مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Kendilerine Tevrat yükletildiği halde onu taşıyamayanların misali; koca koca kitablar taşıyan eşeğin misalidir. Allah’ın ayetlerini yalanlamış olan kavmin durumu ne de kötüdür. Ve Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tegabün 64:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/64:10.md) — وَبِئْسَ

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ خَالِدِينَ فِيهَا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Küfredip de ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar, cehennem ashabıdırlar. Orada ebediyyen kalacaklardır. Ne kötü dönüş yeridir.

### [Tahrim 66:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/66:9.md) — وَبِئْسَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Ey peygamber; kafirler ve münafıklarla savaş, onlara karşı çetin ol. Onların varacağı yer cehennemdir. O, ne kötü dönüş yeridir.

### [Mülk 67:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/ayet/67:6.md) — وَبِئْسَ

وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Rabblarına küfredenler için de cehennem azabı vardır. Ne kötü dönüş yeridir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bes besese dağınık taşlar demektir. Sonra besse dağıtmak anlamında kullanılmıştır. Beis ise dağınıklıktan kötü durumda olmak, perişan olmak anlamlarına gelmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الباء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**و س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** kullanımdadırlar.
**وسب**:
Koyundan **الوَسْبُ**: yünü çok olan; yerden: otu çok olanı, yahut kurusu; ve gerçekten o **أوسبت**.

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen (şey). Kavim **تسابَى**: birbirlerini esir aldılar; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. Ve onları **سَبْياً** ve **سِباءً** esir aldım.
Cariye, delikanlının kalbini **وسبتِ**; onu **تَسْبِيهِ**, yani: onu götürdü(m).
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياءَ** adı verilir; ve **السّابياءِ** adı çok mala ve çok sayıya da vâki olur. Ve dersin ki: malından bir **سابياءُ** üzerinde olarak gider. Dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun yolları/izleri. Tekili: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; ve onlara **بنو العُشَراء** denilir.

**سيب**:
**السَّيْب**: iyilik ve bağış. Dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; ve **كمعه** gibi: **سُيُوب**. Ve su **ساب** **يَسِيبُ**, yani aktığı zaman.
Ve yılan **تسيبُ** ve **تَنْسابُ**, yani sürekli geçip gittiği zaman.
Ve biniti yahut şeyi **سَيَّبْت**: onu, dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktım.
Ve **السّائبة**: köle; azat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; onu azat edene velâsı olmaz; ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز**; ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir de şeddelenir de: **البَلَح**. Ve hurma ağacı meyvesini **سايَبَت**; olgunlaşmadan önce, yani: ona alıştı.
Ve deve, iki yıl yavrulayıp, yavrusunun yavrulamasına erişince, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yerdir.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı. **يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**; bu, yaratılıştan nem ve rutubeti olan her şey için söylenir. Ve bu, onda arızî olan şey için söylenir: **جفّ**.
Ve **طريقٌ يَبَسٌ**: onda nem yoktur. Yüce ve aziz dedi ki: “فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً”.
Ve **اليَبِيسُ**: çok kuru ot. Yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve **أرضٌ مُوبِسة**: Allah onu **أَيْبَسَها**.
Ve kuru saç: onun en kötüsü; onda ne bir sürtünme izi görülür ne de yağ.
Ve **يدٌ يابسةٌ**: serttir; **يُبْس** olmaksızın; **كَنَع** gibi, ona arız oldu da onu **قيبَّسَها**.
Ve **وَجْهٌ يابسٌ**: hayrı az.
Ve **وايِبَسْ** ey adam, yani sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve **ساقٍ** gibi olan şey; ve **الأَيْبَسانِ**: elde ve ayakta **الوظيف**in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ve ayrıca onların melikesi Belkıs’ın oturduğu bir beldenin adıdır.
Ve şarabı **وسبَأْت**; yani onu satın aldım; ve onun adı: **السَّبِيئةُ**; ve masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**’dır.
Ve ateş onu **وسَبَأَتْهُ**: onu yaktım da üst taraflarından bir şeyi yaktı; ve kamçılar onu **وسَبَأَتْهُ**: onu yaktı/dağladı.
Ve yalan bir yemin üzerine **وسَبَأَ**: yani ona aldırmaksızın üzerinden geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; çoğulu: **سوائب**. Dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
Ve onu **وسأبته** **سَأْباً**: yani onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
Bu iş ile **بَسَأَ**: ona alıştı ve sürdürdü; çirkinliğine ve hakkında söylenene aldırmadı. Aynı şekilde bir iş yahut bir emir olduğunda, nefsini ona alıştırıp sürdürür ve sabrederse: onunla **بَسَأ** denir; **يَبْسَأ** **بَسْأً**. Ve onunla **بَسَأَ**: **يَبْسَأُ** **بَسْاً** ve **بُسُوءاً**. Ve **بَسِئَ** **يَبسَأً** **بسأً**: ona ünsiyet ettiği zaman.

**أسب**:
**الإسبُ**: ferç kılı; aslı: **وِسْب**; ve iştikakı, ot ve bitkiden **وِسْب**’dendir.

**بأس**:
**البأس**: savaş. **رَجُلٌ بَئِسٌ**; gerçekten **بَؤُسَ** **بَآسة**; yani: yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: başına bir belâ inen erkek; yahut kendisinde olan şey sebebiyle merhamet edilen yoksunluk. Gerçekten **بَؤُس** **يَبْؤُس** **بؤساً** ve **بُؤْسَى**. Ve ondan **بئس**’in iştikakı; o, **صلح**’un zıddıdır; masdarlarda **نِعم**’in yürüdüğü gibi yürür; ancak onu tasrif ettiklerinde **بَئِسُوا** ve **نعموا** dediler. Ve onu sıfat yaptıklarında **نَعِيم** ve **بئيس** dediler; nitekim Allah’ın sözü “بعذابٍ بئيس” **فَعِيل** üzere okunur. Ve Mudar’ın aşağı tabakasının bir dili: **نِعِيم** ve **بِئِيس**; **فَعِيل**’de, ikinci harf boğazın altı harfinden olduğunda fâ’yı kesrelerler; ve onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama boğaz harflerinden olmayanlarda **كِثير** ve benzerlerini kesreleyenler ise Yemen ehli ve Şihr ehli olan kimselerdir; her **فعيل**i kesrelerler; bu çirkindir, ancak altı harfte (boğaz harflerinde) müstesna. Ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin صدر’ünü kesrelerler; senin sözün gibi: **شِهِد** ve **سِعِد**; ve “ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا” diye okurlar.
Ve **المَبأَسة**: fakirliğin adıdır; ve o, Adiyy b. Zeyd’in “في غير مَبْأَسةٍ” dediğinde kastettiği şeydir.

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; ve korkutma olur. Yaptığı şeyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ** **أَبْساً**. Dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; ve onu bağışla. Ve el-Acçâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile.
Ve onu **وأَبَّسْتُه** **تأبيساً**: onu hoş olmayan bir şeyle karşıladığın zaman. Onu **أَبَسَهُ** **يأبِسُه** **أبْساً**: yani onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَأْسُ: العذابُ. والبَأْسُ: الشدَّة في الحرب.
تقول منه: بَؤُسَ الرجل بالضم يَبْؤُسُ بَأْساً، إذا كان شديد البَأْسِ. فهو بَئيسٌ، أي شجاعٌ. وعذابٌ بَئيسٌ أيضاً، أي شديد. قال: وبَئِسَ الرجل يَبْأَسُ بُؤْساً وبَئيساً: اشتدَّت حاجته فهو بائِسٌ. وبئس: كلمة مدح. تقول: وبِئْسَ الرجل زيدٌ، وبِئْسَتِ المرأة هندٌ. وهما فعلان ماضيان لا يتصرَّفان، لأنهما أزيلا عن موضعهما. فنِعْمَ منقول من قولك نَعِمَ فلان إذا أصاب نِعْمَةً، وبِئْسَ منقول من بَئِسَ فلان إذا أصاب بُؤْساً، فنِقلاً إلى المدح والذمِّ، فشابها الحروف فلم يتصرَّفا. والأَبْؤُس: جمع بُؤْسٍ، من قولهم: يوم بُؤْسٍ ويوم نُعْمٍ. والأَبْؤُسُ أيضاً: الداهية. وفي المثل: عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً.
وقد أَبْأَسَ إبْآساً. قال الكميت:
قالوا أَساءَ بَنُو كُرْزٍ فقلت لهمعَسى الغُوَيْرُ بإِبْآسٍ وإمْرارِ
ولا تَبْتَئِسْ، أي لا تحزن ولا تَشْتَكِ. والمُبْتَئِسُ: الكارِهُ والحزينُ. قال حسان ابن ثابت:
ما يَقْسِمُ اللهُ أَقْبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كرِماً ناعِمَ البالِ

##### Türkçe

**البَأْسُ**: azap. Ve **البَأْسُ**: savaşta şiddet.

Ondan (türeyen fiil olarak) dersin ki: adam **بَؤُسَ** (ötre ile) **يَبْؤُسُ** **بَأْساً**, eğer **البَأْسِ**i şiddetli ise. O hâlde o **بَئيسٌ**dur; yani yiğit. Ve **عذابٌ بَئيسٌ** da (vardır); yani şiddetli. Dedi ki: Ve adam **بَئِسَ** **يَبْأَسُ** **بُؤْساً** ve **بَئيساً**: ihtiyacı şiddetlendi; o hâlde o **بائِسٌ**tir. Ve **بئس**: övgü kelimesi. Dersin ki: **وبِئْسَ** adam Zeyd’dir, ve **وبِئْسَتِ** kadın Hind’dir. Ve ikisi, çekimlenmeyen iki mâzî fiildir; çünkü ikisi kendi yerlerinden uzaklaştırılmıştır. Şu hâlde **نِعْمَ** senin “falanca **نَعِمَ**” sözünden nakledilmiştir; eğer bir **نِعْمَةً** elde ettiyse. Ve **بِئْسَ** “falanca **بَئِسَ**”den nakledilmiştir; eğer bir **بُؤْساً** elde ettiyse. Böylece övgü ve yergiye nakledilince, harflere benzediler de çekimlenmediler. Ve **الأَبْؤُس**: **بُؤْسٍ**’ün çoğuludur; onların “**يوم بُؤْسٍ** ve **يوم نُعْمٍ**” sözünden. Ve **الأَبْؤُسُ** da: musibet. Ve meselde: “**عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً**.”

Ve (o) **أَبْأَسَ** **إبْآساً**. Kümeyt dedi ki:
قالوا أَساءَ بَنُو كُرْزٍ فقلت لهمعَسى الغُوَيْرُ بإِبْآسٍ وإمْرارِ

Ve **لا تَبْتَئِسْ**, yani üzülme ve şikâyet etme. Ve **المُبْتَئِسُ**: hoşlanmayan ve hüzünlü. Hassân b. Sâbit dedi ki:
ما يَقْسِمُ اللهُ أَقْبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كرِماً ناعِمَ البالِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا تركْتَهُ يَسيب حيث شاء .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( وفي السُّيُوب الخُمس ) .
قال أبو عُبيد : السُّيوب : الرِّكاز ، ولا أُراه أُخِذ إلاّ من السَّيْب وهو العَطِيّة . يقال : هو من سَيْب الله وعَطائه .
وأَنشَد :
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ
وقال أبو سَعيد : السُّيُوب : عُروقٌ من الذَّهب والفضّة تَسِيب في المَعدِن ، أي : تَجرِي فيه ؛ سُمّيتْ سُيوباً لانسيابها في الأرض .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ ) ( المائدة : 103 ) الآية .
قال أبو إسحاق : كان الرجلُ إذا نَذَرَ لقُدومٍ من سَفَرٍ أو لبُرْءٍ من مَرَض أو ما أَشْبَه ذلك قال : ناقتي سائبة ، فكانت لا يُنتَفع بظهرها ، ولا تخلَّى عن ماء ولا تُمنَع من مَرْعى .
وكان الرجلُ إذا أعتَقَ عَبْداً قال : هو سائبة ، فلا عَقْلَ بينهما ولا ميراث .
وقال غيره : كان أبو العالية سائبةً ، فلمّا
هلك أُتِيَ مولاه بميراثه فقال هو : سائبةً ، وأبَى أن يأخُذَه .
وقال الشافعيّ رضي الله عنه : إذا أعتَق عبدَه سائبةً فماتَ العبدُ وخَلَّفَ مالاً ، ولم يَدَعْ وارِثاً غيرَ مولاه الّذي أَعتَقَه فميراثُه لمُعتِقه ، لأنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَعَل الوَلاَء لُحْمةً كلُحْمة النسب ، فكما أن لُحْمة النَّسب لا تَنقَطع ، كذلك الوَلاء .
وقد قال عليه السلام : ( الوَلاء لمن أَعتَق ) .
ورُوِي عن عُمَر أنّه قال : السائبة والصَّدَقة ليَوْمِهما ؛ يريد : يومَ القيامة ، واليومِ الّذي أعتَقَ سائِبَتَه وتصَدَّق بصدقته فيه . يقول : فلا يَرجعُ إلى الإشفاعِ بشيء منها بعد ذلك في الدنيا .
قال : وذلك كالرَّجُل يُعتِق عبدَه سائبةً فيموتُ العبد ويَترك مالاً ولا وارثَ له ، فلا يَنبغِي لمعتِقه أن يَرْزأ مِن مِيراثِه شيئاً ، إلاّ أن يَجعَلَه في مِثْلِه .
ويقال : سابَ الرجلُ في مَنطقِه : إذا ذَهَب فيه كلَّ مَذْهب .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا تَعقَّد الطَّلْع حتى يَصيرَ بَلَحاً فهو السَّيَاب مخفّف واحدتهُ سَيَابة . قال : وبهذا سُمِّيَ الرجلُ سَيابة .
قال شمر : هو السَّدَى والسَّدَاءُ ممدودٌ بلُغةِ أهل المدينة ، وهي السَّيَابةُ بلُغة وادي القُرَى .
وأَنشَد قولَ لبيد :
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ
قلتُ : ومن العَرَب مَن يقول سُيَّاب وسُيَّابةٌ .
وقال الأَعشَى :
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا
عمرو عن أبيه : السَّيْبُ : مُردِيُّ السفينة .
سبي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَبَاه يسْبِيه : إذا لَعَنه ، ونحو ذلك .
قال أبو عُبيد ، وأَنشَد :
فقالت سَباكَ اللَّهُ
ابن السكيت : يقال : ما له سباه الله ، أي : غربه . ويقال : جاء السيل بعودٍ سبي : إذا احتمله من بلد إلى بلد . وأنشد :
فقالت سباك الله
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : السَّباءُ : العودُ الّذي يَحمِله السَّيْلُ من بَلَد إلى بَلَد ، قال : ومنه أُخِذَ السِّباء ، يُمَدّ ويُقصَر .
قال : والسَّبْيُ : يَقَع على النِّساء خاصّة ، يقال : سَبْيٌ طيّبة : إذا طابَ مِلْكُه وحَلَّ .
وكل شيء حمل من بلد إلى بلد فهو سبي ، وكذلك الخمر ، قال الأعشى :
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر
وقال لَبيد :
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ
أي : حملتها . وسبأت الخمر بمعنى شربت . وقال الشاعر في السيل :
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا
والعَرَب تقول : إنَّ الليلَ لطويلٌ ولا أُسْبَ له . قال ابن الأعرابيّ : معناه ليس لي هَمٌّ فأكون كالسَّبْيِ له ، وجُزِم على مَذهَب الدُّعاء .
وقال اللحياني : ولا أُسْبَ له ، أي : لا أكون سَبْياً لبَلائه .
أبو عبيد : سباك الله يَسبيك ، بمعنى لعنك الله .
قال شمر : معناه : سلّط الله عليك من يسبيك ، ويكون أخذك الله .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تَسبَّى فلانٌ لفلان : ففَعَل به كذا ، يعني التحبُّبَ والاستمالة .
وقال الليث : السَّبْي معروف ، والسَّبى الاسم . وتسابَى القومُ : إذا سَبَى بعضُهم بعضاً ، يقال : هو لا سَبْيٌ كثير ، وقد سَبَيْتهُم سَبْياً وسباء . والجارية تَسبي قلبَ الفَتَى وتَسْتَبيه ، ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تِسعةُ أعشراءِ الرِّزْق في التِّجارة ، والجزء الباقي في السّابِياء ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : السابِياء : هو الماء الّذي يَخرُج على رأس الوَلَد إذا وُلِد ، ونحو ذلك قال الأحمر .
قال أبو عبيد : وقال هُشَيم : معنى السّابِياء في الحديث : النِّتاج .
قال أبو عبيد : الأصل في السّابِياء ما قال الأصمعي ، والمعنى يَرجِع إلى ما قال هُشَيم .
قلت : أراد أنّه قيل للنِّتاج السّابِياء للماء الذي يَخرُج على رأس المولود إذا وُلد .
وقال الليث : إذا كثُر نَسلُ الغَنَم سمّيَت السّابياءَ ، فيقع اسمُ السّابياء على المال الكثِير ، والعدَدِ الكثير ، وأنشدَ في ذلك قوله :
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ
وقال أبو زيد : إنه لَذُو سَابِياء : وهي الإبلُ وكثرةُ المال والرجال .
وقال في تفسير هذا البيت : إنّه وصَفَهم بكثرة العَدَد .
ابن بزرج : إبل سابياء : إذا كانت للنِّتاج لا للعمل .
وقال المبرّد : القاصعاء من جِحرة اليربوع يقال له السّابِياء .
وقال : سمّي سابياء لأنه لا يُنفذه فيُتبقى بينه وبين إنفاذه هَنةً من الأرض رقيقة .
قال : وأخذ من سابياء الولد ، وهي الجلدة التي تخرج مع الولد من بطن أمه ، وهذا غلط ، لأن السابياء هو ماء السلَى ؛ ولكنه مأخوذ من سَبِيّ الحبة ، وهو جلدهُ الَّذي يَسلخه .
أبو عبيد : الأسابيّ : الطَّرائِقُ من الدَّمِ ،
قال سَلامة بنُ جَنْدَل :
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ
وقال غيره : واحدُها أُسْبيَّة .
قلتُ : والسَّبِيَّة : اسم رَمْلة بالدَّهناء . والسَّبِيّةُ : دُرَّةٌ يخرجها الغَوَّاص من البحر ، وقال مُزَاحم :
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها
وسَبِيُّ الحية : جلْدُه الذي يسلُخُه .
وقال الراعي :
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ
أراد بالشَّرَانق ما انسلخَ من خِرْشائه ، ويقال لواحد أسابيّ الدم إِسْبَاءَةٌ والإسباءةُ أيضاً خيط من الشَّعر ممتدّ ، وأسابيُّ الطريق شَركه وطرائقه الملحوبة .
أبو عُبيد : سبَاك اللَّهُ يَسْبيك بمعنى : لَعَنك الله .
وقال شمر : معناه : سَلّط اللَّهُ عليك من يَسْبِيك ويكون أَخذك الله .
يبس : قال الليث : اليُبْس : نقيضُ الرُّطوبة ، ويقال لكلّ شيء كانت النُّدُوَّةُ ، والرّطوبة فيه خلقةً فهو يَبِيسُ فيه يُبْساً ، وما كان ذلك فيه عرَضاً .
قلت : جَفَّ يُجِف وطريقٌ يَبْسٌ : لا نُدُوَّة فيه ولا بلل . واليبيس من الكلأ : الكثيرُ اليابسُ . وقد أيْبَسَت الأرضُ ، وأَيْبَسَت الخُضر ، وأرضٌ موبسة . والشَّعَر اليابسُ أردؤه ولا يُرى فيه سَحْج ولا دُهْن . ووجْهٌ يابس : قليلُ الخير .
ويقال للرجل : إيبسْ يا رجل ، أي : اسْكُتْ ، والأيابس : ما كان مِثل عُرْقُوبٍ وساقٍ . والأيْبَسَان : عظما الوظيفين من اليدِ والرِّجل .
وقال أبو عُبَيدة في ساقيَ الفرس أَيْبَسان ، وهُما ما يَبس عليه اللحمُ من الساقين ، وقال الراعي :
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا
قال أبو الهيثم : الأيْبسُ : هو العظم الذي يقال له الظنبوب ، الذي إذا غمزته من وسط ساقك آلمك ، وإذا كُسر فقد ذهب الساق ، وهو اسم ليس بنعت .
أبو عبَيد عن الأصمعي : يبيس الماء : العَرق .
وقال بشر يصف الخيل :
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ
أبو عُبَيدة عن الأصمعيّ : يقال لما يبس من أحْرار البقول وذكورها : اليَبيس ، والجفيف ، والقَفُّ . وأما يبيسُ البَهْمى فهو العرب والصُّفار .
قلت : ولا تقول العرب لما يَبس من الحَلِيّ والصِّلِّيان والحلمة يَبيس ، إنما
اليبيس ما يبس من العُشب والبقول التي تتناثر إذا يَبستْ ، وهو اليُبْس واليَبِيسُ أيضاً ، ومنه قوله :
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها
ويقال للحطب : يَبِس ، وللأرض إذا يَبِسَت : يبسٌ .
وقال ابن الأعرابي : يباسِ : هو السَّوْءةُ .
سأب : أبو زيد : سَأْبْتُ الرجل أَسْأَبُه سَأْباً : إذا خَنَقْتَه .
قال : وسَأَبتُ من الشراب أسأَب سَأْباً : إذا شربتَ منه .
ويقال للزِّقِّ العظيم : السّأْب . وجمعُه السؤُوب ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ
ويقال للزِّقّ : مِسْأْب أيضاً .
وقال شمر : المِسأب أيضاً : وعاءٌ يُجعل فيه العَسل .
( بيس ) : سلمة عن الفراء : باسَ : إذا تَبَخْتَرَ .
قلت : ماس يميس بهذا المعنى أكثر ، والباءُ والميمُ يتعاقبان .
( بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام ) .
وقوله :
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
هو موضع .
أسب : قال الليث : الإسْبُ : شعرُ الفَرْج .
وقال أبو خَيْرة : الأصلُ فيه وِسْبٌ ، فقُلِبَتْ الواو همزة ، كما قالوا : إرْث ، وأصلُه وِرْثٌ .
قال : وأصلُ الوِسْب مأخوذٌ من وسِب العُشبُ والنباتُ وَسباً ، وقد أوسَبت الأرض : إِذا أعشَبتْ فهي مُؤسِبة .
وقال أبو الهيثم : العانة منبت الشعر من قُبُل المرأة والرجل ، والشَّعر النابت عليه يقال له : الشِّعْرَة والإسْب ، وأنشد :
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا
سبأ : أبو زيد : سَبأْت الخمر أسبأُها سبأً وسِباءٍ : إذا اشتَرَيتها . واستَبَأْتها استباءً مثله .
وقال مالك بن أبي كعب :
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ
قال : ويقال : سبأتُه بالنار سبْأً : إذا أحْرَقْتَهُ بها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : إنك تريد سُبأَةً ، أي : تريد سفراً بعيداً ، سُمِّيت سُبأَة لأن الإنسان إذا طال سفرهُ سبأَتْه الشمسُ ولوّحته ، وإذا كان السفر قريباً قيل : تُريد
سَرْبةً .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ ) ( النمل : 22 ) ، القُرّاء على إجراءِ سبأٍ ، وإذا لم تُجر كان صواباً .
قال : ولم يُجْرِه أبو عمرو بن العلاء .
وقال أبو إسحاق : سبأَ هي مدينةٌ تُعرف بمأرِبَ من صنعاء على مسيرة ثلاثِ ليال ، فمن لم يصرف فلأنه اسم مدينة ، ومن صَرف فلأنه اسمٌ للبلد فيكون مذكّراً سُمِّي به مذكَّر .
وقولهم : ذهب القومُ أيْدِي سبَا ، وأيادِي سبا ، أي : متفرِّقين ، شُبهوا بأَهل سبأ لما مزّقهم الله في الأرض كلَّ ممزق ، فأخذ كلُّ طائفةٍ منهم طريقاً على حدة . واليَدُ : الطَّرِيق .
ويقال : أخذ القوم يد بحْر ، فقيل للقوم إذا تفرقوا في جهات مختلفة : ذهبوا أيدي سبا ، أي : فرقتهم طرقهم التي سلكوها ، كما تفرق أهل سبأ في مواطن في جهات مختلفة أخذوها . والعرب لا تهمز سبأ في هذا الموضع ، لأنه كثُر في كلامهم فاستثقلوا ضغطة الهمز وإن كانت سَبأ في الأصل مهموزة .
وقيل : سبأ : اسمُ رجلٍ وَلد عشرة بنين فسُميت القرية باسم أبيهم ، والله أعلم .
وقال ابن الأنباري : حكى الكسائي : السبَأ : الخمر . واللَّظَأ : الشيء الثقيل . وحكاهما مهموزين مقصورين ، ولم يحكهما غيره . والمعروف في الخمر السِّباء بكسر السين والمد .
ويقال : انسبأ جلده إذا تقشر .
وقال : ( وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ ) .
ويقال : سبأ الشوك جلده : إذا قشره .
وقال أبو زيد : سبأتُ الرجلَ سَبْأ : إذا جَلَدْتَهُ .
ويقال : سَبأَ فلانٌ على يمين كاذبةٍ يسْبأُ : إذا حلف يميناً كاذبةً .
قال : ويقال : أسبأتُ لأمرِ الله إسباءً : وذلك إذا أخبت له قلبك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : سبا غيرُ مهموز : إذا ملك . وسبَا : إذا تمتع بجارِيته شبابها كلَّه . وسبا : إذا استخفى .
بسأ : أبو زيد : بَسَأْتُ بالرّجل ، وبَسِئْتُ أَبْسَأُ به بَسْأً وبُسُوءاً : وهو استئناسك به ، وكذلك بَهَأْتُ ؛ وقال زهير :
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ
وقال الليث : بَسَأ فلانٌ بهذا الأمر : إذا مَرَن عليه فلَم يكترث لقُبْحه وما يقال فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البَسيّةُ : المرأةُ الآنسة بزَوْجها ، الحَسنة التبعُّل معه .
أبس : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَبَسْتُ به تَأْبِيساً ، وأَبَسْتُ به أبساً : إذا صغّرْتَه وحَقَّرْتَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأَبْسُ : ذَكَرُ السَّلاحِف ، قال : وهو الرَّقُّ والغَيْلَم .
وقال ابن السكيت : الأَبْسُ : المكان الغليظ الخشن ؛ وأَنشَد :
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ
والأبْس : تتبّع الرَّجُل بما يَسوؤُه ؛ يقال : أَبسْتُه آبِسُه أَبْساً ؛ وقال العجّاج :
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
أي : بزَجْر وإذْلال .
قال يعقوب : وامرأةٌ أُباسٌ : إذا كانت سيّئةَ الخُلُق ، وأَنشد :
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة
ثعلب عن ابن الأعرابي : الإِبْس : الأَصْل السُّوءِ ، بِكسر الهمزة تَأْبِيساً . وأبَّسْتُه تَأْبِيساً : إذا قابلته بالمكروه .
بأس : أبو زيد : بَؤُس الرجُل يَبْؤُس بَأْساً : إذا كان شديدَ البَأْس شُجاعاً . ويقال : من البُؤْس وهو الفَقْر بَئِسَ الرجُل يَبْأسُ بُؤْساً وبَأْساً وبَئيساً : إذا افْتَقَرَ ، فهو بائس ، أي : فقير . والشجاع يقال منه : بَئِسَ ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال غيره : البَأْساءُ من البُؤْس ، والبُؤْسُ من البُؤْس ، قال ذلك ابن دُرَيد . وقال غيره : هي البُؤْس والبَأساء ، ضد النُّعمى والنُّعْماء ، وأمّا في الشّجاعة والشِّدّة فيقال : البَأس .
وقال اللّيث : البأساءُ : اسمٌ للحَرْب والمَشقّة والضَّرْب . والبائِسُ : الرجُل النازِلُ به بَلِيّة أو عُدْمٌ يُرحَم لِمَا به .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : بُؤْساً له وتُوساً وجُوساً بمعنى واحد . وقال الزجاج في قوله تعالى : ( وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ ) ( الأنعام : 42 ) ، قيل : البأساءُ : الجوعُ والضَّراءُ : النقص في الأموال والأنفس . وقال تعالى : ( فَلَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ ) ( الأنعام : 43 ) ، كما قال تعالى : ( لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ ) ( الأنعام : 42 ) .
وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ ) ( الأعراف : 165 ) ، فإن أبا عمرو وعاصم والكسائيّ وحمزة قرؤوا ) بِعَذَابٍ بَئِيسٍ ( ، على فَعِيل . وقرأ ابنُ كثيرِ : ( بئيسٍ ) على فعيل ، وكسر الفاء وكذلك قرأها شِبل وأهْل مَكّة . وقرأ ابن عامِر ( بِئْسٍ ) على فِعْلٍ بهمزة ، وقرأها نافع وأهل المدينة ( بِيْسٍ ) على فعل بغير همز .
وقال ابن الأعرابي : البَئِسُ والبَيِسُ على فَعِل : العذاب الشديد .
قال : وباس الرجل يبيس بَيْساً : إذا تكبَّر على الناس وآذاهم .
وقال أبو زيد : يقال : ابْتَأس الرجُل : إذا بلَغه شيءٌ يَكرَهه ، قال لَبيد :
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ ) ( هود : 36 ) ، قيل معناه : لا تَحزَن ولا تَسْكُن وقد ابتَأس فهو مُبْتَئِس .
وأَنشَد أبو عبيد :
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
أي : غيرَ حزينٍ ولا كارِه .
وخمر بيسانيةٌ : منسوبة . وبيسان : موضع فيه كروم من بلاد الشام .
وأمّا بِئْسَ ونِعْمَ : فإنّ أبا إسحاق قال : هما حرفان لا يَعمَلان في اسم عَلَم ، إنّما يَعمَلان في اسم مَنكُور دالَ على جنس ، وإنّما كانتا كذلك لأنّ نِعْمَ مستوفيةٌ لجميع المدح ، وبئس مستوفية لجميع الذمّ .
فإذا قلت : بئْسَ الرجلُ ، دلَلتَ على أنّه قد استوفى الذّم الذي يكون في سائر جنسِه ، فإذا كان معهما اسمُ جِنْس بغير ألف ولامٍ فهو نَصْب أبداً ، وإذا كانت فيه الألف واللام فهو رَفْعٌ أبداً .
وذلك قولك : نِعمَ رجلاً زيدٌ ، أو بئسَ رجلاً زيدٌ ، وبئسَ الرجلُ زيدٌ . والقصدُ في نِعم وبئسَ أن يَليَهما اسمٌ مَنْكور أو اسمُ جِنْس ، وهذا قول الخليل .
ومن العرب من يَصِل بئس ب ( ما ) .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ ) ( البقرة : 102 ) .
ورُوِي عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( بئسَما لأحدكم أن يقول نَسِيتُ آية كَيْتَ وكَيْتَ أمَا إنّه ما نَسِي ولكنّه أُنْسِي ) .
والعرب تَقول : بئسَما لك أن تفعلَ كذا وكذا إذا أدخلتَ ( ما ) في بئس أدخلتَ بعدها أَنْ مع الفعل ، بئسَما لك أن تَهجُر أخاك ، وبئسَما لكَ أن تَشتُم الناسَ .
ورَوَى جميعُ النحويِّين : بئسَما تزويج ولا مَهْر ؛ والمعنى فيه : بئسَ شيئاً تزْويجٌ ولا مَهْر .
وقال الزّجّاج : بِئْسَ إذا وقعتْ على ( ما ) جعِلت ( ما ) معها بمنزلة اسم منكَّر ، لأنّ بِئْس ونِعْم لا يَعمَلان في اسمِ عَلَم ، إنما يَعمَلان في اسمٍ منكور دال على جنس .
قال شمر : إذا قال الرجل لعدوّه : لا بأسَ عليك ، فقد أمّنَه ، لأنه نفى البأس عنه ، وهو في لغة حِمير : لَبَاتِ ؛ أي : لا بأسَ وقال شاعرهم :
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
ولَبَاتِ بلغتهم : لا بأس ، كذا وجدته في كتاب شمر .
وسب : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوَسَبُ : الوَسَخ ، وقد وَسِب وَسباً ، ووَكِبَ وَكَباً ، وحَشِنَ حَشَناً ، بمعنى واحد .
وقال ابن الأعرابي : إنّك لتَرُدّ السُّؤال المُحِف بالإباءِ والأَبأْسِ .

##### Türkçe

س ب ( و ا ى ء )
**سيب** ، **سبي** ، و**سب** ، **يبس** ، **بسأ** ، **بيس** ، **أسب** ، **أبس** ، **سأب** ، **بأس** ، **سبأ** : ( kullanımdadır ) .
**سيب** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّيْب**: bağıştır; **السِّيبُ**: suyun akıntı yatağıdır; çoğulu **سُيُوب**’dur. Ve su **سابَ** **يَسِيب**: aktığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: engerek **سابَ** ve **انسابَ**: gizlendiği yerden çıktığı zaman.
Leys dedi: yılan, sürekli geçip gittiği zaman **تَسِيب** ve **تَنْساب**.
Dedi: ve ben biniti yahut şeyi **سَيّبْتُ**: onu dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktığım zaman.
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( **وفي السُّيُوب الخُمس** ) .
Ebû ‘Ubeyd dedi: **السُّيوب**: rikâzdır; onu ancak **السَّيْب**’den, o da bağıştan alınmış görürüm. Denir: o, Allah’ın bağışından ve ihsanındandır.
Ve inşâd etti:
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ
Ebû Sa‘îd dedi: **السُّيُوب**: madende **تَسِيب** eden, yani içinde akan altın ve gümüş damarlarıdır; yere akıp gitmelerinden dolayı **سُيوباً** diye adlandırılmıştır.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ** ) ( المائدة : 103 ) âyet.
Ebû İshâk dedi: adam, bir seferden gelişe yahut bir hastalıktan iyileşmeye yahut buna benzer bir şeye adakta bulunduğu zaman derdi ki: “deveğim **سائبة**”; böylece sırtından faydalanılmazdı; sudan alıkonulmaz, otlaktan men edilmezdi.
Ve adam bir köleyi azat ettiği zaman derdi ki: “o **سائبة**”; böylece ikisi arasında diyet yoktur ve miras yoktur.
Başkası dedi: Ebû’l-Âliye **سائبة** idi; ölünce, efendisine mirası getirildi; o da: “(o) **سائبة** idi” dedi ve onu almaktan kaçındı.
Şâfiî رضي الله عنه dedi: kölesini **سائبة** olarak azat ederse, köle ölür ve mal bırakırsa, onu azat eden efendisinden başka vâris bırakmamışsa, mirası onu azat edene aittir; çünkü Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) velâyı nesep bağı gibi bir bağ kıldı; nesep bağı nasıl kopmazsa, velâ da öyledir.
Ve o (عليه السلام) demiştir: ( **الوَلاء لمن أَعتَق** ) .
Ömer’den rivayet edildi ki dedi: **السائبة** ve **الصَّدَقة** kendi günleri içindir; yani: kıyamet günü için ve **سائبة**sini azat ettiği ve sadakasını verdiği gün için. Der ki: bundan sonra dünyada onlardan bir şeyle şefaat istemeye geri dönmez.
Dedi: bu, adamın kölesini **سائبة** olarak azat etmesi gibidir; köle ölür, mal bırakır, vârisi yoktur; onu azat edene mirasından bir şey eksiltmesi uygun olmaz; ancak onu benzerine koyarsa (başka bir hayra sarf ederse) müstesna.
Ve denir: adam sözünde **سابَ**: onda her yola gittiği zaman.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: tomurcuk (طلع) düğümlenip **بَلَحاً** oluncaya kadar bağlanırsa, o **السَّيَاب**’dır (hafifletilmiş); tekili **سَيَابة**’dır. Dedi: adamın **سَيابة** diye adlandırılması da bununladır.
Şemmer dedi: o, Medine ehlinin dilinde uzatmalı **السَّدَى** ve **السَّدَاءُ**’dır; Vâdî’l-Kurâ dilinde ise **السَّيَابة**’dır.
Lebîd’in sözünü inşâd etti:
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ
Dedim: Arap’tan kimi **سُيَّاب** ve **سُيَّابةٌ** der.
A‘şâ dedi:
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا
‘Amr, babasından: **السَّيْبُ**: geminin “mürdî”sidir.
**سبي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu **سَبَاه** **يسْبِيه**: ona lanet ettiği zaman ve bunun benzeri.
Ebû ‘Ubeyd dedi ve inşâd etti:
فقالت سَباكَ اللَّهُ
İbnü’s-Sikkît: denir: “ona **سباه الله** yoktur”, yani: onu uzaklaştırdı. Ve denir: sel, **سبي** bir dal getirdi: onu bir beldeden bir beldeye taşıdığı zaman. Ve inşâd etti:
فقالت سباك الله
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّباءُ**: selin bir beldeden bir beldeye taşıdığı daldır. Dedi: bundan **السِّباء** alınmıştır; uzatılır ve kısaltılır.
Dedi: **السَّبْيُ**: özellikle kadınlar hakkında kullanılır; denir: **سَبْيٌ طيّبة**: mülkiyeti hoş oldu ve helâl olduysa.
Bir beldeden bir beldeye taşınan her şey **سبي**’dir; şarap da böyledir. A‘şâ dedi:
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر
Lebîd dedi:
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ
Yani: onu taşıdı. Ve **سبأت** şarabı, “içtim” anlamındadır. Şair sel hakkında dedi:
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا
Arap der ki: “gece ne kadar uzundur ve ona **أُسْبَ** yoktur.” İbnü’l-A‘râbî dedi: anlamı: “benim bir kederim yoktur da ona **السَّبْيِ** gibi olayım”; dua mezhebi üzere cezmedilmiştir.
Lihyânî dedi: “ve ona **أُسْبَ** yoktur”, yani: onun belâsına **سَبْياً** olmam.
Ebû ‘Ubeyd: “**سباك الله** **يَسبيك**”, “Allah sana lanet etti” anlamındadır.
Şemmer dedi: anlamı: Allah senin üzerine seni esir alacak kimseyi musallat etsin; ve “Allah’ın seni alması” olur.
( **نوادر الأعراب** )’da: falan, falana **تَسبَّى** etti: ona şöyle şöyle yaptı; yani sevdirme ve meylettirme.
Leys dedi: **السَّبْي** bilinir; **السَّبى** isimdir. Kavim **تسابَى** etti: birbirlerini esir aldıkları zaman. Denir: “o, çok **سَبْيٌ** değildir.” Ve ben onları **سَبْياً** ve **سباء** esir aldım. Cariye, delikanlının kalbini **تَسبي** eder ve onu **تَسْتَبيه** eder. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **تِسعةُ أعشراءِ الرِّزْق في التِّجارة ، والجزء الباقي في السّابِياء** ) .
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **السابِياء**: çocuk doğduğunda başının üzerinde çıkan sudur; Ahmer de bunun benzerini dedi.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Huşeym dedi: hadiste **السّابِياء**’nın anlamı: doğum (nitâc)tır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **السّابِياء**’nın aslı el-Asma‘î’nin dediğidir; anlam Huşeym’in dediğine döner.
Dedim: muradı, doğan çocuğun başında çıktığı zaman çıkan suya **السّابِياء** denildiği için doğuma **السّابِياء** denilmiş olmasıdır.
Leys dedi: koyunun nesli çoğalınca ona **السّابياء** denir; böylece **السّابِياء** adı çok mala ve çok sayıya düşer. Bunun hakkında şu sözünü inşâd etti:
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ
Ebû Zeyd dedi: o, **ذُو سَابِياء**’dır: o da develer, çok mal ve adamlardır.
Bu beytin tefsirinde dedi: onları çoklukla vasfetti.
İbn Büzerc: **إبل سابياء**: iş için değil, doğum için oldukları zaman.
Müberred dedi: yerboğanının deliğinden **القاصعاء**’ya **السّابِياء** denir.
Dedi: onu **سابِياء** diye adlandırdı; çünkü onu delip geçirmez; delip geçirmesi ile arasında yerden ince bir parça bırakır.
Dedi: “çocuğun **سابِياء**’sından” alınmıştır; o, annesinin karnından çocukla birlikte çıkan deridir; bu yanlıştır; çünkü **السّابِياء** **ماء السلَى**’dır; fakat **سَبِيّ الحبة**’den alınmıştır; o da onun soyduğu kabuğudur.
Ebû ‘Ubeyd: **الأسابيّ**: kandan olan çizgilerdir,
Selâme b. Cendel dedi:
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ
Başkası dedi: tekili **أُسْبيَّة**’dir.
Dedim: **السَّبِيَّة**: ed-Dehnâ’da bir kumluğun adıdır. Ve **السَّبِيّةُ**: dalgıcın denizden çıkardığı bir incidir. Müzâhim dedi:
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها
Ve yılanın **سَبِيُّ**’si: soyduğu derisidir.
Râ‘î dedi:
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ
**الشَّرَانق** ile, onun **خِرْشائه**’sinden soyulan şeyi kastetti. Ve **أسابيّ الدم**’in bir tanesine **إِسْبَاءَةٌ** denir; **الإسباءةُ** ayrıca uzamış bir kıl ipliğidir. Ve yolun **أسابيُّ**’si: onun çatalları ve soyulmuş yollarıdır.
Ebû ‘Ubeyd: “**سبَاك اللَّهُ** **يَسْبيك**” anlamı: “Allah sana lanet etti.”
Şemmer dedi: anlamı: Allah senin üzerine seni esir alacak kimseyi musallat etsin; ve “Allah’ın seni alması” olur.
**يبس** : Leys dedi: **اليُبْس**: rutubetin zıddıdır. Ve her şeye denir ki, onda yaşlık ve rutubet yaratılıştan ise, onda **يَبِيسُ** olur, **يُبْساً**; ve bu onda arızî olana (sonradan olana) (denmez).
Dedim: kurudu, kurur; ve **طريقٌ يَبْسٌ**: onda yaşlık yoktur ve ıslaklık yoktur. Ve otlaktan **اليبيس**: çok kuru olandır. Yer **أيْبَسَت**; yeşillikler **أَيْبَسَت**; ve **أرضٌ موبسة**. Kuru saç en kötüsüdür; onda parlaklık ve yağ görülmez. Ve **وجْهٌ يابس**: hayrı az.
Ve adama denir: “**إيبسْ** ey adam”, yani: sus. Ve **الأيابس**: **عُرْقُوبٍ** ve **ساقٍ** gibi olan şeydir. Ve **الأيْبَسَان**: elin ve ayağın **الوظيفين**’inin iki kemiğidir.
Ebû ‘Ubeyde, atın iki baldırında: **أَيْبَسان** vardır dedi; ikisi, iki baldırda etin üzerinde kuruduğu şeydir. Râ‘î dedi:
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا
Ebû’l-Heysem dedi: **الأيْبسُ**: **الظنبوب** denilen kemiktir; baldırının ortasından onu sıktığında seni acıtır; kırılırsa baldır gitmiştir. O, sıfat değil isimdir.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **يبيس الماء**: terdir.
Bişr, atları vasfederek dedi:
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ
Ebû ‘Ubeyde, el-Asma‘î’den: baklagillerin hürlerinden ve erkeklerinden kuruyan şeye: **اليَبيس** ve **الجفيف** ve **القَفُّ** denir. Ama **البَهْمى**’nın **يبيسُ**’i: **العرب** ve **الصُّفار**’dır.
Dedim: Arap, **الحَلِيّ** ve **الصِّلِّيان** ve **الحلمة**’dan kuruyana **يَبيس** demez; ancak **اليبيس**, kuruduğu zaman dağılan ot ve baklagillerden kuruyandır; o, **اليُبْس** ve **اليَبِيسُ** da olur. Ondan şu sözdür:
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها
Oduna: **يَبِس** denir; yer kuruduğu zaman: **يبسٌ**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **يباسِ**: avrettir.
**سأب** : Ebû Zeyd: adamı **سَأْبْتُ** **أَسْأَبُه** **سَأْباً**: onu boğduğum zaman.
Dedi: içkiden **سَأَبتُ** **أسأَب** **سَأْباً**: ondan içtiğim zaman.
Ve büyük tuluma **السّأْب** denir; çoğulu **السؤُوب**’dur. Ve inşâd etti:
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ
Bununla murad: **قَيْلٌ**’dir; sonra **سأْبِ** içinde bırakıldı.
Tuluma **مِسْأْب** de denir.
Şemmer dedi: **المِسأب** de: içine bal konulan bir kaptır.
( **بيس** ) : Seleme, el-Ferrâ’dan: **باسَ**: salına salına yürüdüğü zaman.
Dedim: bu anlamda **ماس يميس** daha çoktur; **الباء** ile **الميم** birbirinin yerine geçer.
( **بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام** ) .
Ve şu sözü:
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
o bir yerdir.
**أسب** : Leys dedi: **الإسْبُ**: fercin kılıdır.
Ebû Hayra dedi: aslı **وِسْبٌ**’dir; vav hemzeye çevrildi; nitekim **إرْث** dediler; aslı **وِرْثٌ**’dür.
Dedi: **الوِسْب**’in aslı, ot ve bitkinin **وسِب** etmesinden alınmıştır: **وَسباً**; yer **أوسَبت**: otlandığı zaman; o halde o **مُؤسِبة**’dir.
Ebû’l-Heysem dedi: **العانة**: kadının ve erkeğin ön tarafında kılın bittiği yerdir; üzerinde biten kıla **الشِّعْرَة** ve **الإسْب** denir. Ve inşâd etti:
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا
**سبأ** : Ebû Zeyd: şarabı **سَبأْت** **أسبأُها** **سبأً** ve **سِباءٍ**: onu satın aldığım zaman. Ve onu **استَبَأْتُها** **استباءً**: bunun gibidir.
Mâlik b. Ebî Ka‘b dedi:
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ
Dedi: ve denir: onu ateşle **سبأتُه** **سبْأً**: onunla yaktığım zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sen **سُبأَةً** istiyorsun; yani uzak bir sefer istiyorsun. **سُبأَة** diye adlandırıldı; çünkü insanın seferi uzayınca güneş onu **سبأَتْه** eder ve onu esmerletir; sefer yakın olunca: “**سَرْبةً** istiyorsun” denir.
Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ** ) ( النمل : 22 ) dedi: kurrâ, **سبأٍ**’yi i‘râb üzere yürütme üzeredir; yürütmezse de doğru olur.
Dedi: Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ onu i‘râb üzere yürütmedi.
Ebû İshâk dedi: **سبأَ**: San‘â’dan üç gecelik mesafede, Ma’rib ile bilinen bir şehirdir. Kim onu sarf etmezse, şehir adı olduğu içindir; kim sarf ederse, beldenin adı olduğu içindir; böylece müzekker olur; onunla müzekker adlandırılmıştır.
Ve onların sözü: kavim **أيْدِي سبَا** ve **أيادِي سبا** gitti; yani dağınık olarak; Allah’ın Sebe ehline yeryüzünde her parça parça dağıtması sebebiyle onlara benzetildiler; onlardan her taife tek başına bir yol tuttu. Ve **اليَدُ**: yoldur.
Ve denir: kavim bir deniz yolu tuttu; böylece kavim farklı yönlere dağıldığında: “**ذهبوا أيدي سبا**” denir; yani tuttukları yollar onları ayırdı; nitekim Sebe ehli de farklı yönlerdeki yurtlara dağıldı, onları aldı. Arap bu yerde **سبأ**’yı hemzelemez; çünkü sözlerinde çokça geçti; hemzenin baskısını ağır gördüler; aslında **سَبأ** hemzelidir.
Ve denildi: **سبأ**: on oğul doğuran bir adamın adıdır; köy babalarının adıyla adlandırıldı; Allah daha iyi bilir.
İbnü’l-Enbârî dedi: Kisâî’den nakletti: **السبَأ**: şaraptır. Ve **اللَّظَأ**: ağır şeydir. İkisini de hemzeli, kısaltılmış olarak nakletti; başkası nakletmedi. Şarapta bilinen: sin’in kesresi ve med ile **السِّباء**’dır.
Ve denir: derisi **انسبأ** etti: soyulduğu zaman.
Ve dedi: ( **وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ** ) .
Ve denir: diken derisini **سبأ** etti: onu soyduğu zaman.
Ebû Zeyd dedi: adamı **سبأتُ** **سَبْأ**: onu kırbaçladığım zaman.
Ve denir: falan, yalan bir yemin üzerine **سَبأَ** eder **يسْبأُ**: yalan yere yemin ettiği zaman.
Dedi: ve denir: Allah’ın emri için **أسبأتُ** **إسباءً**: kalbini ona boyun eğdirdiğin zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: hemzesiz **سبا**: sahip olduğu zaman. Ve **سبَا**: cariyesinin bütün gençliğinden faydalandığı zaman. Ve **سبا**: gizlendiği zaman.
**بسأ** : Ebû Zeyd: adamla **بَسَأْتُ** ve **بَسِئْتُ**; onunla **أَبْسَأُ** **بَسْأً** ve **بُسُوءاً**: onunla ünsiyet etmen (alışman)dır; **بَهَأْتُ** de böyledir. Züheyr dedi:
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ
Leys dedi: falan bu işte **بَسَأ** etti: ona alışıp ustalaştığı zaman; çirkinliğine ve hakkında söylenene aldırmaz.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَسيّةُ**: kocasıyla ünsiyet eden, onunla iyi geçinen güzel kadındır.
**أبس** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: onunla **أَبَسْتُ** **تَأْبِيساً** ve onunla **أَبَسْتُ** **أبساً**: onu küçülttüğüm ve hakir gördüğüm zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَبْسُ**: kaplumbağaların erkeğidir. Dedi: o, **الرَّقُّ** ve **الغَيْلَم**’dır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الأَبْسُ**: kalın, kaba yer. Ve inşâd etti:
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ
Ve **الأبْس**: adamı onu kötüleyecek şeyle takip etmektir; denir: onu **أَبسْتُه** **آبِسُه** **أَبْساً**. ‘Accâc dedi:
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
Yani: azarlama ve zelil etme ile.
Ya‘kûb dedi: **امرأةٌ أُباسٌ**: kötü huylu olduğu zaman. Ve inşâd etti:
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإِبْس**: kötü asıldır; hemzenin kesresiyle, **تَأْبِيساً**. Ve onu **أبَّسْتُه** **تَأْبِيساً**: ona hoşlanılmayanla karşılık verdiğim zaman.
**بأس** : Ebû Zeyd: adam **بَؤُس** eder **يَبْؤُس** **بَأْساً**: şiddetli **البَأْس** sahibi, cesur olduğu zaman. Ve **البُؤْس**’tan, o da fakirliktir: adam **بَئِسَ** eder **يَبْأسُ** **بُؤْساً** ve **بَأْساً** ve **بَئيساً**: fakirleştiği zaman; o **بائس**’tir; yani fakir. Cesur için de **بَئِسَ** denir; Zeccâc da bunun benzerini söyledi.
Başkası dedi: **البَأْساءُ** **البُؤْس**’tandır; ve **البُؤْسُ** **البُؤْس**’tandır; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: o, **البُؤْس** ve **البَأساء**’dır; **النُّعمى** ve **النُّعْماء**’nın zıddıdır. Ama cesaret ve şiddette **البَأس** denir.
Leys dedi: **البأساءُ**: savaşın, meşakkatin ve vurmanın adıdır. Ve **البائِسُ**: kendisine bir musibet yahut yokluk inmiş, haline acınılan adamdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: “ona **بُؤْساً** ve **تُوساً** ve **جُوساً**” bir anlamdadır. Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ** ) ( الأنعام : 42 ) dedi: denildi: **البأساءُ**: açlıktır; **الضَّراءُ**: mallarda ve canlarda eksilmedir. Ve Yüce Allah dedi: ( **فَلَوْلا إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ** ) ( الأنعام : 43 ) ; nitekim Yüce Allah dedi: ( **لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ** ) ( الأنعام : 42 ) .
Ama Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ** ) ( الأعراف : 165 ) ; Ebû ‘Amr, Âsım, Kisâî ve Hamza **بِعَذَابٍ بَئِيسٍ** diye okudular; **فعيل** üzere. İbn Kesîr: **بئيسٍ** diye okudu; **فعيل** üzere, fânın kesresiyle; Şibl ve Mekke ehli de böyle okudu. İbn Âmir: hemze ile **فِعْلٍ** üzere **بِئْسٍ** diye okudu; Nâfi‘ ve Medine ehli hemzesiz **فعل** üzere **بِيْسٍ** diye okudu.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَئِسُ** ve **البَيِسُ** **فَعِل** üzere: şiddetli azaptır.
Dedi: adam **باس** eder **يبيس** **بَيْساً**: insanlara karşı kibirlendiği ve onlara eziyet ettiği zaman.
Ebû Zeyd dedi: denir: adam **ابْتَأس** etti: hoşlanmadığı bir şey ona ulaştığı zaman. Lebîd dedi:
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ** ) ( هود : 36 ) ; denildi: anlamı: üzülme ve sakin olma; ve o **ابتَأس** etmiştir; o halde o **مُبْتَئِس**’tir.
Ebû ‘Ubeyd inşâd etti:
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
Yani: üzgün olmayan ve hoşnutsuz olmayan.
Ve **خمر بيسانيةٌ**: nisbetlidir. Ve **بيسان**: Şam beldelerinden, içinde bağlar olan bir yerdir.
Ama **بِئْسَ** ve **نِعْمَ**: Ebû İshâk dedi: ikisi, özel isimde amel etmeyen iki harftir; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel ederler. Ve ancak böyle oldular; çünkü **نِعْمَ** bütün övgüyü tamamlayıcıdır; **بئس** de bütün yergiyi tamamlayıcıdır.
“**بئْسَ الرجلُ**” dediğinde, onun kendi cinsinin diğerlerinde bulunan yergiyi tamamladığına delâlet edersin. İkisiyle birlikte, elif-lâmsız bir cins ismi olursa daima nasb olur; elif-lâm varsa daima ref‘ olur.
Bu, senin sözündür: “**نِعمَ رجلاً زيدٌ**” yahut “**بئسَ رجلاً زيدٌ**” ve “**بئسَ الرجلُ زيدٌ**”. **نِعم** ve **بئسَ**’te maksat, onların ardından nekre bir isim yahut bir cins isminin gelmesidir; bu, Halîl’in sözüdür.
Araptan kimi, **بئس**’i **( ما )** ile birleştirir.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ** ) ( البقرة : 102 ) .
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **بئسَما لأحدكم أن يقول نَسِيتُ آية كَيْتَ وكَيْتَ أمَا إنّه ما نَسِي ولكنّه أُنْسِي** ) .
Arap der ki: “şunu şunu yapman sana **بئسَما**” — **( ما )**’yı **بئس**’e soktuğun zaman, ondan sonra fiille birlikte **أَنْ**’ı sokarsın: “kardeşini terk etmen sana **بئسَما**”; “insanlara sövmen sana **بئسَما**”.
Bütün nahivciler rivayet etti: “**بئسَما تزويج ولا مَهْر**”; bunun anlamı: “**بئسَ شيئاً**: evlenme ve mehir yok.”
Zeccâc dedi: **بِئْسَ** **( ما )** üzerine vâki olunca, **( ما )** onunla birlikte nekre isim menzilesine konur; çünkü **بِئْس** ve **نِعْم** özel isimde amel etmez; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel eder.
Şemmer dedi: adam düşmanına “sana **لا بأسَ** yok” dediği zaman, onu emniyete almıştır; çünkü ondan **البأس**’ı nefyetmiştir. Ve Himyer dilinde: **لَبَاتِ**; yani: **لا بأسَ**. Şairleri dedi:
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
Ve onların dilinde **ولَبَاتِ**: **لا بأس**; Şemmer’in kitabında böyle buldum.
**سب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَسَبُ**: kirdir; ve o **وَسِب** eder **وَسباً**; ve **وَكِبَ** eder **وَكَباً**; ve **حَشِنَ** eder **حَشَناً**; bir anlamdadır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: sen, ısrarcı soruyu reddediş ve **الأَبأْسِ** ile geri çeviriyorsun.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والهمزة وما يثلثهما)
(بأس) الباء والهمزة والسين أصلٌ واحد، والشِّدّةُ و[ما] ضارَعَها. فالبَأْس الشدّة في الحَرْب. ورجلٌ ذُو بَأْسٍ وبَئيسٌ أي شجاع. وقد بأس بأساً([1]) فإنْ نَعَتَّه بالبُؤْس قلت بَؤُسَ. والبُؤْس: الشّدّة في العَيش. والمبتئس المفتعل من الكَراهة والحُزْن. قال:
ما يَقْسِم اللهُ أَقْبَلْ غير مُبْتَئِسٍ *** مِنْه وأَقْعُدْ كريماً ناعِمَ البالِ([2])
(بأو) الباء والهمزة والواو كلمةٌ واحدة، وهو البَأْوُ، وهو العُجْب.

 -

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله باء)
اعلم أَنّ للرُّباعيّ والخُماسيّ مذهباً في القياس، يَستَنْبِطه النَّظرُ الدَّقيق. وذلك أنّ أكثر ما تراه منه منحوتٌ. ومعنى النَّحت أن تُؤخَذَ كلمتان وتُنْحَتَ منهما
_______________________
([1])كذا في الأصل. والمعروف في الشجاعة بؤس وبئس.
([2]) البيت لحسان في ديوانه 326 والمجمل واللسان (بأس). وفي الأصل: "غير مستبين" صوابه في جميع المصادر.
ـ

##### Türkçe

(باء babı, **الباء** ve **الهمزة** ve onları üçleyen şeyler babı)
(**بأس**) **الباء** ve **الهمزة** ve **السين** tek bir asıldır; ve şiddet ve ona benzeyen [şey]. Şu hâlde **البَأْس** savaşta şiddettir. Ve **ذُو بَأْسٍ** bir adam ve **بَئيسٌ** yani cesur. Ve **بأس** bir **بأساً**([1]) ile olmuştur; eğer onu **البُؤْس** ile nitelersen **بَؤُسَ** dersin. Ve **البُؤْس**: yaşayışta şiddet. Ve **المبتئس** kerihlik ve hüzünden türetilmiş (افتعل vezninde olan)dır. Dedi ki:
Allah’ın taksim ettiği şey (ne ise) onu kabul et, ondan dolayı **مُبْتَئِسٍ** olmaksızın *** ve otur; kerîm, gönlü rahat
(**بأو**) **الباء** ve **الهمزة** ve **الواو** tek bir kelimedir; o da **البَأْوُ**dur; o da hayranlıktır.

 -

(Üç harften fazla olan, başı **باء** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bil ki dörtlü ve beşli için kıyasta bir mezhep vardır; onu ince nazar çıkarır. Bu da şudur ki: ondan gördüğünün çoğu yontulmuştur. Yontmanın manası, iki kelimenin alınması ve onlardan (bir kelimenin) yontulmasıdır.
_______________________
([1]) Asılda böyledir. Cesarette bilinen **بؤس** ve **بئس**tir.
([2]) Beyit, divanında 326’da Hassân’ındır; ve el-Mücmel ve el-Lisân (**بأس**). Asılda: “غير مستبين”; doğrusu bütün kaynaklarda böyledir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: بؤس

- البؤس والبأس والبأساء: الشدة والمكروه، إلا أن البؤس في الفقر والحرب أكثر، والبأس والبأساء في النكاية، نحو: ﴿والله أشد بأسا وأشد تنكيلا﴾ [النساء/84]، ﴿فأخذناهم بالبأساء والضراء﴾ [الأنعام/42]، ﴿والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس﴾ [البقرة/177]، وقال تعالى: ﴿بأسهم بينهم شديد﴾ [الحشر/14]، وقد بؤس يبؤس؛ و ﴿عذاب بئيس﴾ [الأعراف/165]، فعيل من البأس أو من البؤس، ﴿فلا تبتئس﴾ [هود/36]، أي: لا تلزم البؤس ولا تحزن، وفي الخبر أنه عليه السلام: (كان يكره البؤس والتباؤس والتبؤس) (الحديث عن أبي سعيد أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (إن الله جميل يحب الجمال، ويحب أن يرى أثر نعمته على عبده ويبغض البؤس والتبؤس) أخرجه البيهقي وانظر: الفتح الكبير 1/331) أي: الضراعة للفقر، أو أن يجعل نفسه ذليلا، ويتكلف ذلك جميعا.
و (بئس) كلمة تستعمل في جميع المذام، كما أن نعم تستعمل في جميع الممادح، ويرفعان ما فيه الألف واللام، أو مضافا إلى ما فيه الألف واللام، نحو: بئس الرجل زيد، وبئس غلام الرجل زيد. وينصبان النكرة نحو: بئس رجلا، و ﴿لبئس ما كانوا يفعلون﴾ [المائدة/79]، أي: شيئا يفعلونه، قال تعالى: ﴿وبئس القرار﴾ [إبراهيم/29]، و ﴿لبئس مثوى المتكبرين﴾ [النحل/29]، ﴿بئس للظالمين بدلا﴾ [الكهف/50]، ﴿لبئس ما كانوا يصنعون﴾ [المائدة/63]. وأصل: بئس: بئس، وهو من البؤس.

##### Türkçe

- **البؤس** ve **البأس** ve **البأساء**: şiddet ve mekruh (hoş olmayan şey); ancak **البؤس** fakirlikte ve savaşta daha çoktur; **البأس** ve **البأساء** ise eziyet/yaralama (nıkâye) hususundadır; şu gibi: ﴿والله أشد بأسا وأشد تنكيلا﴾ [النساء/84]، ﴿فأخذناهم بالبأساء والضراء﴾ [الأنعام/42]، ﴿والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس﴾ [البقرة/177]، ve Yüce Allah dedi: ﴿بأسهم بينهم شديد﴾ [الحشر/14]، ve gerçekten **بؤس** **يبؤس**; ve ﴿عذاب بئيس﴾ [الأعراف/165]، o da **البأس**’tan veya **البؤس**’tan **فعيل**’dir; ﴿فلا تبتئس﴾ [هود/36]، yani: **البؤس**’a yapışma ve üzülme; ve haberde, onun (aleyhisselâm) şöyle olduğu (rivayet edilmiştir): ( **البؤس**’u ve **التباؤس**’u ve **التبؤس**’u kerih görürdü ) (Ebû Saîd’den hadis: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi ki: (Şüphesiz Allah güzeldir, güzelliği sever; ve nimetinin eserinin kulunun üzerinde görülmesini sever ve **البؤس**’u ve **التبؤس**’u buğzeder) Beyhakî çıkarmıştır; bak: الفتح الكبير 1/331) yani: fakirlik için yalvarıp yakarma; yahut kendisini zelil kılması; ve bunların hepsini külfetle yapması.

و **(بئس)**: bütün yerilmelerde kullanılan bir kelimedir; nitekim **نعم** bütün övülmelerde kullanılır; ve ikisi, içinde **الألف** ve **اللام** bulunanı; yahut içinde **الألف** ve **اللام** bulunan şeye muzaf olanı merfû kılar; şu gibi: **بئس الرجل زيد**، ve **بئس غلام الرجل زيد**. Ve nekreyi nasb ederler; şu gibi: **بئس رجلا**، ve ﴿لبئس ما كانوا يفعلون﴾ [المائدة/79]، yani: yaptıkları bir şey; Yüce Allah dedi: ﴿وبئس القرار﴾ [إبراهيم/29]، ve ﴿لبئس مثوى المتكبرين﴾ [النحل/29]، ﴿بئس للظالمين بدلا﴾ [الكهف/50]، ﴿لبئس ما كانوا يصنعون﴾ [المائدة/63]. Ve asl(ı): **بئس**: **بئس**’tir; ve o, **البؤس**’tandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب أ س
فلان ذو بأس وشجاع بئيس وقد بؤس‏.‏
وبؤس بعد غناه‏:‏ افتقر فهو بائس‏.‏
ووقع في البؤس والبأساء‏.‏
وفي أمـر بئيـس‏:‏ شديـد‏.‏
وابتـأس بذلـك إذا اكتـأب واستكـان مـن الكآبـة ‏"‏ فـلا تبتئـس بمـا كانوا يعملون ‏"‏‏.‏
قال حسان‏:‏ ما يقسم الله أقبل غير مبتئس منـه واقعـد كريماً ناعم البال

##### Türkçe

ب أ س
Falan **ذو بأس**’tır; ve cesur, **بئيس**; ve **بؤس** etti.
Ve **بؤس** (etmek), zenginliğinden sonra: fakirleşti; o hâlde o **بائس**’tir.
Ve **البؤس** ve **البأساء** içine düştü.
Ve **أمر بئيس**’te: şiddetli.
Ve onunla **ابتأس** etti; **اكتأب** ve **استكان** ettiğinde, **الكآبة**’den: “O hâlde onların yapmakta oldukları şeyden dolayı **تبتئس** etme.”
Hassân dedi: Allah’ın taksim ettiği şey, ondan **غير مبتئس** olarak, karşılayan ve oturan; kerîm, gönlü rahat.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: والبَأْساءُ اسم الحرب والمشقة والضرب. والبَأْسُ: العذاب. والبأْسُ: الشدة في الحرب. وفي حديث علي، رضوان اللَّه عليه: كنا إِذا اشتدَّ البأْسُ اتَّقَيْنا برسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم؛ يريد الخوف ولا يكون إِلا مع الشدَّة. ابن الأَعرابي: البأْسُ والبَئِسُ، على مثال فَعِلٍ، العذاب الشديد. ابن سيده: البأْس الحرب ثم كثر حتى قيل لا بَأْسَ عليك، ولا بَأْسَ أَي لا خوف؛ قال قَيْسُ بنُ الخطِيمِ:
يقولُ ليَ الحَدَّادُ، وهو يَقُودُني
إِلى السِّجْنِ: لا تَجْزَعْ فما بكَ من باسِ
أَراد فما بك من بأْس، فخفف تخفيفاً قياسياً لا بدلياً، أَلا ترى أَن فيها:
وتَتْرُكُ عُذْري وهو أَضْحَى من الشَّمْسِ
فلولا أَن قوله من باس في حكم قوله من بأْس، مهموزاً، لما جاز أَن يجمع بين بأْس، ههنا مخففاً، وبين قوله ن الشمس لأَنه كان يكون أَحد الضربين مردفاً والثاني غير مردف. والبَئِسُ: كالبَأْسِ.وإِذا قال الرجل لعدوّه: لا بأْس عليك فقد أَمَّنه لأَنه نفى البأْس عنه، وهو في لغة حِمير لَبَاتِ أَي لا بأْس عليك، قال شاعرهم:
شَرَيْنَا النَّوْمَ، إِذ غَضِبَتْت غَلاب،
تَنَادَوْا عند غَدْرِهِمُ: لَبَاتِ
وقد بَرَدَتْ مَعَاذِرُ ذي رُعَيْنِ
ولَبَاتِ بلغتهم: لا بأْس؛ قال الأَزهري: كذا وجدته في كتاب شمر. وفي الحديث: نهى عن كسر السِّكَةِ الجائزة بين المسلمين إِلا من بأْس، يعني الدنانير والدراهم المضروبة، أَي لا تكسر إِلا من أَمر يقتضي كسرها، إِما لرداءتها أَو شكٍّ في صحة نقدها، وكره ذلك لما فيها من اسم اللَّه تعالى، وقيل: لأَن فيه إِضاعة المال، وقيل: إِنما نهى عن كسرها على أَن تعاد تبراً، فأَما للنفقة فلا، وقيل: كانت المعاملة بها في صدر الإِسلام عدداً لا وزناً، وكان بعضهم يقص أَطرافها فنُهوا عنه.
ورجلٌ بَئِسٌ: شجاع، بَئِسَ بَأْساً وبَؤُسَ بَأْسَةً. أَبو زيد: بَؤُسَ الرجل يَبْؤُسُ بَأْساً إِذا كان شديد البَأْسِ شجاعاً؛ حكاه أَبو زيد في كتاب الهمز، فهو بَئِيسٌ، على فَعِيل، أَي شجاع. وقوله عز وجل: سَتُدعَوْنَ إِلى قوم أُولي بَأْسِ شديد؛ قيل: هم بنو حنيفة قاتلهم أَبو بكر، رضي اللَّه عنه، في أَيام مُسَيْلمة، وقيل: هم هَوازِنُ، وقيل: هم فارس والروم.
والبُؤْسُ: الشدة والفقر. وبَئِسَ الرجل يَبْأَسُ بُؤْساً وبَأْساً وبَئِيساً إِذا افتقر واشتدت حاجته، فهو بائِسٌ أَي فقير؛ وأَنشد أَبو عمرو:وبيضاء من أَهلِ المَدينةِ لم تَذُقْ
بَئِيساً، ولم تَتْبَعْ حَمُولَةَ مُجْحِدِ
قال: وهو اسم وضع موضع المصدر؛ قال ابن بري: البيت للفرزدق، وصواب إِنشاده لبيضاء من أَهل المدينة؛ وقبله:
إِذا شِئتُ غَنَّاني من العاجِ قاصِفٌ،
على مِعْصَمٍ رَيَّانَ لم يَتَخَدَّدِ
وفي حديث الصلاة: تُقْنِعُ يَدَيكَ وتَبْأَسُ؛ هو من البُؤْسِ الخضوع والفقر، ويجوز أَن يكون أَمراً وخبراً؛ ومنه حديث عَمَّار: بُؤْسَ ابنِ سُمَيَّةَ كأَنه ترحم له من الشدة التي يقع فيها؛ ومنه الحديث: كان يكره البُؤْسَ والتَّباؤُسَ؛ يعني عند الناس، ويجوز التَبَؤُسُ بالقصر والتشديد. قال سيبويه: وقالوا بُؤساً له في حد الدعاء، وهو مما انتصب على إِضمار الفعل غير المستعمل إِظهاره. والبَأْسَاءُ والمَبْأَسَة: كالبُؤس؛ قال بِشْرُ بن أَبي خازِم:
فأَصْبَحُوا بعد نُعْماهُمْ بِمَبْأَسَةٍ،
والدَّهْرُ يَخْدَعُ أَحْياناً فَيَنْصَرِفُ
وقوله تعالى: أَخَذناهم بالبَأْساءِ والضَّرَّاءِ؛ قال الزجاج: البأْساء الجوع والضراء في الأَموال والأَنفس. وبَئِسَ يَبْأَسُ ويَبْئِسُ؛ الأخيرة نادرة، قال ابن جني: هو...
(* كذا بياض بالأصل.) كرم يكرم على ما قلناه
في نعم ينعم. وأَبْأَسَ الرجلُ: حلت به البَأْساءُ؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
تَبُزُّ عَضارِيطُ الخَمِيسِ ثِيابَها
فأَبْأَسْت ...* يومَ ذلك وابْنَما،
(* كذا بياض بالأصل ولعل موضعه بنتاً.)
والبائِسُ: المُبْتَلى؛ قال سيبويه: البائس من الأَلفاظ المترحم بها كالمِسْكين، قال: وليس كل صفة يترحم بها وإِن كان فيها معنى البائس والمسكين، وقد بَؤُسَ بَأْسَةٌ وبئِيساً، والاسم البُؤْسى؛ وقول تأَبط شرّاً:قد ضِقْتُ من حُبِّها ما لا يُضَيِّقُني،
حتى عُدِدْتُ من البُوسِ المساكينِ
قال ابن سيده: يجوز أَن يكون عنى به جمع البائس، ويجوز أَن يكون من ذوي البُؤْسِ، فحذف المضاف وأَقام المضاف إِليه مقامه. والبائس: الرجل النازل به بلية أَو عُدْمٌ يرحم لما به. ابن الأَعرابي: يقال بُوْساً وتُوساً وجُوْساً له بمعنى واحد. والبأْساء: الشدة؛ قال الأَخفش: بني على فَعْلاءَ وليس له أَفْعَلُ لأَنه اسم كما قد يجيء أَفْعَلُ في الأَسماء ليس معه فَعْلاء نحو أَحمد. والبُؤْسَى: خلاف النُّعْمَى؛ الزجاج: البأْساءُ والبُؤْسى من البُؤْس، قال ذلك ابن دريد، وقال غيره: هي البُؤْسى والبأْساءُ ضد النُّعْمى والنَّعْماء، وأَما في الشجاعة والشدة فيقال البَأْسُ. وابْتَأَسَ الرجل، فهو مُبْتَئِس. ولا تَبْتَئِسْ أَي لا تحزن ولا تَشْتَكِ. والمُبْتَئِسُ: الكاره والحزين؛ قال حسان بن ثابت:
ما يَقْسِمُ اللَّهُ أَقْبَلْ غَيْرَ مُبتِئِسٍ
منه، وأَقْعُدْ كريماً ناعِمَ البالِ
أَي غير حزين ولا كاره. قال ابن بري: الأَحسن فيه عندي قول من قال: إن مُبتَئِساً مُفْتَعِلٌ من البأْسِ الذي هو الشدة، ومنه قوله سبحانه: فلا تَبْتَئِسْ بما كانوا يفعلون؛ أَي فلا يشتدّ عليك أَمْرُهم، فهذا أَصله لأَنه لا يقال ابْتَأَسَ بمعنى كره، وإِنما الكراهة تفسير معنوي لأَن الإِنسان إِذا اشتد به أَمرٌ كرهه، وليس اشتدّ بمعنى كره. ومعنى بيت حسان أَنه يقول: ما يرزق اللَّه تعالى من فضله أَقبله راضياً به وشاكراً له عليه غير مُتَسَخِّطٍ منه، ويجوز في منه أَن تكون متعلقة بأَقبل أَي أَقبله منه غير متسخط ولا مُشتَدٍّ أَمره عليّ؛ وبعده:
لقد عَلِمْتُ بأَني غالي خُلُقي
على السَّماحَةِ، صُعْلوكاً وذا مالِ
والمالُ يَغْشَى أُناساً لا طَباخَ بِهِمْ،
كالسِّلِّ يَغْشى أُصُولَ الدِّنْدِنِ البالي
والطبَّاخُ: القوّة والسِّمَنُ. والدِّنْدنُ: ما بَليَ وعَفِنَ من أُصول الشجر. وقال الزجاج: المُبْتَئِسُ المسكين الحزين، وبه فسر قوله تعالى: فلا تَبْتَئِسْ بما كانوا يَعْمَلون؛ أَي لا تَحْزَن ولا تَسْتَكِنْ. أَبو زيد: وابْتَأَسَ الرجل إِذا بلغه شيء يكرهه؛ قال لبيد: في رَبْرَبٍ كَنِعاج صا
رَةَ يَبْتَئِسْنَ بما لَقِينا
وفي الحديث في صفة أَهل الجنة: إِنَّ لكم أَن تَنْعَموا فلا تَبْؤُسوا؛ بَؤُس يَبْؤُس، بالضم فيهما، بأْساً إِذا اشتد. والمُبْتَئِسُ: الكاره والحزين. والبَؤُوس: الظاهر البُؤْسِ.
وبِئْسَ: نَقيضُ نِعْمَ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
إِذا فَرَغَتْ من ظَهْرِه بَطَّنَتْ له
أَنامِلُ لم يُبْأَسْ عليها دُؤُوبُها
فسره فقال: يصف زِماماً، وبئسما دأَبت
(* قوله «وبئسما دأبت» كذا بالأصل
ولعله مرتبط بكلام سقط من الناسخ.) أَي لم يُقَلْ لها بِئْسَما عَمِلْتِ لأَنها عملت فأَحسنت، قال لم يسمع إِلا في هذا البيت. وبئس: كلمة ذم، ونِعْمَ: كلمة مدح. تقول: بئس الرجلُ زَيدٌ وبئست المرأَة هِنْدٌ، وهما فعلان ماضيان لا يتصرفان لأَنهما أُزيلا عن موضعهما، فنِعْمَ منقول من قولك نَعِمَ فلان إِذا أَصاب نِعْمَةً، وبِئْسَ منقول من بَئِسَ فلان إِذا أَصاب بؤْساً، فنقلا إِلى المدح والذم فشابها الحروف فلم يتصرفا، وفيهما لغات تذكر في ترجمة نعم، إِن شاء اللَّه تعالى. وفي حديث عائشة، رضي اللَّه عنها: بِئْسَ أَخو العَشِيرةِ؛ بئس مهموز فعل جامع لأَنواع الذم، وهو ضد نعم في المدح، قال الزجاج: بئس ونعم هما حرفان لا يعملان في اسم علم، إِنما يعملان في اسم منكور دالٍّ على جنس، وإِنما كانتا كذلك لآن نعم مستوفية لجميع المدح، وبئس مستوفية لجميعي الذم، فإِذا قلت بئس الرجل دللت على أَنه قد استوفى الذم الذي يكون في سائر جنسه، وإِذا كان معهما اسم جنس بغير أَلف ولام فهو نصب أَبداً، فإِذا كانت فيه الأَلف واللام فهو رفع أَبداً، وذلك قولك نعم رجلاً زيد ونعم الرجل زيد وبئس رجلاً زيد وبئس الرجل زيد، والقصد في بئس ونعم أَن يليهما اسم منكور أَو اسم جنس، وهذا قول الخليل، ومن العرب من يصل بئس بما قال اللَّه عز وجل: ولبئسما شَرَوْا به أَنفسهم. وروي عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه قال: بئسما لأَحدكم أَن يقول نَسِيتُ أَنه كَيْتَ وكَيْتَ، أَمَا إِنه ما نَسِيَ ولكنه أُنْسِيَ. والعرب تقول: بئسما لك أَن تفعل كذا وكذا، إِذا أَدخلت ما في بئس أَدخلت بعد ما أَن مع الفعل: بئسما لك أَن تَهْجُرَ أَخاك وبئسما لك أَن تشتم الناس؛ وروى جميع النحويين: بئسما تزويجٌ ولا مَهْر، والمعنى فيه: بئس تزويج ولا مهر؛ قال الزجاج: بئس إِذا وقعت على ما جعلت ما معها بمنزلة اسم منكور لأَن بئس ونعم لا يعملان في اسم علم إِنما يعملان في اسم منكور دالٍّ على جنس. وفي التنزيل العزيز: بعَذابٍ بَئِيسٍ بما كانوا يَفْسُقُون؛ قرأَ أَبو عمرو وعاصم والكسائي وحمزة: بعذابٍ بَئِيسٍ، علة فَعِيلٍ، وقرأَ ابن كثير: بِئِيس، على فِعِيلٍ، وكذلك قرأَها شِبْل وأَهلُ مكة وقرأَ ابن عامر: بِئْسٍ، علة فِعْلٍ، بهمزة وقرأَها نافع وأَهل مكة: بِيْسٍ، بغير همز. قال ابن سيده: عذاب بِئْسٌ وبِيسٌ وبَئِيسٌ أَي شديد، وأَما قراءَة من قرأَ بعذاب بَيْئِسٍ فبنى الكلمة مع الهمزة على مثال فَيْعِلٍ، وإِن لم يكن ذلك إِلا في المعتل نحو سَيِّدٍ ومَيِّتٍ، وبابهما يوجهان العلة (* قوله «يوجهان العلة إلخ» كذا بالأصل.) وإِن لم تكن حرف علة فإِنها معرضة للعلة وكثيرة الانقلاب عن حرف العلة، فأُجريت مجرى التعرية في باب الحذف والعوض. وبيس كخِيس: يجعلها بين بين من بِئْسَ ثم يحولها بعد ذلك، وليس بشيء. وبَيِّسٍ على مثال سَيِّدٍ وهذا بعد بدل الهمزة في بَيْئِسٍ. والأَبْؤُسُ: جمع بَؤُسٍ، من قولهم يومُ بُؤْس ويومُ نُعْمٍ. والأَبْؤُسُ أَيضاً: الداهية. وفي المثل: عَسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً. وقد أَبْأَسَ إبْآساً؛ قال الكميت:
قالوا: أَساءَ بنوكُرْزٍ، فقلتُ لهم:
عسى الغُوَيْرُ بإِبْآسٍ وإِغْوارِ
قال ابن بري: الصحيح أَن الأَبْؤُسَ جمع بَأْس، وهو بمعنى الأَبْؤُس (*
قوله «وهو بمعنى الأبؤس» كذا بالأصل ولعل الأولى بمعنى البؤس.) لأَن باب فَعْلٍ أَن يُجْمَعَ في القلة على أَفْعُلٍ نحو كَعْبٍ وأَكْعُبٍ وفَلْسٍ وأَفْلُسٍ ونَسْرٍ وأَنْسُرٍ، وباب فُعْلٍ أَن يُجْمَع في القلة على أَفْعال نحو قُفْلٍ وبُرْدٍ وأَبْرادٍ وجُنْدٍ وأَجنادٍ. يقال: بَئِسَ الشيءُ يَبْأَسُ بُؤْساً وبَأْساً إِذا اشتدّ، قال: وأَما قوله والأَبْؤُسُ الداهية، قال: صوابه أَن يقول الدواهي لأَن الأَبْؤُس جمع لا مفرد، وكذلك هو في قول الزَّبَّاءِ: عَسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً، هو جمع بأْسٍ على ما تقدم ذكره، وهو مَثَلٌ أَوَّل من تكلم به الزَّبَّاء. قال ابن الكلبي: التقدير فيه: عسى الغُوَيْرُ أَن يُحْدِثَ أَبْؤُساً، قال: وهو جمع بَأْسٍ ولم يقل جمعُ بُؤْسٍ، وذلك أَن الزَّبَّاء لما خافت من قَصِيرٍ قيل لها: ادخلي الغارَ الذي تحت قصرك، فقالت: عسى الغوير أَبؤُساً أَي إِن فررت من بأْس واحد فعسى أَن أَقع في أَبْؤُسٍ، وعسى ههنا إِشفاق؛ قال سيبويه: عسى طمع وإِشفاق، يعني أَنها طمع في مثل قولك: عسى زيد أَن يسلم، وإِشفاق مثل هذا المثل: عسى الغوير أَبؤُساً، وفي مثل قول بعض أَصحاب النبي؛ صلى اللَّه عليه وسلم: عسى أَن يَضُرَّني شَبَهُه يا رسول اللَّه، فهذا إِشفاق لا طمع، ولم يفسر معنى هذا المثل ولم يذكر في أَي معنى يتمثل به؛ قال ابن الأَعرابي: هذا المثل يضرب للمتهم بالأَمر، ويشهد بصحة قوله قول عمر، رضي اللَّه عنه، لرجل أَتاه بمَنْبُوذٍ: عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً، وذلك أَنه اتهمه أَن يكون صاحب المَنْبوذَ؛ وقال الأَصمعي: هو مثل لكل شيء يخاف أَن يَأْتي منه شر؛ قال: وأَصل هذا المثل أَنه كان غارٌ فيه ناس فانْهارَ عليهم أَو أَتاهم فيه فقتلهم. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً؛ هو جمع بأْس، وانتصب على أَنه خبر عسى. والغُوَيْرُ: ماء لكَلْبٍ، ومعنى ذلك عسى أَن تكون جئت بأَمر عليك فيه تُهَمَةٌ وشِدَّةٌ.

##### Türkçe

**الليث**: Ve **البَأْساءُ**, savaşın, meşakkatin ve dövmenin adıdır. Ve **البَأْسُ**: azap.

Ve **البأْسُ**: savaşta şiddettir. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: Biz, **البأْسُ** şiddetlendiği zaman, Allah’ın Resûlü ile, Allah ona salât ve selâm etsin, korunurduk; korkuyu kasteder; ve (korku) ancak şiddet ile olur. **ابن الأَعرابي**: **البأْسُ** ve **البَئِسُ**, **فَعِلٍ** misali üzere, şiddetli azaptır. **ابن سيده**: **البأْس** savaştır; sonra çoğaldı, ta ki “**لا بَأْسَ عليك**” denildi; ve “**ولا بَأْسَ**” yani “korku yok”; **قَيْسُ بنُ الخطِيمِ** dedi ki:
يقولُ ليَ الحَدَّادُ، وهو يَقُودُني
إِلى السِّجْنِ: لا تَجْزَعْ فما بكَ من باسِ
“Senin üzerinde **بأْس** yoktur”u murad etti; sonra kıyasî bir hafifletme ile, bedelî olmayan (bir hafifletme ile) hafifletti; görmüyor musun ki onda:
وتَتْرُكُ عُذْري وهو أَضْحَى من الشَّمْسِ
vardır. Eğer onun “**من باس**” sözü, hemzeli olarak “**من بأْس**” sözü hükmünde olmasaydı, burada hafifletilmiş olarak **بأْس** ile, “**ن الشمس**” sözünü bir araya getirmesi câiz olmazdı; çünkü iki türden biri redîfli, ikincisi redîfsiz olurdu. Ve **البَئِسُ**: **البَأْسِ** gibidir. Ve kişi düşmanına “**لا بأْس عليك**” dediği zaman, onu emniyete almış olur; çünkü ondan **البأْس**’ı nefyetmiştir; ve o, Himyer dilinde **لَبَاتِ**’tir; yani “**لا بأْس عليك**”; onların şairi dedi ki:
شَرَيْنَا النَّوْمَ، إِذ غَضِبَتْت غَلاب،
تَنَادَوْا عند غَدْرِهِمُ: لَبَاتِ
وقد بَرَدَتْ مَعَاذِرُ ذي رُعَيْنِ
Ve onların dilinde **لَبَاتِ**: “**لا بأْس**”tir; **الأَزهري** dedi: Şemr’in kitabında onu böyle buldum.

Ve hadîste: Müslümanlar arasında câiz olan **السِّكَةِ**’yi, **من بأْس** dışında kırmayı yasakladı; yani basılmış dinarlar ve dirhemler; yani onu ancak kırılmasını gerektiren bir işten dolayı kır; ya kötülüğünden yahut onun nakdinin sıhhatinde şüpheden dolayı; ve onda Allah Teâlâ’nın ismi bulunduğu için bunu kerih gördü; ve denildi ki: çünkü onda malı zayi etme vardır; ve denildi ki: ancak onu, tekrar külçe olarak iade edilsin diye kırmaktan nehyetti; fakat harcama için ise hayır; ve denildi ki: İslâm’ın başında onunla muamele sayı ile idi, tartı ile değil; ve onların bazısı uçlarını keserdi; bundan nehyedildiler.

Ve bir adam **بَئِسٌ**: yiğit; **بَئِسَ** **بَأْساً** ve **بَؤُسَ** **بَأْسَةً**. **أَبو زيد**: Adam **بَؤُسَ** eder, **يَبْؤُسُ** **بَأْساً**, eğer şiddetli **البَأْسِ** sahibi, yiğit ise; bunu **أَبو زيد** hemze kitabında hikâye etti; o hâlde o **بَئِيسٌ**’tir, **فَعِيل** üzere; yani yiğit. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **سَتُدعَوْنَ إِلى قوم أُولي بَأْسِ شديد**; denildi ki: onlar, Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, Müseylime günlerinde savaştığı Benû Hanîfe’dir; ve denildi ki: onlar Hevâzin’dir; ve denildi ki: onlar Fars ve Rum’dur.

Ve **البُؤْسُ**: şiddet ve fakirliktir. Ve adam **بَئِسَ** eder, **يَبْأَسُ** **بُؤْساً** ve **بَأْساً** ve **بَئِيساً**, eğer fakirleşir ve ihtiyacı şiddetlenirse; o hâlde o **بائِسٌ**’tir, yani fakir; ve Ebû Amr inşâd etti:
وبيضاء من أَهلِ المَدينةِ لم تَذُقْ
بَئِيساً، ولم تَتْبَعْ حَمُولَةَ مُجْحِدِ
Dedi ki: O, masdarın yerine konmuş bir isimdir. **ابن بري** dedi: Beyit Ferazdak’ındır; ve inşâdının doğrusu “**لبيضاء من أَهل المدينة**”dir; ve ondan önce:
إِذا شِئتُ غَنَّاني من العاجِ قاصِفٌ،
على مِعْصَمٍ رَيَّانَ لم يَتَخَدَّدِ

Ve namaz hadîsinde: “**تُقْنِعُ يَدَيكَ وتَبْأَسُ**”; o, **البُؤْسِ**’tandır: huşû ve fakirlik. Ve emir ve haber olması câizdir. Ve ondan Ammâr hadîsi: “**بُؤْسَ ابنِ سُمَيَّةَ**”; sanki içine düştüğü şiddetten dolayı ona merhamet etti. Ve ondan hadîs: **البُؤْسَ** ve **التَّباؤُسَ**’u kerih görürdü; yani insanların yanında; ve **التَبَؤُسُ**’un kısaltma ve şeddeli olması câizdir. Sîbeveyh dedi: “**بُؤساً له**” dediler, dua sınırında; ve o, fiilin izharı kullanılmayan, fiilin gizli takdiri üzerine nasb olunmuşlardandır. Ve **البَأْسَاءُ** ve **المَبْأَسَة**: **البُؤس** gibidir; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
فأَصْبَحُوا بعد نُعْماهُمْ بِمَبْأَسَةٍ،
والدَّهْرُ يَخْدَعُ أَحْياناً فَيَنْصَرِفُ
Ve onun sözü Teâlâ: **أَخَذناهم بالبَأْساءِ والضَّرَّاءِ**; Zecâc dedi: **البأْساء** açlıktır; ve **الضراء** mallarda ve nefislerde (olan)dır. Ve **بَئِسَ** **يَبْأَسُ** ve **يَبْئِسُ**; sonuncusu nadirdir; İbn Cinnî dedi: o...
(* Asılda böyle boşluk.) **كرم يكرم** dediğimiz üzere, **نعم ينعم** hakkında.

Ve adam **أَبْأَسَ** etti: ona **البَأْساءُ** indi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
تَبُزُّ عَضارِيطُ الخَمِيسِ ثِيابَها
فأَبْأَسْت ...* يومَ ذلك وابْنَما،
(* Asılda böyle boşluk; belki yeri “بنتاً”dır.)

Ve **البائِسُ**: belâya uğratılmış olandır; Sîbeveyh dedi: **البائس**, **المِسْكين** gibi, kendisiyle merhamet edilen lafızlardandır; dedi ki: Her sıfat, kendisiyle merhamet edilmez; onda **البائس** ve **المسكين** manası olsa bile. Ve **بَؤُسَ** **بَأْسَةٌ** ve **بئِيساً**; ve isim **البُؤْسى**’dır. Ve Te’abbata Şerran’ın sözü:
قد ضِقْتُ من حُبِّها ما لا يُضَيِّقُني،
حتى عُدِدْتُ من البُوسِ المساكينِ
İbn Sîde dedi: Onunla **البائس**’in cem‘ini kastetmiş olması câizdir; ve **ذوي البُؤْسِ**’ten olması da câizdir; sonra muzâfı hazfetti ve muzâfun ileyhi onun yerine ikame etti. Ve **البائس**: kendisine bir belâ yahut yokluk inen adamdır; kendisinde olan sebebiyle ona merhamet edilir. İbnü’l-A‘râbî: “**بُوْساً** ve **تُوساً** ve **جُوْساً** له” denir; tek bir mana ile. Ve **البأْساء**: şiddettir; Ahfeş dedi: **فَعْلاءَ** üzere bina edildi; ve onun **أَفْعَلُ**’ı yoktur; çünkü o bir isimdir; nitekim isimlerde **أَفْعَلُ** gelir de onunla birlikte **فَعْلاء** olmaz; **أَحمد** gibi. Ve **البُؤْسَى**: **النُّعْمَى**’nın zıddıdır; Zecâc: **البأْساءُ** ve **البُؤْسى**, **البُؤْس**’tandır; bunu İbn Düreyd söyledi; başkası dedi ki: O, **البُؤْسى** ve **البأْساءُ**, **النُّعْمى** ve **النَّعْماء**’ın zıddıdır; fakat yiğitlik ve şiddette **البَأْسُ** denir.

Ve adam **ابْتَأَسَ** etti; o hâlde o **مُبْتَئِس**’tir. Ve “**لا تَبْتَئِسْ**” yani üzülme ve şikâyet etme. Ve **المُبْتَئِسُ**: hoşlanmayan ve hüzünlü olandır; Hassân b. Sâbit dedi ki:
ما يَقْسِمُ اللَّهُ أَقْبَلْ غَيْرَ مُبتِئِسٍ
منه، وأَقْعُدْ كريماً ناعِمَ البالِ
Yani hüzünlü olmayan ve hoşlanmayan olmayan. İbn Berrî dedi: Bence onda en güzel olan, “**مُبتَئِساً**”, şiddet olan **البأْس**’ten **مُفْتَعِلٌ**’dir diyenin sözüdür; ve ondan O’nun sözü, sübhânehû: **فلا تَبْتَئِسْ بما كانوا يفعلون**; yani onların işi sana şiddetlenmesin; bu onun aslıdır; çünkü “**ابْتَأَسَ**” hoşlanmadı manasında denmez; ancak hoşlanmama, manevî bir tefsirdir; çünkü insanın işi şiddetlendiği zaman ondan hoşlanmaz; ve “şiddetlendi” “hoşlanmadı” manasında değildir. Hassân’ın beytinin manası: Allah Teâlâ’nın fazlından rızıklandırdığı şeyi, ondan razı olarak ve ona şükrederek kabul ederim; ondan hoşnutsuz olmayan olarak. Ve “**منه**”de, **أَقبَل**’e taalluk etmesi câizdir; yani onu ondan kabul ederim; hoşnutsuz olmayan ve işim üzerime şiddetlenmiş olmayan olarak. Ve ondan sonra:
لقد عَلِمْتُ بأَني غالي خُلُقي
على السَّماحَةِ، صُعْلوكاً وذا مالِ
والمالُ يَغْشَى أُناساً لا طَباخَ بِهِمْ،
كالسِّلِّ يَغْشى أُصُولَ الدِّنْدِنِ البالي
Ve **الطبَّاخُ**: kuvvet ve semizliktir. Ve **الدِّنْدنُ**: ağaç köklerinden eskimiş ve kokmuş olan şeydir. Zecâc dedi: **المُبْتَئِسُ** miskin hüzünlüdür; ve onunla Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **فلا تَبْتَئِسْ بما كانوا يَعْمَلون**; yani üzülme ve boyun eğme. Ebû Zeyd: Ve adam **ابْتَأَسَ** eder, eğer hoşlanmadığı bir şey ona ulaşırsa; Lebîd dedi ki:
في رَبْرَبٍ كَنِعاج صا
رَةَ يَبْتَئِسْنَ بما لَقِينا

Ve cennet ehlinin sıfatı hakkında hadîste: “Sizin için, nimetleneceksiniz; artık **فلا تَبْؤُسوا**”; **بَؤُس** **يَبْؤُس** (ikisi de damme ile), **بأْساً**, eğer şiddetlendi ise. Ve **المُبْتَئِسُ**: hoşlanmayan ve hüzünlüdür. Ve **البَؤُوس**: **البُؤْسِ**’ü açık olan.

Ve **بِئْسَ**: **نِعْمَ**’ın zıddıdır. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği sözü:
إِذا فَرَغَتْ من ظَهْرِه بَطَّنَتْ له
أَنامِلُ لم يُبْأَسْ عليها دُؤُوبُها
Onu tefsir etti ve dedi ki: Bir yuları vasfeder; ve “**وبئسما دأَبت**”
(* “وبئسما دأبت” sözü asılda böyle; belki nâsihin düşürdüğü bir sözle bağlantılıdır.) yani ona “**بِئْسَما عَمِلْتِ**” denilmedi; çünkü o çalıştı da güzel yaptı; dedi ki: Ancak bu beyitte işitildi. Ve **بئس**: zemm kelimesidir; ve **نِعْمَ**: medih kelimesidir. Dersin ki: “**بئس الرجلُ زَيدٌ**” ve “**وبئست المرأَة هِنْدٌ**”; ve ikisi, tasarruf etmeyen iki mâzî fiildir; çünkü ikisi yerlerinden uzaklaştırıldı; böylece **نِعْمَ**, “Falanca **نَعِمَ** etti” sözünden nakledilmiştir; eğer bir **نِعْمَةً** isabet ettiyse; ve **بِئْسَ**, “Falanca **بَئِسَ** etti” sözünden nakledilmiştir; eğer bir **بؤْساً** isabet ettiyse; sonra medih ve zemme nakledildiler; böylece harflere benzediler de tasarruf etmediler; ve onlarda, Allah Teâlâ dilerse, **نعم** tercümesinde zikredilecek lugatlar vardır. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**بِئْسَ أَخو العَشِيرةِ**”; **بئس** hemzelidir; zemmin türlerini toplayan bir fiildir; ve medihte **نعم**’ın zıddıdır. Zecâc dedi: **بئس** ve **نعم**, özel isimde amel etmeyen iki harftir; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel ederler; ve ikisi böyle oldu; çünkü **نعم** bütün medhi tamamlayıcıdır; ve **بئس** bütün zemmi tamamlayıcıdır; böylece “**بئس الرجل**” dediğin zaman, onun kendi cinsinin diğerlerinde bulunan zemmi tamamladığına delâlet edersin; ve eğer ikisiyle birlikte, **ألف** ve **لام** olmaksızın bir cins ismi olursa, o daima nasbdır; ve eğer onda **ألف** ve **لام** olursa, o daima ref‘tir; bu, senin “**نعم رجلاً زيد**” ve “**نعم الرجل زيد**” ve “**بئس رجلاً زيد**” ve “**بئس الرجل زيد**” sözündür. Ve **بئس** ve **نعم**’da maksat, onların ardından nekre bir isim yahut cins ismi gelmesidir; bu, Halîl’in sözüdür. Ve Araplardan, Allah Azze ve Celle’nin dediği gibi, **بئس**’i **ما** ile birleştiren vardır: **ولبئسما شَرَوْا به أَنفسهم**. Ve Nebî’den, Allah ona salât ve selâm etsin, rivayet edildi ki o dedi: “Birinizin ‘Şunu şunu unuttum’ demesi ne kötü; dikkat edin, o unutmadı; fakat unutturuldu.” Ve Araplar der: “**بئسما لك أَن تفعل كذا وكذا**”; eğer **ما**’yı **بئس**’e sokarsan, **ما**’dan sonra fiil ile birlikte **أَن**’ı sokarsın: “**بئسما لك أَن تَهْجُرَ أَخاك**” ve “**بئسما لك أَن تشتم الناس**”. Ve bütün nahivciler rivayet etti: “**بئسما تزويجٌ ولا مَهْر**”; ve ondaki mana: “**بئس تزويج ولا مهر**”dir. Zecâc dedi: **بئس**, **ما** üzerine vâki olduğu zaman, **ما**’yı onunla birlikte nekre bir isim menzilesine getirirsin; çünkü **بئس** ve **نعم** özel isimde amel etmez; ancak cins üzerine delâlet eden nekrede amel eder.

Ve Aziz tenzîlde: **بعَذابٍ بَئِيسٍ بما كانوا يَفْسُقُون**; Ebû Amr, Âsım, Kisâî ve Hamza okudu: **بعذابٍ بَئِيسٍ**, **فَعِيلٍ** vezni üzere; ve İbn Kesîr okudu: **بِئِيس**, **فِعِيلٍ** üzere; ve Şibl ve Mekke ehli de onu böyle okudu; ve İbn Âmir okudu: **بِئْسٍ**, **فِعْلٍ** vezni üzere, hemze ile; ve Nâfi‘ ve Mekke ehli okudu: **بِيْسٍ**, hemzesiz. İbn Sîde dedi: **عذاب بِئْسٌ** ve **بِيسٌ** ve **بَئِيسٌ**, yani şiddetli. Ve “**بعذاب بَيْئِسٍ**” okuyan kimsenin kıraatine gelince: kelimeyi hemze ile **فَيْعِلٍ** misali üzere bina etti; her ne kadar bu, ancak **سَيِّدٍ** ve **مَيِّتٍ** gibi mu‘tellde olsa da; ve ikisinin babı, illet yönünden yönlendirilir
(* “يوجهان العلة إلخ” sözü asılda böyle.) ve her ne kadar illet harfi olmasa da, o illete maruzdur ve illet harfinden çokça inkılâb eder; böylece hazf ve ivaz babında, ta‘rîye gibi yürütüldü. Ve **بيس** **خِيس** gibi: onu **بِئْسَ**’ten “arada” yapar, sonra ondan sonra onu değiştirir; ve bu bir şey değildir. Ve **بَيِّسٍ**, **سَيِّدٍ** misali üzeredir; bu, **بَيْئِسٍ**’te hemzenin bedelinden sonradır.

Ve **الأَبْؤُسُ**: “**يومُ بُؤْس** ve **يومُ نُعْم**” sözlerinden, **بَؤُسٍ**’un cem‘idir. Ve **الأَبْؤُسُ** ayrıca: musibettir. Ve meselde: **عَسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً**. Ve **أَبْأَسَ** etti, **إبْآساً**; Kümeyt dedi ki:
قالوا: أَساءَ بنوكُرْزٍ، فقلتُ لهم:
عسى الغُوَيْرُ بإِبْآسٍ وإِغْوارِ
İbn Berrî dedi: Sahih olan, **الأَبْؤُسَ**’un **بَأْس**’ın cem‘i olmasıdır; ve o, **الأَبْؤُس** manasındadır
(* “وهو بمعنى الأبؤس” sözü asılda böyle; belki evlâ olan “بمعنى البؤس”tur.) çünkü **فَعْلٍ** babı, azlıkta **أَفْعُلٍ** üzere cem‘ olunmaktır; **كَعْبٍ** ve **أَكْعُبٍ**, **فَلْسٍ** ve **أَفْلُسٍ**, **نَسْرٍ** ve **أَنْسُرٍ** gibi. Ve **فُعْلٍ** babı, azlıkta **أَفْعال** üzere cem‘ olunmaktır; **قُفْلٍ** ve **بُرْدٍ** ve **أَبْرادٍ**, **جُنْدٍ** ve **أَجنادٍ** gibi. Denir: “**بَئِسَ** şey **يَبْأَسُ** **بُؤْساً** ve **بَأْساً**”, eğer şiddetlendi ise. Dedi ki: “**والأَبْؤُسُ الداهية**” sözüne gelince; dedi ki: Onun doğrusu, “**الدواهي**” demesidir; çünkü **الأَبْؤُس** cem‘dir, müfred değildir. Ve aynı şekilde, Zebbâ’nın sözü olan “**عَسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً**”da da böyledir; o, daha önce zikri geçen üzere **بأْسٍ**’ın cem‘idir; ve o, ilk söyleyenin Zebbâ olduğu bir meseldir. İbnü’l-Kelbî dedi: Ondaki takdir: “**عسى الغُوَيْرُ أَن يُحْدِثَ أَبْؤُساً**”; dedi ki: O, **بَأْسٍ**’ın cem‘idir; ve “**بُؤْسٍ**’un cem‘i” demedi; çünkü Zebbâ, Kasîr’den korktuğu zaman, ona denildi: “Köşkünün altındaki mağaraya gir”; o da dedi: “**عسى الغوير أَبؤُساً**”; yani bir **بأْس**’tan kaçtıysam, umulur ki **أَبْؤُسٍ**’a düşerim. Ve **عسى** burada, sakınmadır. Sîbeveyh dedi: **عسى** ümit ve sakınmadır; yani o, “Zeyd’in selâmet bulması umulur” sözün gibi bir ümittir; ve bu mesel gibi bir sakınmadır: “**عسى الغوير أَبؤُساً**”. Ve Nebî’nin, Allah ona salât ve selâm etsin, ashabından birinin meselinde: “Resûlullah, onun benzerliği bana zarar verir umulur”; bu, sakınmadır, ümit değildir. Ve bu meselin manasını tefsir etmedi; ve hangi manada mesel getirildiğini zikretmedi. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bu mesel, işte itham edilene vurulur; ve onun sözünün sıhhatine, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, kendisine **مَنْبُوذٍ** getiren adama sözü şahitlik eder: “**عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً**”; çünkü onu, **المَنْبوذَ** sahibinin kendisi olmasıyla itham etti. Asma‘î dedi: O, kendisinden şer gelmesinden korkulan her şey için bir meseldir. Dedi ki: Bu meselin aslı, içinde insanlar bulunan bir mağara idi; üzerine çöktü yahut orada onlara geldi de onları öldürdü. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً**”; o, **بأْس**’ın cem‘idir; ve **عسى**’nın haberi olarak nasb olundu. Ve **الغُوَيْرُ**: Kelb’e ait bir sudur. Bunun manası: Umulur ki, üzerinde itham ve şiddet bulunan bir iş getirmişsindir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب أ س * * البَأْسُ * العذاب وهو أيضا الشدة في الحرب تقول منه * بَؤُس * الرجل بالضم فهو * بَئِيسٌ * كفعيل أي شجاع وعذاب بئيس أيضا أي شديد و * بَئِسَ * الرجل بالكسر * بُؤْسَا * و * بئيسا * اشتدت حاجته فهو * يائِسُ * و * بئيسٌ * اسم وضع موضع المصدر و * بئسَ * كلمة ذم وهي ضد نعم تقول بئس الرجل زيد وبئست المرأة هند وهما فعلان ماضيان لا يتصرفان لأنهما أزيلا عن بعضهما فنعم منقول من قولك نعم فلان إذا أصاب نعمة وبئس منقول من بئس فلان إذا أصاب بؤسا فنقلا إلى المدح والذم فشابها الحروف فلم يتصرفا وفيهما أربع لغات نذكرها في ن ع م إن شاء الله تعالى ولا * تبتئِسْ * أي لا تحزن ولا تشتك و * المُبْتِسُ * الكاره والحزين و * البَأساءُ * الشدة و * البُؤْسَى * ضد النعمة

##### Türkçe

* ب أ س * * **البَأْسُ** * azaptır; ve o, ayrıca savaşta şiddettir. Ondan şöyle dersin: * **بَؤُس** * (adam) (ب harfinin) ötreli olmasıyla; o hâlde o * **بَئِيسٌ** * (kalıbı) **فعيل** gibi; yani cesur; ve “azap **بئيس**” de (vardır), yani şiddetli. Ve * **بَئِسَ** * adam (ب harfinin) kesreli olmasıyla, * **بُؤْسَا** * ve * **بئيسا** * (şeklinde); ihtiyacı şiddetlendi; o hâlde o * **يائِسُ** * ve * **بئيسٌ** * (dır); (bu) mastarın yerine konulmuş bir isimdir. Ve * **بئسَ** * bir zemm kelimesidir; ve o, **نعم**’ın zıddıdır. “**بئس** adam Zeyd” ve “**بئست** kadın Hind” dersin; ve ikisi, çekimlenmeyen iki mâzî fiildir; çünkü ikisi, (asıl kullanımlarından) uzaklaştırılmışlardır: zira **نعم** “falanca **نعم** etti” sözünden nakledilmiştir; o, bir nimet isabet ettiğinde (söylenir); ve **بئس** “falanca **بئس** etti”den nakledilmiştir; o, bir yoksulluk/şiddet isabet ettiğinde (söylenir). Sonra ikisi, övgü ve zemme nakledildiler; böylece harflere benzediler; bu yüzden çekimlenmediler. Ve onlarda dört lehçe vardır; onları, inşallah Teâlâ, ن ع م’de zikrederiz. Ve * **تبتئِسْ** * (yani) üzülme ve şikâyet etme. Ve * **المُبْتِسُ** *: hoşlanmayan ve hüzünlü (kimse). Ve * **البَأساءُ** *: şiddet. Ve * **البُؤْسَى** *: nimetin zıddı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البأس: العذاب الشديد، كالبئس، ككتف، عن ابن الأعرابي. البأس: الشدة في الحرب، ومنه الحديث:  كنا إذا اشتد البأس اتقينا برسول الله صلى الله عليه وسلم  يريد الخوف. ولا يكون إلا مع الشدة، وقال ابن سيده: البأس: الحرب، ثم كثر حتى قيل: لا بأس عليك، أي لا خوف، قال قيس بن الخطيم:
  يقول لي الحـداد وهـو يقـودنـي                      إلى السجن لا تجزع فما بك من باس أراد فما بك من بأس فخفف تخفيفا قياسيا لا بدليا، ألا ترى أن فيها:
  وتترك عذري وهو أضحى من الشمس وإن قال الرجل لعدوه: لا بأس عليك، فقد أمنه؛ لأنه نفى البأس عنه، وهو في لغة حمير لبات قال شاعرهم:
  تنادوا عند غدرهـم لـبـات                      وقد بردت معاذر ذي رعين قال الأزهري: هكذا وجدته في كتاب شمر. وقد بؤس الرجل، ككرم، بأسا، فهو بئيس: شجاع، شديد البأس، حكاه أبو زيد في كتاب الهمز، ولكنه قال: هو بئيس على فعيل. وبئس الرجل، كسمع، يبأس بؤسا، بالضم، وبأسا وبئيسا كأمير، وبؤسى وبئسى بالضم والكسر، هكذا في سائر النسخ، وصوابه بئيسى، على فعيلى، كما في التكملة، وأنشد لربيعة بن مقروم الضبي:
  وأجزي القروض وفاء بها                      ببؤسى بئيسى ونعمى نعيما قال: ويروى بئيسا بالتنوين، إذا افتقر واشتدت حاجته فهو بائس، وأنشد أبو عمرو للفرزدق:
  وبيضاء من أهل المدينة لم تذق                      بئيسا ولم تتبع حمولة مجحـد

  قال: وهو اسم وضع موضع المصدر. وفي حديث الصلاة:  تقنع يديك وتبأس  ، هو من البؤس والخضوع والفقر. وفي حديث عمار: بؤس ابن سمية، كأنه ترحم له من الشدة التي يقع فيها. قال سيبويه: وقالوا: بؤسا له في حد الدعاء، وهو مما انتصب على إضمار الفعل غير المستعمل إظهاره. وقال أيضا: البائس: من الألفاظ المترحم بها كالمسكين، قال: وليس كل صفة يترحم بها، وإن كان فيها معنى البائس والمسكين، وقد بؤس بآسة وبئيسا، والاسم البؤسى. وقال ابن الأعرابي: يقال: بوسا وتوسا وجوسا له، بمعنى واحد. والبأساء: الشدة، قال الأخفش بني على فعلاء وليس له أفعل؛ لأنه اسم، كما قد يجيء أفعل في الأسماء ليس معه فعلاء نحو أحمد، والبؤسى: خلاف النعمى، قال الزجاج: البأساء، والبؤسى: من البؤس، قال ذلك ابن دريد، وقال غيره: هي البؤسى والبأساء: ضد النعمى والنعماء، وأما في الشجاعة والشدة فيقال: البأس. والأبؤس: جمع بؤس، من قولهم: يوم بؤس ويوم نعم، كذا قيل، والصحيح أنه جمع بائس كما يأتي. والأبؤس أيضا: الداهية، ومنه المثل: عسى الغوير أبؤسا، أي داهية، قال ابن بري: صوابه أن يقول: الدواهي، لأن الأبؤس جمع لا مفرد، وكذلك هو في قول الزباء: عسى الغوير أبؤسا، هو جمع بأس، مثل كعب وأكعب، وفلس وأفلس في القلة، وأما باب فعل فإنه يجمع في القلة على أفعال، نحو: قفل وأقفال وبرد وأبراد، وقد أبأس إبآسا ومنه قول الكميت:
  قالوا أساء بنو كرز فقلت لهم                      عسى الغوير بإبآس وإغوار قال ابن الأعرابي: يضرب هذا المثل للمتهم بالأمر، وقال الأصمعي: لكل شيء يخاف أن يأتي منه شر، وقد تقدم ذلك مبسوطا في غ-و-ر. والبيأس، كفيعل: الشديد. البيأس: الأسد، كالبيهس؛ لشدته. وعذاب بئس، بالكسر، وبئيس، كأمير، وبيأس، كجيأل: شديد، وفي التنزيل العزيز:  بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون  قرأ أبو عمرو وعاصم والكسائي وحمزة:  بعذاب بئيس  ، كأمير، وقرأ ابن كثير:  بئيس  ، على فعيل بالكسر، وكذلك قرأها شبل وأهل مكة، وقرأ ابن عامر بئس، على فعل بالهمزة والكسر، وقرأها نافع وأهل المدينة بيس، بغير همزة. وبئس مهموز: فعل جامع لأنواع الذم، وهو ضد نعم في المدح، إذا كان معهما اسم جنس بغير ألف ولام فهو نصب أبدا، فإذا كانت فيه الألف واللام فهو رفع أبدا، وذلك قوله: نعم الرجل زيد، أو بئس رجلا زيد، وهو فعل ماض لا يتصرف؛ لأنه أزيل عن موضعه، وكذلك نعم، فبئس: منقول من بئس فلان، إذا أصاب بؤسا، ونعم من نعم فلان، إذا أصاب نعمة، فنقلا إلى المدح والذم، فتشابها بالحروف، فلم يتصرفا. وقال الزجاج: بئس إذا وقعت على ما جعلت ما معها بمنزلة اسم منكور، لأن بئس ونعم لا يعملان في اسم علم، وإنما يعملان في اسم منكور دال على جنس، وفيه لغات أربعة تذكر في نعم، إن شاء الله تعالى. وبنات بئس، بالكسر: الدواهي. والمبتئس: الكاره والحزين، قال حسان بن ثابت رضي الله تعالى عنه:
  ما يقسم الله أقبل غير مبتئس                      منه وأقعد كريما ناعم البال

  أي غير حزين ولا كاره، قال ابن بري: الأحسن فيه عندي قول من قال: إن مبتئسا مفتعل من البأس الذي هو الشدة، ومنه قوله سبحانه وتعالى:  فلا تبتئس بما كانوا يفعلون  أي فلا يشتد عليك أمرهم، فهذا أصله؛ لأنه لا يقال: ابتأس بمعنى كره، وقال الزجاج: المبتئس: المسكين الحزين، ومنه الآية، أي لا تحزن ولا تستكن. وقال أبو زيد: استبأس الرجل: إذا بلغه شيء يكرهه. والتباؤس، بالمد، ويجوز التبؤس، بالقصر والتشديد، وهو التفاقر عند الناس، هو أن يري تخشع الفقراء إخباتا وتضرعا، وقد نهي عنه، ومنه الحديث:  كان يكره البؤس والتباؤس  ، يعني عند الناس. ومما يستدرك عليه: البأساء: اسم للحرب والمشقة والضرب، قاله الليث. والبأس: الخوف. والمبأسة كالبؤس، قال بشر بن أبي خازم:
  فأصبحوا بعد نعماهم بمبـأسة                      والدهر يخدع أحيانا فينصرف والبأساء: الجوع، قاله الزجاج. وأبأس الرجل: حلت به البأساء، قاله ابن الأعرابي. والبائس: المبتلى، وجمعه بوس بالضم، قال تأبط شرا:
  قد ضقت ذرعا من حبها ما لا يضيقني                      حتى عددت من البوس المسـاكـين والبائس أيضا: النازل به بلية أو عدم يرحم لما به، عن ابن الأعرابي. والبؤوس، كصبور: الظاهر البؤس. وعذاب بيئس، كسيد: شديد، همزته منقلبة. والأباس، كالصفار: الدواهي. وقال الصاغاني: ابتئس هذا الأمر، أي اغتنمه، نقله ابن عباد.

##### Türkçe

**البأس**: şiddetli azap; **البئس** gibi; **كتف** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. **البأس**: savaşta şiddet; ve ondan hadis: “Biz, **البأس** şiddetlendiği vakit Resûlullah صلى الله عليه وسلم ile korunurduk”; korkuyu kasteder. Ve ancak şiddet ile olur. İbn Sîde dedi: **البأس**: savaş; sonra çoğaldı da “**لا بأس عليك**” denildi; yani “korku yok”. Kays b. el-Hatîm dedi:
  Bana demirci der, o beni sürerken                      zindana: “Sızlanma; sende **باس** yoktur.”
“sende **بأس** yoktur”u kastetti; sonra kıyasî, bedelî olmayan bir hafifletme ile hafifletti; görmez misin ki onda:
  Ve özrümü bırakır; o, güneşten daha açık olduğu hâlde.
Ve eğer adam düşmanına: **لا بأس عليك** derse, onu emniyete almış olur; çünkü **البأس**’ı ondan nefyetmiştir. Ve o, Himyer dilinde **لبات**’tır. Şairleri dedi:
  Hıyanetleri sırasında **لبات** diye çağrıştılar                      ve Zî Ru‘ayn’ın mazeretleri soğumuştu.
Ezherî dedi: Şemmer’in kitabında onu böyle buldum. Ve adam **بؤس** oldu, **كرم** gibi, **بأسا** (olarak); o hâlde o **بئيس**’tir: yiğit; şiddetli **البأس** sahibi. Ebû Zeyd bunu “Kitâbü’l-Hemz”de nakletti; ancak dedi ki: o, **فعيل** üzere **بئيس**’tir. Ve adam **بئس** oldu, **سمع** gibi; **يبأس** **بؤسا** (zamme ile), ve **بأسا** ve **بئيسا** **أمير** gibi; ve **بؤسى** ve **بئسى** zamme ve kesre ile; diğer nüshalarda böyle. Doğrusu **بئيسى**’dır; **فعيلى** üzere; “et-Tekmile”de olduğu gibi. Ve Dabî’li Rebî‘a b. Mukarrim’den şu beyit okundu:
  Borçları vefa ile öderim                      **بؤسى بئيسى** ile ve **نعمى** ile nimetçe.
Dedi: tenvin ile **بئيسا** diye de rivayet olunur. Fakirleştiğinde ve ihtiyacı şiddetlendiğinde o **بائس**’tir. Ebû Amr, Ferazdak’tan okudu:
  Medine ehlinden beyaz tenli bir (kadın) ki tatmadı                      **بئيسا** ve yükünü (de) inkârcı birine yüklemedi.

Dedi: O, masdarın yerine konulmuş bir isimdir. Namaz hadîsinde: “Ellerini kaldırırsın ve **تبأس** edersin”; o, **البؤس**’tan, boyun eğişten ve fakirliktendir. Ammâr hadîsinde: “**بؤس** İbn Semiyye”; sanki içine düştüğü şiddetten dolayı ona merhamet dilemiştir. Sîbeveyh dedi: “**بؤسا له**” dediler; dua sınırında; ve o, fiilin izharı kullanılmayan bir fiilin gizlenmesi üzerine nasb olunmuş şeylerdendir. Yine dedi: **البائس**: **المسكين** gibi, kendisiyle merhamet edilen lafızlardandır. Dedi: Her sıfat kendisiyle merhamet edilmez; onda **البائس** ve **المسكين** manası bulunsa bile. Ve **بؤس** oldu: **بآسة** ve **بئيسا** ile; isim **البؤسى**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**بوسا** ve **توسا** ve **جوسا** له” denir; tek bir mana ile. **البأساء**: şiddet. Ahfeş dedi: **فعلاء** üzerine bina edilmiştir ve onun **أفعل**’i yoktur; çünkü o bir isimdir; nitekim isimlerde **فعلاء** olmaksızın **أفعل** gelebilir; **أحمد** gibi. **البؤسى**: **النعمى**’nın zıddıdır. Zeccâc dedi: **البأساء** ve **البؤسى**: **البؤس**’tandır; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: O, **البؤسى** ve **البأساء**’dır: **النعمى** ve **النعماء**’ın zıddı. Amma yiğitlik ve şiddette “**البأس**” denir. **الأبؤس**: **بؤس**’un cem‘idir; “**يوم بؤس** ve **يوم نعم**” sözlerinden; böyle denildi. Doğrusu, ileride geleceği üzere, **بائس**’in cem‘idir. **الأبؤس** ayrıca: musibet. Ve ondan mesel: “**عسى الغوير أبؤسا**”; yani musibet. İbn Berrî dedi: Doğrusu onun “**الدواهي**” demesidir; çünkü **الأبؤس** cem‘dir, müfred değildir. Ve Zebba’nın sözünde de böyledir: “**عسى الغوير أبؤسا**”; o, **بأس**’ın cem‘idir; azlıkta **كعب** ve **أكعب**, **فلس** ve **أفلس** gibi. Amma **فعل** babı, azlıkta **أفعال** üzere cem‘ olunur; **قفل** ve **أقفال**, **برد** ve **أبراد** gibi. Ve **أبأس** oldu: **إبآسا** (olarak). Ondan Kumeyt’in sözü:
  Dediler: Benû Kerz kötülük etti; ben de onlara dedim:                      “Belki **الغوير** **بإبآس** ve **إغوار** ile (gelir).”
İbnü’l-A‘râbî dedi: Bu mesel, işte itham edilene vurulur. Asma‘î dedi: Her şey için ki ondan bir şer gelmesinden korkulur. Bu, **غ-و-ر**’da tafsilatlı olarak geçti. **البيأس**, **فيعل** gibi: şiddetli. **البيأس**: aslan; şiddetinden dolayı **البيهس** gibi. Ve **بئس** azabı, kesre ile; ve **بئيس** **أمير** gibi; ve **بيأس** **جيأل** gibi: şiddetli. Aziz tenzilde: “**بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون**”. Ebû Amr, Âsım, Kisâî ve Hamza “**بعذاب بئيس**”i **أمير** gibi okudular. İbn Kesîr “**بئيس**”i **فعيل** üzere kesre ile okudu; Şibl ve Mekke ehli de böyle okudu. İbn Âmir onu “**بئس**” diye, hemze ve kesre ile **فعل** üzere okudu. Nâfi‘ ve Medine ehli onu “**بيس**” diye, hemzesiz okudu. Ve hemzeli **بئس**: zemmin türlerini toplayan bir fiildir; medihte **نعم**’ın zıddıdır. Eğer ikisiyle birlikte, elif-lâm’sız bir cins ismi olursa, daima nasbdır. Eğer onda elif-lâm olursa, daima ref‘tir. Bu, şu sözündür: “**نعم الرجل زيد**” yahut “**بئس رجلا زيد**”. Ve o, tasarruf etmeyen bir mâzî fiildir; çünkü yerinden kaldırılmıştır; **نعم** da böyledir. Şu hâlde **بئس**: “falanca **بئس** oldu”dan nakledilmiştir; **بؤس**a uğradığında. **نعم** da “falanca **نعم** oldu”dan; nimete uğradığında. Sonra medih ve zemme nakledildiler; böylece harflere benzediler; bu yüzden tasarruf etmediler. Zeccâc dedi: **بئس**, “**ما**” üzerine vaki olduğunda, onunla beraber olanı nekre bir isim menzilesine getirir; çünkü **بئس** ve **نعم**, özel isimde amel etmez; ancak cins üzerine delalet eden nekre isimde amel eder. Ve onda dört lügat vardır; inşallah **نعم**’da zikredilir. **بنات بئس**, kesre ile: musibetler. **المبتئس**: hoşlanmayan ve hüzünlü. Hassân b. Sâbit رضي الله تعالى عنه dedi:
  Allah’ın taksim ettiği (şeye) yönelirim; **مبتئس** olmaksızın                      ondan; ve otururum; kerim, gönlü rahat.

Yani hüzünlü ve hoşlanmayan olmaksızın. İbn Berrî dedi: Bana göre onda en güzel olan, “**مبتئسا**”nın, şiddet olan **البأس**’tan **مفتعل** olduğudur. Ondan Yüce’nin sözü: “**فلا تبتئس بما كانوا يفعلون**”; yani onların işi sana ağır gelmesin. Bu onun aslıdır; çünkü “**ابتأس**” hoşlanmadı manasında denmez. Zeccâc dedi: **المبتئس**: miskin, hüzünlü; ve ondan âyet; yani üzülme ve boyun eğme. Ebû Zeyd dedi: Adam **استبأس** eder: hoşlanmadığı bir şey kendisine ulaştığında. **التباؤس**, med ile; ve **التبؤس** de caizdir, kasr ve teşdîd ile; o, insanlar yanında fakirlik taslamaktır: fakirlerin huşûunu, alçalışını ve yalvarışını göstermesidir; ondan nehyedilmiştir. Ondan hadis: “**كان يكره البؤس والتباؤس**”; yani insanlar yanında. Ve ona zeyl olarak: **البأساء**: savaş, meşakkat ve vurma için bir isimdir; bunu Leys söyledi. Ve **البأس**: korku. Ve **المبأسة** **البؤس** gibi. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  Nimetlerinden sonra **بمبأسة** ile sabahladılar                      ve zaman bazen aldatır da dönüp gider.
Ve **البأساء**: açlık; bunu Zeccâc söyledi. Adamı **أبأس** etti: **البأساء** ona indi; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve **البائس**: belaya uğratılmış; cem‘i **بوس** zamme ile. Teebbata Şerran dedi:
  Onun sevgisinden öyle bir darlığa düştüm ki beni daraltmaz                      ta ki miskin **البوس**’tan saydım.
Ve **البائس** ayrıca: kendisine bir musibet yahut yokluk inen; kendisinde olan sebebiyle kendisine merhamet edilen; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **البؤوس**, **صبور** gibi: **البؤس**’u açıkça görünen. Ve **بيئس** azabı, **سيد** gibi: şiddetli; hemzesi dönüştürülmüştür. Ve **الأباس**, **الصفار** gibi: musibetler. Sâgânî dedi: “Bu işi **ابتئس** etti”; yani onu ganimet bildi; İbn Abbâd nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَؤُسَ
1 بَؤُسَ ذ , aor. يَبْؤُسُ, (S, M, Msb, K,) inf. n. بَأْسٌ, (S, Msb, K,) or بَأْسَةٌ; (M; [so I find in a copy of the M, but perhaps it is a mistranscription for بَآسَةٌ;]) and بَئِسَ, [aor. يَبْأَسُ,] inf. n. بَأْسٌ; (M;) He was, or became, mighty, or strong, in war or fight; (K;) courageous, or valiant: (M, Msb, K:) or very mighty or strong in war or fight. (AZ, S.) -A2- بَئْسُ, (S, M, Msb, K,) aor. يَبْأَسُ (S, M, K) and يَبْئِسُ, the latter extr., like يَنْعِمُ aor. of نَعِمَ, (M,) [and some other instances, (see حَسِبَ,)] inf. n. بُؤْسٌ (S, Msb, * K) and بُؤُوسٌ and بُؤْسَى (K) and بَأْسٌ (TA) and بَئيسٌ, (S, K,) [in measure] like أَمِيرٌ, (TA,) [accord. to the CK بِئْسٌ, which is a mistake,] and بَئِيسَى, (TS, TA,) incorrectly written in the copies of the K بِئْسَي; (TA;) or بَؤُسَ; (A;) or both these forms; (M;) He was, or became, in a state of distress; straitened in his means of subsistence, or in the conveniences of life; (M, Msb;) in a state of poverty: (M, A, Msb, * TA:) or in a state of pressing want: (S, K, TA:) and بَؤُسَ, inf. n. بَآسَةٌ and بَئِيسٌ, whence the subst. بَؤْسَى, he was, or became, in a state of trial, or affliction: (M:) and [in like manner,] ↓ أَبْأَسَ, (inf. n. اـِبْآسٌ,S,) distress, or poverty, or misfortune, or calamity, (البَأْسَآءُ,) befell him. (IAar, S, * M, TA.) -A3- بِئْسَ, also written بَئِسَ and بِئِسَ and بَأْسَ, (S, K,) is a word of dispraise or blame, (S,) implying all kinds of dispraise or blame, (TA,) [or superlative dispraise or blame; signifying, Very evil or bad is he, or it: or superlatively evil or bad is he, or it:] contr. of نِعمَ: (S, M, TA:) a pret. verb, imperfectly inflected, (S, K,) like نِعْمَ, (S,) [having only one variation of form, namely, the fem. بِئْسَتْ, though the masc. is more commonly used even when the agent is fem. or pl.,] because it is translated from its original application, (S, K,) i. e. from بَئِسَ فُلَانٌ signifying أَصَابَ بُؤْسًا [he found, met with, or experienced, distress, &c.], to signify dispraise or blame. (S, TA.) When it is accompanied by a gen. n. without the article ال, this is always in the accus. case: but when the n. has the article ال, it is always in the nom. case: (TA:) you say, بِئْسَ رَجُلًا زَيْدً [Very evil or bad, or superlatively evil or bad, as a man, is Zeyd; رجلا being a specificative]: (K:) and بِئْسَ الرَّجُلُ زَيْدٌ [Very evil, &c., is the man, Zeyd]; and بِئْسَتِ المَرْأَةُ هِنْدٌ [or more commonly بِئْسَ العَيْرُ in this case also, Very evil, &c., is the woman, Hind]. (S.) Some argue that it is a noun, from the saying, نِعْمَ السَّيْرُ عَلَى بِئْسَ العَيْرُ, because it has a prep.; but this is explained as elliptical, and meaning, نِعَمَ السَّيْرُ عَلَى عَيْرٍ مَقُولٍ فِيهِ بِئْسَ العيْرُ [Excellent is the journeying upon an ass of which it is said Very evil, &c., is the ass]. (I 'Ak p. 232.) Zj says that when it is followed by مَا, then مَا, with it, is regarded as occupying the place of an indeterminate noun; [namely, شَيْئًا, as a specificative; as in the Kur ii. 84,بِئْسَ مَا اشْتَرَوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ, or بِئْسَمَا, &c., Very evil, &c., as a thing, is that for which they have sold, or exchanged, themselves:] (TA:) but some say that it is the agent, and is a determinate noun; and this is the opinion of Ibn-Kharoof, which he ascribes to Sb. (I 'Ak ubi suprà.) [For further illustration, see نِعْمَ.]

4 أَبْاََ see بَئِسَ

5 تَبَاََّ see 6.

تَبَآءَسَ
6 تَبَآءَسَ تبآءس He feigned the lowliness, or submissiveness, of poverty, humbling, or abasing, himself, (K,* TA,) with men; and ↓ تَبَأَّسَ is allowable in the same sense. (TA.)

ابتأس بِهِ
8 ابتأس بِهِ ذ , (M, A,) and مِنْهُ, (S, TA,) He was distressed by it, or at it; it does not signify dislike: (IB, TA:) or he grieved at it, (S, M, A,) and humbled and abased himself: so in the Kur xi. 38 and xii. 69. (M, A, TA.) It is said of a man when a thing that he dislikes becomes known to him. (AZ, TA.)

بَأْسٌ
بَأْسٌ ذ Might, or strength, (S, A, Msb, K,) in war or fight: (S, A, K:) courage; valour, or valiantness; prowess. (M, K.) ― -b2- War, or fight; (M, Msb;) as also ↓ بَئِيْسٌ (M) and ↓ بَأْسَآءُ: (TA:) pl. of the first,أَبْؤَسٌ. (Msb.) ― -b3- Hence, (M,) (assumed tropical:) Fear, (M, TA,) in the saying, لَا بأْسَ عَلَيْكَ, (M, TA, *) and بِكَ, (M,) [(assumed tropical:) There is no fear for thee: lit., there is no war against thee, or with thee]: the saying of which to an enemy implies the granting him security, or protection: and in the same sense it is used in a trad., in the phrase اِشْتَدَّ البَأْسُ [(assumed tropical:) Fear became vehement]. (TA.) ― -b4- I. q. ضَرَرٌ (assumed tropical:) [Harm, injury, &c.]: so in the phrase لَا بَأْسَ [There is, or will be, no harm, &c.; and لَا بَأْسَ بِكَذَا, and فِى كَذَا, (assumed tropical:) There is, or will be, no harm in such a thing]. (Har p. 311.) It is said in a trad., لَا بَأْسَ بِالْغِنَي لِمَنِ اتَّقَي [There is no harm in wealth to him who is pious]. (El-Jámi' es-Sagheer of Es-Suyootee.) بَاس also occurs for بَأْس; the being suppressed, agreeably with analogy; not altered by permutation. (M, TA.) ― -b5- Punishment: (S, A, K:) or severe punishment; (TA;) as also ↓ بَئِسٌ, in measure like كَتِفٌ. (IAar, TA.) ― -b6- See also بُؤْسٌ, in two places.

بُؤْسٌ
بُؤْسٌ ذ (also written بُوسٌ, with the suppressed, Msb) Distress; straitness of the means of subsistence, or of the conveniences of life; poverty: (M, Msb,* TA:*) or a state of pressing want: (S, K:) or misfortune; calamity: (A:) and ↓ بُؤُوسٌ and ↓ بُؤْسَى (K, TA) and ↓ بَأْسَآءُ (M, A) and ↓ بَأْسٌ (TA) and ↓ بَئِيسٌ (S, K) and ↓ بَئِيسَى (TA) and ↓ مَبْأَسَةٌ (M, TA) [all of which, except ↓ بَأْسَآءُ and ↓ مَبْأَسَةٌ, are said to be inf. ns. (see بَئِسَ)] signify the same as بُؤْسٌ: (S, M, A, K, TA:) ↓ بُؤْسَى and ↓ بَأْسَآءُ are both from بُؤْسٌ [with which they are syn. accord. to authorities indicated above]; (Zj, IDrd, TA;) the former is contr. of نُعْمَى, (S, TA,) and in like manner the latter is contr. of نَعْمَآءُ: (TA:) the latter is of the measure فَعْلَآءُ without any أَفْعَلُ, because it is a subst.; like as أَفْعَلُ occurs among substs. without any فَعَلَآءُ, as in the instance of أَحْمَدُ: (Akh, S:) or ↓ بُؤْسَى signifies a state of trial or affliction, and is a subst.; and ↓ بَئِيسٌ and ↓ بَآسَةٌ signify the same, but are inf. ns.: (M:) and ↓ بَأْسَآءُ is syn. with شِدَّةٌ [like بُؤْسٌ in the first of the senses explained above]; (S, TA;) and مَشَقَّةٌ [meaning distress, or difficulty]: (TA:) or it signifies misfortune, or calamity, (A, K,) like بُؤْسٌ; (A;) and so أَبْؤُسٌ: (S, K:) or rather this last signifies misfortunes, or calamities; for it is pl. of ↓ بَأْسٌ, i. e., a pl. of pauc.; not of بُؤْسٌ, as J asserts it to be; for the pl. of pauc. of بُؤْسٌ is أَبْآسٌ: (IB, TA:) but أَبْؤُسٌ may be used as pl. of ↓ بَأْسَآءُ. (Fr, in S, voce ضَرَّآءُ, q. v.) [See exs. of these two pls. in what follows.] You say يَوْمُ بُؤْسٍ وَيَوْمُ نُعْمٍ [A day of distress, or poverty, &c., and a day of ease and plenty]. (S, TA.) And بُؤْسًا لَهُ [May distress, or poverty, &c., befall him]: a form of imprecation. (Sb, M, TA.) And بُؤْسَ ابْنِ سُمَيَّةَ, app. an expression of pity [meaning Alas for the distress, &c., of Ibn-Sumeiyeh!]. (TA, from a trad.) And عَسَىَ الغُوَيْرُ أَبْؤُسًا Perhaps the little cave [may be attended with] calamities; not calamity, as in the S [and K]: (IB:) a prov.; (S;) originating from a cave's having collapsed upon some men in it; or from an enemy's having come to some men in a cave, and slain them; wherefore it is applied to anything whence evil is feared: (As, S, K, in art. غور:) or it is applied to him who is suspected of a thing: (IAar, TA:) or الغُوَيْرُ was the name of a certain water, which belonged to the tribe of Kelb, and the words of this prov. were said by Ez-Zebbà, when Kaseer turned aside from the plain road, and took the way to الغُوَيْرُ: (Ibn-El-Kelbee, S, K, in art. غور:)ابؤسا is in the accus. case by reason of يَكُونُ understood. (Mughnee.) [See Freytag's Arab. Prov. ii. 94.] ElKumeyt also says,
قَالُوا أَسَآءَ بَنُو كُرْزٍ فَقُلْتُ لَهُمْ
عَسَى الغُوَيْرُ بِأَبْآسٍ وَأغْوَارِ
[They said, Benoo-Kurz have done evil: and I said to them, Perhaps the little cave may be attended with calamities and connected with other caves]: أَبْآس is here pl. of بُؤْس. (IB, TA.) [In the S, the last words are written بِاـِبْآسٍ وَاـِعْوَارٍ, in one copy: in another, واـِغْوَارِ: both of which are app. wrong.] ― -b2- See also بَائِسٌ.

بِئْسٌ
بِئْسٌ ذ and بِيْسٌ and بَيْسٌ and بَيِّسٌ: see بَئِيسٌ. ― -b2- بَنَاتُ بِئْسٍ Calamities; misfortunes. (K.)

بَئِسٌ
بَئِسٌ ذ : see بَأْسٌ, last signification: -A2- and see بَئِيسٌ.

بُؤْسَى
بُؤْسَى ذ : see بُؤْسٌ, in three places.

بَأْسَآءُ
بَأْسَآءُ ذ : see بَأْسٌ: and بُؤْسٌ: the latter, in five places. ― -b2- Zj explains it as signifying, in the Kur vi. 42, Hunger. (M, TA. *) ― -b3- Also The act of beating, or striking. (Lth, TA.)

بَؤُوسٌ
بَؤُوسٌ ذ One in whom بُؤْس [i. e. distress &c.] is apparent, or manifest. (M, TA.)

بُؤُوسٌ
بُؤُوسٌ ذ : see بُؤْسٌ

بَئيسٌ
بَئيسٌ ذ : see بَأْسٌ: and بُؤْسٌ: the latter, in two places. -A2- Mighty, or strong, in war or fight; (A;) courageous, or valiant. (S, M, Msb, K.) ― -b2- عَذَابٌ بئِيسٌ, (S, M, K,) and ↓ بِئِيسٌ, agreeably with a general rule applying to words of this description, (M,) and ↓ بِئْسٌ, (M, K,) and ↓ بَئِسٌ, (M,) and ↓ بَيْئَسٌ, (M, K,) and ↓ بَئْئَسٌ, (M,) and ↓ بَيِّسٌ, and ↓ بَيْسٌ, which last, however, is of no authority, (M,) or ↓ بِيسٌ, and بَيِيسٌ, with the changed into ى, (TA,) A vehement punishment: (S, M, K:) so in the Kur vii. 165. (TA.)

بِئِيسٌ
بِئِيسٌ ذ : see بَئيسٌ.

بَآسَةٌ
بَآسَةٌ بآسه بآسة : see بُؤْسٌ.

بَئِيسَي
بَئِيسَي ذ : see بُؤْسٌ.

بَائِسٌ
بَائِسٌ ذ Distressed; straitened in his means of subsistence, or in the conveniences of life; (Msb;) or poor: (A, Msb: *) or one who is in want, and an object of pity for what he suffers: (TA:) or in a state of pressing want: (S:) or in a state of trial, or affliction: (M, TA:) or one who is crippled, or deprived of the power of motion, by disease, or who suffers from a protracted disease, and is in need: (Mgh:) an epithet denoting pity, (Sb, M, TA,) or grief: (Mgh:) ↓ بُؤْسٌ occurs as its pl.; (M, TA;) or is for ذَوُوبُؤْسٍ. (M.)

بَيْئَسٌ
بَيْئَسٌ ذ and بَيْئِسٌ: see بَئِيسٌ. ― -b2- The former also signifies Strong. (K, TA.) ― -b3- And hence, (TA,) البَيْئَسُ The lion. (K, TA.)

الاـِبَآاـُ الأَبْأَسُ
الاـِبَآاـُ الأَبْأَسُ ذ The most vehement refusal. (Th, M.)

مَبْأَسَةٌ
مَبْأَسَةٌ ذ : see بُؤْسٌ, in two places.

مُبْتَئِسٌ
مُبْتَئِسٌ ذ Disliking, or hating: (S, M, K:) and grieving: (S, K:) or rather, distressed, by, or at, a thing; not disliking, or hating: (IB, TA:) or grieving, and humbling and abasing himself. (Zj, M, TA.)

##### Türkçe

**بَؤُسَ**
1 **بَؤُسَ** **ذ** , muzârîsi **يَبْؤُسُ**, (S, M, Msb, K,) mastarı **بَأْسٌ**, (S, Msb, K,) yahut **بَأْسَةٌ**; (M; [M’nin bir nüshasında böyle buluyorum; fakat belki **بَآسَةٌ** için bir yanlış yazımdır;]) ve **بَئِسَ**, [muzârîsi **يَبْأَسُ**,] mastarı **بَأْسٌ**; (M;) O, savaşta yahut dövüşte güçlü/kuvvetli idi veya oldu; (K;) cesur/yiğit: (M, Msb, K:) yahut savaşta yahut dövüşte pek güçlü/kuvvetli. (AZ, S.) -A2- **بَئْسُ**, (S, M, Msb, K,) muzârîsi **يَبْأَسُ** (S, M, K) ve **يَبْئِسُ**, ikincisi nâdirdir, **نَعِمَ**’ın muzârîsi **يَنْعِمُ** gibi, (M,) [ve başka bazı örnekler, (bk. **حَسِبَ**,)] mastarı **بُؤْسٌ** (S, Msb, * K) ve **بُؤُوسٌ** ve **بُؤْسَى** (K) ve **بَأْسٌ** (TA) ve **بَئيسٌ**, (S, K,) [vezin bakımından] **أَمِيرٌ** gibi, (TA,) [CK’ye göre **بِئْسٌ**, ki bu bir hatadır,] ve **بَئِيسَى**, (TS, TA,) K nüshalarında yanlış olarak **بِئْسَي** yazılmıştır; (TA;) yahut **بَؤُسَ**; (A;) yahut bu iki şeklin ikisi; (M;) O, sıkıntı hâlinde idi veya oldu; geçim vasıtalarında yahut hayatın kolaylıklarında darlığa düşmüş; (M, Msb;) yoksulluk hâlinde: (M, A, Msb, * TA:) yahut şiddetli ihtiyaç hâlinde: (S, K, TA:) ve **بَؤُسَ**, mastarı **بَآسَةٌ** ve **بَئِيسٌ**, buradan isim **بَؤْسَى**; o, imtihan yahut musibet hâlinde idi veya oldu: (M:) ve [aynı şekilde,] ↓ **أَبْأَسَ**, (mastarı **اـِبْآسٌ**,S,) sıkıntı, yahut yoksulluk, yahut talihsizlik, yahut felâket, (**البَأْسَآءُ**, ) ona isabet etti. (IAar, S, * M, TA.) -A3- **بِئْسَ**, ayrıca **بَئِسَ** ve **بِئِسَ** ve **بَأْسَ** şeklinde de yazılır, (S, K,) yerme/kınama lafzıdır, (S,) her türlü yerme/kınamayı ifade eder, (TA,) [yahut en üstün derecede yerme/kınama; “O ne kadar kötü/şerdir” yahut “en üstün derecede kötü/şerdir” mânâsına gelir:] **نِعمَ**’ın zıddıdır: (S, M, TA:) **نِعْمَ** gibi, (S,) eksik çekimli bir mâzî fiildir, (S, K,) [yalnız bir şekil değişmesi vardır; yani müennes **بِئْسَتْ**; ancak âmili müennes yahut cem‘ olsa bile müzekker daha çok kullanılır,] aslî kullanımından nakledildiği için, (S, K,) yani **بَئِسَ فُلَانٌ** “**أَصَابَ بُؤْسًا** [sıkıntıya vb. uğradı]” mânâsından, yerme/kınama mânâsına nakledilmiştir. (S, TA.) **ال** takısı olmaksızın bir mecrûr isimle birlikte geldiğinde bu (mecrûr isim) daima mansûbdur: fakat isimde **ال** takısı bulunduğunda daima merfûdur: (TA:) şöyle dersin, **بِئْسَ رَجُلًا زَيْدً** [Zeyd, adam olarak ne kadar kötüdür; **رَجُلًا** temyîzdir]: (K:) ve **بِئْسَ الرَّجُلُ زَيْدٌ** [Zeyd, adam olarak ne kadar kötüdür]; ve **بِئْسَتِ المَرْأَةُ هِنْدٌ** [yahut bu durumda da daha yaygın olarak **بِئْسَ العَيْرُ**, Kadın Hind ne kadar kötüdür]. (S.) Bazıları, “**نِعْمَ السَّيْرُ عَلَى بِئْسَ العَيْرُ**” sözünden hareketle, içinde harf-i cer bulunduğu için bunun isim olduğunu ileri sürer; fakat bu, hazifli kabul edilerek “**نِعَمَ السَّيْرُ عَلَى عَيْرٍ مَقُولٍ فِيهِ بِئْسَ العيْرُ** [Hakkında ‘eşek ne kadar kötüdür’ denilen bir eşek üzerinde yolculuk ne güzeldir]” mânâsıyla açıklanır. (I 'Ak p. 232.) Zj der ki: ardından **مَا** geldiğinde, **مَا** onunla birlikte belirsiz bir ismin yerini tutuyor kabul edilir; [yani temyîz olarak **شَيْئًا**; Kur’ân ii. 84’teki **بِئْسَ مَا اشْتَرَوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ**, yahut **بِئْسَمَا**, vb.: “Kendilerini sattıkları şey ne kadar kötüdür”:] (TA:) fakat bazıları bunun fâil olduğunu ve marife bir isim olduğunu söyler; bu, İbn-Kharoof’un görüşüdür; bunu Sb’ye nispet eder. (I 'Ak ubi suprà.) [Daha fazla açıklama için bk. **نِعْمَ**.]

4 **أَبْاََ** bk. **بَئِسَ**

5 **تَبَاََّ** bk. 6.

**تَبَآءَسَ**
6 **تَبَآءَسَ** تبآءس O, insanlarla birlikte, yoksulluğun alçakgönüllülüğünü yahut boyun eğiciliğini tasladı; kendini alçalttı yahut aşağıladı, (K,* TA,) ve ↓ **تَبَأَّسَ** aynı mânâda câizdir. (TA.)

**ابتأس بِهِ**
8 **ابتأس بِهِ** **ذ** , (M, A,) ve **مِنْهُ**, (S, TA,) O, onunla/ondan dolayı sıkıntıya düştü; bu, hoşlanmama mânâsına gelmez: (IB, TA:) yahut ona üzüldü, (S, M, A,) ve kendini alçalttı ve aşağıladı: Kur’ân xi. 38 ve xii. 69’da böyledir. (M, A, TA.) Bir kimsenin hoşlanmadığı bir şey kendisine belli olduğunda onun hakkında söylenir. (AZ, TA.)

**بَأْسٌ**
**بَأْسٌ** **ذ** Savaşta yahut dövüşte güç/kuvvet, (S, A, Msb, K,) : (S, A, K:) cesaret; yiğitlik; kahramanlık. (M, K.) ― -b2- Savaş yahut dövüş; (M, Msb;) bunun gibi ↓ **بَئِيْسٌ** (M) ve ↓ **بَأْسَآءُ**: (TA:) ilkinin çoğulu **أَبْؤَسٌ**. (Msb.) ― -b3- Bundan dolayı, (M,) (mecaz kabul edilerek:) “korku”, (M, TA,) şu sözde: **لَا بأْسَ عَلَيْكَ**, (M, TA, *) ve **بِكَ**, (M,) [(mecaz kabul edilerek:) Senin için korku yoktur: lafzen, sana karşı yahut seninle birlikte savaş yoktur]: bunun düşmana söylenmesi ona emân yahut himaye vermeyi ifade eder: ve aynı mânâda bir hadiste, **اِشْتَدَّ البَأْسُ** ifadesinde kullanılır [(mecaz kabul edilerek:) Korku şiddetlendi]. (TA.) ― -b4- **ضَرَرٌ** ile aynı mânâdadır (mecaz kabul edilerek:) [zarar, ziyan, vb.]: “**لَا بَأْسَ**” ifadesinde böyledir [Zarar yoktur, vb.; ve **لَا بَأْسَ بِكَذَا**, ve **فِى كَذَا**, (mecaz kabul edilerek:) Böyle bir şeyde zarar yoktur]. (Har p. 311.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **لَا بَأْسَ بِالْغِنَي لِمَنِ اتَّقَي** [Takvâ sahibi olana zenginlikte zarar yoktur]. (El-Jámi' es-Sagheer of Es-Suyootee.) **بَاس** da **بَأْس** yerine gelir; hemzenin hazfi kıyasa uygun olarak; kalb ile değiştirilmiş değildir. (M, TA.) ― -b5- Azap: (S, A, K:) yahut şiddetli azap; (TA;) bunun gibi ↓ **بَئِسٌ**, vezni **كَتِفٌ** gibi. (IAar, TA.) ― -b6- Ayrıca **بُؤْسٌ**’a bak, iki yerde.

**بُؤْسٌ**
**بُؤْسٌ** **ذ** (ayrıca **بُوسٌ** şeklinde de yazılır; hemze hazfedilerek, Msb) Sıkıntı; geçim vasıtalarının yahut hayatın kolaylıklarının darlığı; yoksulluk: (M, Msb,* TA:*) yahut şiddetli ihtiyaç hâli: (S, K:) yahut talihsizlik; felâket: (A:) ve ↓ **بُؤُوسٌ** ve ↓ **بُؤْسَى** (K, TA) ve ↓ **بَأْسَآءُ** (M, A) ve ↓ **بَأْسٌ** (TA) ve ↓ **بَئِيسٌ** (S, K) ve ↓ **بَئِيسَى** (TA) ve ↓ **مَبْأَسَةٌ** (M, TA) [bunların hepsi, ↓ **بَأْسَآءُ** ve ↓ **مَبْأَسَةٌ** hariç, mastar isimlerdir denir (bk. **بَئِسَ**)] **بُؤْسٌ** ile aynı mânâyı ifade eder: (S, M, A, K, TA:) ↓ **بُؤْسَى** ve ↓ **بَأْسَآءُ** ikisi de **بُؤْسٌ**’dandır [ve yukarıda işaret edilen otoritelere göre onunla eş anlamlıdır]; (Zj, IDrd, TA;) birincisi **نُعْمَى**’nın zıddıdır, (S, TA,) ve aynı şekilde ikincisi **نَعْمَآءُ**’nın zıddıdır: (TA:) ikincisi, bir isim olduğu için, hiçbir **أَفْعَلُ** olmaksızın **فَعْلَآءُ** veznindedir; tıpkı **أَحْمَدُ** örneğinde olduğu gibi, isimler arasında hiçbir **فَعَلَآءُ** olmaksızın **أَفْعَلُ**’ın bulunması gibi: (Akh, S:) yahut ↓ **بُؤْسَى** imtihan yahut musibet hâlini ifade eder ve isimdir; ↓ **بَئِيسٌ** ve ↓ **بَآسَةٌ** da aynı mânâyı ifade eder, fakat mastar isimlerdir: (M:) ve ↓ **بَأْسَآءُ**, **شِدَّةٌ** ile eş anlamlıdır [yukarıda açıklanan ilk mânâda **بُؤْسٌ** gibi]; (S, TA;) ve **مَشَقَّةٌ** [sıkıntı yahut zorluk mânâsında]: (TA:) yahut talihsizlik yahut felâketi ifade eder, (A, K,) **بُؤْسٌ** gibi; (A;) ve aynı şekilde **أَبْؤُسٌ**: (S, K:) yahut daha doğrusu bu sonuncusu talihsizlikler yahut felâketler demektir; çünkü o, ↓ **بَأْسٌ**’un çoğuludur; yani azlık çoğuludur; J’nin iddia ettiği gibi **بُؤْسٌ**’un değil; zira **بُؤْسٌ**’un azlık çoğulu **أَبْآسٌ**’tır: (IB, TA:) fakat **أَبْؤُسٌ**, ↓ **بَأْسَآءُ**’un çoğulu olarak kullanılabilir. (Fr, in S, voce **ضَرَّآءُ**, q. v.) [Bu iki çoğulun örneklerine aşağıda bak.] Şöyle dersin: **يَوْمُ بُؤْسٍ وَيَوْمُ نُعْمٍ** [Sıkıntı/yoksulluk vb. günü ve rahatlık-bolluk günü]. (S, TA.) Ve **بُؤْسًا لَهُ** [Ona sıkıntı/yoksulluk vb. gelsin]: beddua kalıbı. (Sb, M, TA.) Ve **بُؤْسَ ابْنِ سُمَيَّةَ**, görünüşe göre acıma ifadesi [“İbn Sümeyye’nin sıkıntısına yazık!” mânâsında]. (TA, bir hadisten.) Ve **عَسَىَ الغُوَيْرُ أَبْؤُسًا** Belki küçük mağara [felâketlerle birlikte olur]; S’deki gibi “felâket” değil: (IB:) bir darb-ı meseldir; (S;) bir mağaranın içindeki bazı adamların üzerine çökmesinden; yahut bir düşmanın bir mağaradaki bazı adamlara gelip onları öldürmesinden doğmuştur; bu sebeple, kendisinden kötülük korkulan her şeye uygulanır: (As, S, K, md. **غور**’da:) yahut bir şeyden şüphe edilen kimseye uygulanır: (IAar, TA:) yahut **الغُوَيْرُ**, Kelb kabilesine ait olan belirli bir suyun adıydı; bu darb-ı meselin sözleri, Kaseer düz yoldan sapıp **الغُوَيْرُ** yolunu tuttuğunda Ez-Zebbâ tarafından söylenmiştir: (Ibn-El-Kelbee, S, K, md. **غور**’da:) **ابؤسا** mansûbdur; zımnen takdir edilen **يَكُونُ** sebebiyle. (Mughnee.) [Bk. Freytag's Arab. Prov. ii. 94.] ElKumeyt de şöyle der,
قَالُوا أَسَآءَ بَنُو كُرْزٍ فَقُلْتُ لَهُمْ
عَسَى الغُوَيْرُ بِأَبْآسٍ وَأغْوَارِ
[Dediler ki: Benû Kurz kötülük etti; ben de onlara dedim ki: Belki küçük mağara felâketlerle ve başka mağaralarla birlikte olur]: buradaki **أَبْآس** **بُؤْس**’un çoğuludur. (IB, TA.) [S’de son sözler bir nüshada **بِاـِبْآسٍ وَاـِعْوَارٍ** şeklinde yazılmıştır: başka bir nüshada **واـِغْوَارِ**: ikisi de görünüşe göre yanlıştır.] ― -b2- Ayrıca **بَائِسٌ**’a bak.

**بِئْسٌ**
**بِئْسٌ** **ذ** ve **بِيْسٌ** ve **بَيْسٌ** ve **بَيِّسٌ**: bk. **بَئِيسٌ**. ― -b2- **بَنَاتُ بِئْسٍ** Felâketler; musibetler. (K.)

**بَئِسٌ**
**بَئِسٌ** **ذ** : bk. **بَأْسٌ**, son mânâ: -A2- ve bk. **بَئِيسٌ**.

**بُؤْسَى**
**بُؤْسَى** **ذ** : bk. **بُؤْسٌ**, üç yerde.

**بَأْسَآءُ**
**بَأْسَآءُ** **ذ** : bk. **بَأْسٌ**: ve **بُؤْسٌ**: ikincisi, beş yerde. ― -b2- Zj bunu Kur’ân vi. 42’de “açlık” mânâsıyla açıklar. (M, TA. *) ― -b3- Ayrıca dövme yahut vurma fiili. (Lth, TA.)

**بَؤُوسٌ**
**بَؤُوسٌ** **ذ** Kendinde **بُؤْس** [yani sıkıntı vb.] görünen, yahut belirgin olan kimse. (M, TA.)

**بُؤُوسٌ**
**بُؤُوسٌ** **ذ** : bk. **بُؤْسٌ**

**بَئيسٌ**
**بَئيسٌ** **ذ** : bk. **بَأْسٌ**: ve **بُؤْسٌ**: ikincisi, iki yerde. -A2- Savaşta yahut dövüşte güçlü/kuvvetli; (A;) cesur/yiğit. (S, M, Msb, K.) ― -b2- **عَذَابٌ بئِيسٌ**, (S, M, K,) ve ↓ **بِئِيسٌ**, bu tür kelimelere uygulanan genel kurala uygun olarak, (M,) ve ↓ **بِئْسٌ**, (M, K,) ve ↓ **بَئِسٌ**, (M,) ve ↓ **بَيْئَسٌ**, (M, K,) ve ↓ **بَئْئَسٌ**, (M,) ve ↓ **بَيِّسٌ**, ve ↓ **بَيْسٌ**, ancak bu sonuncusu muteber değildir, (M,) yahut ↓ **بِيسٌ**, ve **بَيِيسٌ**, hemzenin **ى**’ya çevrilmesiyle, (TA,) Şiddetli azap: (S, M, K:) Kur’ân vii. 165’te böyledir. (TA.)

**بِئِيسٌ**
**بِئِيسٌ** **ذ** : bk. **بَئيسٌ**.

**بَآسَةٌ**
**بَآسَةٌ** بآسه بآسة : bk. **بُؤْسٌ**.

**بَئِيسَي**
**بَئِيسَي** **ذ** : bk. **بُؤْسٌ**.

**بَائِسٌ**
**بَائِسٌ** **ذ** Sıkıntıda olan; geçim vasıtalarında yahut hayatın kolaylıklarında darlığa düşmüş; (Msb;) yahut yoksul: (A, Msb: *) yahut ihtiyaç içinde olan ve çektiği şey sebebiyle acınan kimse: (TA:) yahut şiddetli ihtiyaç hâlinde: (S:) yahut imtihan yahut musibet hâlinde: (M, TA:) yahut hastalık sebebiyle sakat kalmış yahut hareket gücünden mahrum olmuş, yahut uzun süren bir hastalıktan muzdarip olup muhtaç olan kimse: (Mgh:) acıma ifade eden bir sıfat, (Sb, M, TA,) yahut keder: (Mgh:) ↓ **بُؤْسٌ** onun çoğulu olarak gelir; (M, TA;) yahut **ذَوُوبُؤْسٍ** yerinedir. (M.)

**بَيْئَسٌ**
**بَيْئَسٌ** **ذ** ve **بَيْئِسٌ**: bk. **بَئِيسٌ**. ― -b2- Birincisi ayrıca “güçlü” mânâsına gelir. (K, TA.) ― -b3- Ve bundan dolayı, (TA,) **البَيْئَسُ** Aslan. (K, TA.)

**الاـِبَآاـُ الأَبْأَسُ**
**الاـِبَآاـُ الأَبْأَسُ** **ذ** En şiddetli reddediş. (Th, M.)

**مَبْأَسَةٌ**
**مَبْأَسَةٌ** **ذ** : bk. **بُؤْسٌ**, iki yerde.

**مُبْتَئِسٌ**
**مُبْتَئِسٌ** **ذ** Hoşlanmayan yahut nefret eden: (S, M, K:) ve üzülen: (S, K:) yahut daha doğrusu, bir şeyden dolayı sıkıntıya düşen; hoşlanmayan yahut nefret eden değil: (IB, TA:) yahut üzülen ve kendini alçaltıp aşağılayan. (Zj, M, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: بءس

بَئِسَ
بَئِسَ A ( n. ac. بُؤْس ,  بُؤْسَى ,  بُؤُوْس ),
a.  Was unfortunate; was poor.

بَؤُسَ
بَؤُسَ U ( n. ac. بَأْس ),
a.  Was mighty, valiant, courageous, brave.

أَبْءَسَ
أَبْءَسَ IV ,
a.  Overwhelmed with misfortunes.

اِبْتَأَسَ
اِبْتَأَسَ VIII
a.  [ Bi ], Was grieved, distressed at, by.

بَأْس
بَأْس [ 1A ],
a.  Might, valour, prowess, courage, daring.

b.  Harm, injury, hurt; torture.

لَا بَأْس
لَا بَأْس
a.  No matter! Never mind! No harm!

بِئْس
بِئْس
a.  Misfortune; punishment.

بُؤْس
بُؤْس
a.  Distress; evil.

بَئِيْس
بَئِيْس
a.  Mighty, valiant, brave.

بَاسَابُوْرط
بَاسَابُوْرط
a.  Passport.

بَاسِيْليْق
بَاسِيْليْق
a.  Artery in the arm.

بَاش
بَاش T. ,
a.  Chief, head.

بَاشَا
بَاشَا P. , ( pl. بَاشَاوَات )
a.  Pasha, vizier.

بَاشَِق
بَاشَِق P. , ( pl. بَوَاْئِسُ 41 ),
a.  Hawk, sparrowhawk, merlin.

##### Türkçe

**بَئِسَ**
**بَئِسَ** A ( mastar-ı aslî: **بُؤْس** , **بُؤْسَى** , **بُؤُوْس** ),
a. Talihsiz oldu; yoksul oldu.

**بَؤُسَ**
**بَؤُسَ** U ( mastar-ı aslî: **بَأْس** ),
a. Güçlü oldu, yiğit oldu, cesur oldu, yürekli oldu.

**أَبْءَسَ**
**أَبْءَسَ** IV ,
a. Musibetlerle ezildi.

**اِبْتَأَسَ**
**اِبْتَأَسَ** VIII
a. [ Bi ], -den/-ile kederlendi, sıkıntı duydu.

**بَأْس**
**بَأْس** [ 1A ],
a. Güç, yiğitlik, kudret, cesaret, atılganlık.

b. Zarar, incitme, incinme; işkence.

**لَا بَأْس**
**لَا بَأْس**
a. Mahzuru yok! Boş ver! Zarar yok!

**بِئْس**
**بِئْس**
a. Musibet; ceza.

**بُؤْس**
**بُؤْس**
a. Sıkıntı; kötülük.

**بَئِيْس**
**بَئِيْس**
a. Güçlü, yiğit, cesur.

**بَاسَابُوْرط**
**بَاسَابُوْرط**
a. Pasaport.

**بَاسِيْليْق**
**بَاسِيْليْق**
a. Koldaki atardamar.

**بَاش**
**بَاش** T. ,
a. Reis, baş.

**بَاشَا**
**بَاشَا** P. , ( çoğulu **بَاشَاوَات** )
a. Paşa, vezir.

**بَاشَِق**
**بَاشَِق** P. , ( çoğulu **بَوَاْئِسُ** 41 ),
a. Şahin, atmaca, doğan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: بءس

بءس
بَئِسَ - يَبْأَسُ - بِئْسَ - بَأْس - بَأساء - بَائِس - بَئيْس - ابْتَأَسَ - يَبْتَئِس
بَئِسَ - يَبْأَسُ + الكائن أو الأمر: يكون في حال سيئة كريهة حزينة شديدة شاقة
بَئِسَ - يَبْأَسُ + الكائن: يكون في حال سيئة كريهة فيها الضر والشدة والحاجة والجهد والألم والمشقة
بَئِسَ - يَبْأَسُ + الأمر: يكون في حال سيئة كريهة فيها الضر والشدة والحاجة والجهد والألم والمشقة
بِئْسَ: على وزن " فـِعل" اسم فعل من " بَئِسَ - يَبْأَسُ ": الحال الكريه السيء الشديد الشاق الذي فيه الحاجة والجهد والألم
بِئْسَ + الكائن أو الأمر + أن يكون شيئاً أو يفعل أمراً: حال كريه سيء وشديد وشاق + يكون لكائن أو لفعل + عندما يكون شيئاً أو يفعل شيئاً
﴿بئس مثل القوم الذين كذبوا بآيات الله﴾: بئس + المثل + مثل القوم
﴿بئسما اشتروا به أنفسهم﴾: بئس + الأمر + الذي اشتروا به أنفسهم
﴿بئسما يأمركم به إيمانكم﴾: بئس + الأمر+ الذي يأمركم به إيمانكم
بَأْس: اسم فعل بمعنى مفعول من " بَئِسَ - يَبْأَسُ ": الحال السيئة الكريهة التي فيها الضر والشدة والحاجة والجهد والألم والمشقة
بَأساء - البأساء : على وزن " فـعْلاء" اسم فاعل مبالغة للمرة من " بَئِسَ - يَبْأَسُ ": حال خاصة بالغة الشدة من السوء والكره والضر والشدة والحاجة والجهد والألم والمشقة
بائِس - البائس: اسم فاعل " بَئِسَ - يَبْأَسُ ": من يكون في حال سيئة كريهة فيها الضر والشدة والحاجة والجهد والألم والمشقة
بَئيْس: على وزن" فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " بَئِسَ - يَبْأَسُ ": من يكون في حال سيئة كريهة فيها الضر والشدة والحاجة والجهد والألم والمشقة، بشكل شديد
ابْتَأَسَ - يَبْتَئِس: على وزن " افتعل " من " بَئِسَ - يَبْأَسُ ": جهد أن " يَبْأَسَ " بدافع ذاتي: طلب أو عمل على أن يصاب بالبأس : بالتعامل مع موقف أو قضية على أنها مبعث بأس
وهذا اللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالألم والبأس "، وهي:
جَأَرَ - يَجْأَرُ ، شَكا - يَشْكوْ، أَلِمَ - يَألَمُ، شَقيَ - يَشْقى، بَئِسَ - يَبْأَسُ، أذِيَ  - يَأْذَى
بَئِسَ - يَبأَسُ - بِئْسَ
بئس:
المهاد	﴿وإذا قيل له اتق الله أخذته العزة بالإثم فحسبه جهنم ولبئس المهاد(206)﴾ البقرة ﴿قل للذين كفروا ستغلبون وتحشرون إلى جهنم وبئس المهاد(12)﴾ آل عمران
 	﴿متاع قليل ثم مأواهم جهنم وبئس المهاد (197)﴾ آل عمران ﴿للذين استجابوا لربهم الحسنى والذين لم يستجيبوا له لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به أولئك لهم سوء الحساب ومأواهم جهنم وبئس المهاد (18)﴾ الرعد ﴿جهنم يصلونها فبئس المهاد (56)﴾ ص
المصير	﴿وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا بلدا آمنا وارزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله واليوم الآخر قال ومن كفر فأمتعه قليلا ثم أضطره إلى عذاب النار وبئس المصير (126)﴾ البقرة ﴿أفمن اتبع رضوان الله كمن باء بسخط من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(162)﴾ آل عمران
 	﴿فاليوم لا يؤخذ منكم فدية ولا من الذين كفروا مأواكم النار هي مولاكم وبئس المصير (15)﴾ الحديد
 	﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(16)﴾ الأنفال ﴿ألم ترى إلى الذين نهوا عن النجوى ثم يعودون لما نهوا عنه ويتناجون بالإثم والعدوان ومعصية الرسول وإذا جاءوك حيوك بما لم يحيك به الله ويقولون في أنفسهم لولا يعذبنا الله بما نقول حسبهم جهنم يصلونها فبئس المصير (8)﴾ المجادلة
 	﴿ياأيها النبي جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عليهم ومأواهم جهنم وبئس المصير (73)﴾ التوبة ﴿ياأيها النبي جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عليهم ومأواهم جهنم وبئس المصير(9)﴾ التحريم
 	﴿والذين كفروا وكذبوا بآياتنا أولئك أصحاب النار خالدين فيها وبئس المصير(10)﴾ التغابن ﴿وللذين كفروا بربهم عذاب جهنم وبئس المصير(6)﴾ الملك
 	﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات تعرف في وجوه الذين كفروا المنكر يكادون يسطون بالذين يتلون عليهم آياتنا قل أفأنبئكم بشر من ذلكم النار وعدها الله الذين كفروا وبئس المصير(72)﴾ الحج ﴿لا تحسبن الذين كفروا معجزين في الأرض ومأواهم النار ولبئس المصير(57)﴾ النور
وبئس الورد - الشراب - الرفد	﴿يقدم قومه يوم القيامة فأوردهم النار وبئس الورد المورود (98)﴾ هود ﴿وقل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر إنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوه بئس الشراب وساءت مرتفقا(29)﴾ الكهف ﴿وأتبعوا في هذه لعنة ويوم القيامة بئس الرفد المرفود (99)﴾ هود
المثوى	﴿سنلقي في قلوب الذين كفروا الرعب بما أشركوا بالله ما لم ينزل به سلطانا ومأواهم النار وبئس مثوى الظالمين(151)﴾ آل عمران
 	﴿قيل ادخلوا أبواب جهنم خالدين فيها فبئس مثوى المتكبرين(72)﴾ الزمر ﴿ادخلوا أبواب جهنم خالدين فيها فبئس مثوى المتكبرين (76)﴾ غافر ﴿فادخلوا أبواب جهنم خالدين فيها فلبئس مثوى المتكبرين(29)﴾ النحل
القرار	﴿جهنم يصلونها وبئس القرار(29)﴾ إبراهيم ﴿قالوا بل أنتم لا مرحبا بكم أنتم قدمتموه لنا فبئس القرار(60)﴾ ص
بئس ما شروا	﴿واتبعوا ما تتلو الشياطين على ملك سليمان وما كفر سليمان ولكن الشياطين كفروا يعلمون الناس السحر وما أنزل على الملكين ببابل هاروت وماروت وما يعلمان من أحد حتى يقولا إنما نحن فتنة فلا تكفر فيتعلمون منهما ما يفرقون به بين المرء وزوجه وما هم بضارين به من أحد إلا بإذن الله ويتعلمون ما يضرهم ولا ينفعهم ولقد علموا لمن اشتراه ما له في الآخرة من خلاق ولبئس ما شروا به أنفسهم لو كانوا يعلمون (102)﴾ البقرة ﴿بئسما اشتروا به أنفسهم أن يكفروا بما أنزل الله بغيا أن ينزل الله من فضله على من يشاء من عباده فباءوا بغضب على غضب وللكافرين عذاب مهين(90)﴾ البقرة
 	﴿وإذ أخذ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب لتبيننه للناس ولا تكتمونه فنبذوه وراء ظهورهم واشتروا به ثمنا قليلا فبئس ما يشترون (187)﴾ آل عمران
بئس ما كانوا يعملون	﴿وترى كثيرا منهم يسارعون في الإثم والعدوان وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يعملون(62)﴾ المائدة ﴿لولا ينهاهم الربانيون والأحبار عن قولهم الإثم وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يصنعون (63)﴾ المائدة ﴿كانوا لا يتناهون عن منكر فعلوه لبئس ما كانوا يفعلون(79)﴾ المائدة
 	﴿ترى كثيرا منهم يتولون الذين كفروا لبئس ما قدمت لهم أنفسهم أن سخط الله عليهم وفي العذاب هم خالدون(80)﴾ المائدة
 	﴿وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واسمعوا قالوا سمعنا وعصينا وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم قل بئسما يأمركم به إيمانكم إن كنتم مؤمنين(93)﴾ البقرة
 	﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين(150)﴾ الأعراف
بئس البدل فبئس القرين	﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دونيوهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا (50)﴾ الكهف ﴿حتى إذا جاءنا قال ياليت بيني وبينك بعد المشرقين فبئس القرين(38)﴾ الزخرف
لبئس المولى ولبئس العشير	﴿يدعوا لمن ضره أقرب من نفعه لبئس المولى ولبئس العشير (13)﴾ الحج
بئس مثل القوم	﴿مثل الذين حملوا التوراة ثم لم يحملوها كمثل الحمار يحمل أسفارا بئس مثل القوم الذين كذبوا بآيات الله والله لا يهدي القوم الظالمين(5)﴾ الجمعة
بأس
بأس الله
ولا يرد بأسه﴿فإن كذبوك فقل ربكم ذو رحمة واسعة ولا يرد بأسه عن القوم المجرمين (147)﴾ الأنعام ﴿حتى إذا استيئس الرسل وظنوا أنهم قد كذبوا جاءهم نصرنا فنجي من نشاءولا يرد بأسنا عن القوم المجرمين (110)﴾ يوسف
 	﴿فقاتل في سبيل الله لا تكلف إلا نفسك وحرض المؤمنين عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا والله أشد بأسا وأشد تنكيلا (84)﴾ النساء
يأتيهم بأسنا	﴿أفأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا بياتا وهم نائمون(97)﴾ الأعراف ﴿أوأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا ضحى وهم يلعبون (98)﴾ الأعراف
رأوا بأسنا	﴿فلما رأوا بأسنا قالوا آمنا بالله وحده وكفرنا بما كنا به مشركين(84)﴾ غافر ﴿فلم يك ينفعهم إيمانهم لما رأوا بأسنا سنة الله التي قد خلت في عباده وخسر هنالك الكافرون(85)﴾ غافر
جاءها بأسنا	﴿وكم من قرية أهلكناها فجاءها بأسنا بياتا أو هم قائلون(4)﴾ الأعراف
 	﴿ياقوم لكم الملك اليوم ظاهرين في الأرض فمن ينصرنا من بأس الله إن جاءنا قال فرعون ما أريكم إلا ما أرى وما أهديكم إلا سبيل الرشاد(29)﴾ غافر
جاءهم بأسنا	﴿فلولا إذ جاءهم بأسنا تضرعوا ولكن قست قلوبهم وزين لهم الشيطان ما كانوا يعملون (43)﴾ الأنعام ﴿فما كان دعواهم إذ جاءهم بأسنا إلا أن قالوا إنا كنا ظالمين(5)﴾ الأعراف
أحسوا - ذاقوا بأسنا	﴿فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون (12)﴾ الأنبياء ﴿سيقول الذين أشركوا لو شاء الله ما أشركنا ولا آباؤنا ولا حرمنا من شيءكذلك كذب الذين من قبلهم حتى ذاقوا بأسنا قل هل عندكم من علم فتخرجوه لنا إن تتبعون إلا الظن وإن أنتم إلا تخرصون(148)﴾ الأنعام
بأس الناس
بأسكم﴿والله جعل لكم مما خلق ظلالا وجعل لكم من الجبال أكنانا وجعل لكم سرابيل تقيكم الحر وسرابيل تقيكم بأسكم كذلك يتم نعمته عليكم لعلكم تسلمون(81)﴾ النحل ﴿وعلمناه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من بأسكم فهل أنتم شاكرون(80)﴾ الأنبياء
بأس شديد   أولي بأس شديد	﴿قيما لينذر بأسا شديدا من لدنه ويبشر المؤمنين الذين يعملون الصالحات أن لهم أجرا حسنا(2)﴾ الكهف ﴿فإذا جاء وعد أولاهما بعثنا عليكم عبادا لنا أولي بأس شديد فجاسوا خلال الديار وكان وعدا مفعولا(5)﴾ الإسراء
أولوا بأس شديد	﴿قالوا نحن أولوا قوة وأولوا بأس شديد والأمر إليك فانظري ماذا تأمرين(33)﴾ النمل ﴿قل للمخلفين من الأعراب ستدعون إلى قوم أولي بأس شديد تقاتلونهم أو يسلمون فإن تطيعوا يؤتكم الله أجرا حسنا وإن تتولوا كما توليتم من قبل يعذبكم عذابا أليما (16)﴾ الفتح
 	﴿لقد أرسلنا رسلنا بالبينات وأنزلنا معهم الكتاب والميزان ليقوم الناس بالقسط وأنزلنا الحديد فيه بأس شديد ومنافع للناس وليعلم الله من ينصره ورسله بالغيب إن الله قوي عزيز(25)﴾ الحديد
 	﴿لا يقاتلونكم جميعا إلا في قرى محصنة أو من وراء جدر بأسهم بينهم شديد تحسبهم جميعا وقلوبهم شتى ذلك بأنهم قوم لا يعقلون(14)﴾ الحشر
بأس الذين كفروا	﴿فقاتل في سبيل الله لا تكلف إلا نفسك وحرض المؤمنين عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا والله أشد بأسا وأشد تنكيلا(84)﴾ النساء
ذاق البأس	﴿قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا من فوقكم أو من تحت أرجلكم أو يلبسكم شيعا ويذيق بعضكم بأس بعضانظر كيف نصرف الآيات لعلهم يفقهون(65)﴾ الأنعام ﴿سيقول الذين أشركوا لو شاء الله ما أشركنا ولا آباؤنا ولا حرمنا من شيءكذلك كذب الذين من قبلهم حتى ذاقوا بأسنا قل هل عندكم من علم فتخرجوه لنا إن تتبعون إلا الظن وإن أنتم إلا تخرصون(148)﴾ الأنعام
البأس
 ﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة ﴿قد يعلم الله المعوقين منكم والقائلين لإخوانهم هلم إلينا ولا يأتون البأس إلا قليلا (18)﴾ الأحزاب
البائس
 ﴿ليشهدوا منافع لهم ويذكروا اسم الله في أيام معلومات على ما رزقهم من بهيمة الأنعام فكلوا منها وأطعموا البائس الفقير (28)﴾ الحج
البأساء
 ﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة ﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يأتكم مثل الذين خلوا من قبلكم مستهم البأساء والضراء وزلزلوا حتى يقول الرسول والذين آمنوا معه متى نصر الله ألا إن نصر الله قريب(214)﴾ البقرة
 	﴿ولقد أرسلنا إلى أمم من قبلك فأخذناهم بالبأساء والضراء لعلهم يتضرعون (42)﴾ الأنعام ﴿وما أرسلنا في قرية من نبي إلا أخذنا أهلها بالبأساء والضراء لعلهم يضرعون (94)﴾ الأعراف
بئيس
 ﴿فلما نسوا ما ذكروا به أنجينا الذين ينهون عن السوء وأخذنا الذين ظلموا بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون (165)﴾ الأعراف
تبتئس
 ﴿وأوحي إلى نوح أنه لن يؤمن من قومك إلا من قد آمن فلا تبتئس بما كانوا يفعلون(36)﴾ هود ﴿ولما دخلوا على يوسف آوى إليه أخاه قال إني أنا أخوك فلا تبتئس بما كانوا يعملون (69)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [بأس] ب أ س: البَأْسُ العذاب وهو أيضا الشدة في الحرب تقول منه بَؤُس الرجل بالضم فهو بَئِيسٌ كفعيل أي شجاع وعذاب بئيس أيضا أي شديد و بَئِسَ الرجل بالكسر بُؤْسَا و بئيسا اشتدت حاجته فهو يائِسُ و بئيسٌ اسم وضع موضع المصدر و بئسَ كلمة ذم وهي ضد نعم تقول بئس الرجل زيد وبئست المرأة هند وهما فعلان ماضيان لا يتصرفان لأنهما أزيلا عن بعضهما فنعم منقول من قولك نعم فلان إذا أصاب نعمة وبئس منقول من بئس فلان إذا أصاب بؤسا فنقلا إلى المدح والذم فشابها الحروف فلم يتصرفا وفيهما أربع لغات نذكرها في ن ع م إن شاء الله تعالى ولا تبتئِسْ أي لا تحزن ولا تشتك و المُبْتِسُ الكاره والحزين و البَأساءُ الشدة و البُؤْسَى ضد النعمة
الراغب
بؤس
- البؤس والبأس والبأساء: الشدة والمكروه، إلا أن البؤس في الفقر والحرب أكثر، والبأس والبأساء في النكاية، نحو: }والله أشد بأسا وأشد تنكيلا﴿[النساء/84]،﴾فأخذناهم بالبأساء والضراء﴿[الأنعام/42]،﴾والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس﴿[البقرة/177]، وقال تعالى:﴾بأسهم بينهم شديد﴿[الحشر/14]، وقد بؤس يبؤس؛ و﴾عذاب بئيس﴿[الأعراف/165]، فعيل من البأس أو من البؤس،﴾فلا تبتئس{ [هود/36]، أي: لا تلزم البؤس ولا تحزن، وفي الخبر أنه عليه السلام: (كان يكره البؤس والتباؤس والتبؤس) (الحديث عن أبي سعيد أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (إن الله جميل يحب الجمال، ويحب أن يرى أثر نعمته على عبده ويبغض البؤس والتبؤس) أخرجه البيهقي وانظر: الفتح الكبير 1/331) أي: الضراعة للفقر، أو أن يجعل نفسه ذليلا، ويتكلف ذلك جميعا.
و (بئس) كلمة تستعمل في جميع المذام، كما أن نعم تستعمل في جميع الممادح، ويرفعان ما فيه الألف واللام، أو مضافا إلى ما فيه الألف واللام، نحو: بئس الرجل زيد، وبئس غلام الرجل زيد. وينصبان النكرة نحو: بئس رجلا، و }لبئس ما كانوا يفعلون﴿[المائدة/79]، أي: شيئا يفعلونه، قال تعالى:﴾وبئس القرار﴿[إبراهيم/29]، و﴾لبئس مثوى المتكبرين﴿[النحل/29]،﴾بئس للظالمين بدلا﴿[الكهف/50]،﴾لبئس ما كانوا يصنعون{ [المائدة/63]. وأصل: بئس: بئس، وهو من البؤس.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ: البائس: الرجل النازل  به بلية أَو عُدْمٌ يرحم لما به. - الجوع - الضراء في الأَموال والأَنفس. الشدة والفقر.- . افتقر واشتدت حاجته - خوف - الشدة في الحرب . العذاب -  والبَأْساءُ اسم الحرب والمشقة والضرب - يشتدّ عليك أَمْرُهم - الكاره والحزين - تحزن وتَشْتَكِ
1.     بَؤُسَ الرجل يَبْؤُسُ بَأْساً إِذا كان شديد البَأْسِ شجاعاً
2.     بَئِسَ الرجل يَبْأَسُ بُؤْساً وبَأْساً  وبَئِيساً إِذا افتقر واشتدت حاجته،
3.     ولا تَبْتَئِسْ أَي لا تحزن ولا تَشْتَكِ.
4.      والمُبْتَئِسُ: الكاره والحزين؛
5.     فلا  تَبْتَئِسْ بما كانوا يفعلون؛ أَي فلا يشتدّ عليك أَمْرُهم،
6.      ابْتَأَسَ بمعنى كره، - وابْتَأَسَ الرجل إِذا بلغه شيء يكرهه؛
7.     المُبْتَئِسُ المسكين الحزين،
8.     وبئس: كلمة ذم،
9.      والبَأْساءُ اسم الحرب والمشقة والضرب.
10.                         والبَأْسُ: العذاب.
11.                          والبأْسُ: الشدة في الحرب.
12.                        البأْسُ والبَئِسُ، العذاب الشديد.
13.                        البأْس الحرب ،
14.                         ولا بَأْسَ أَي لا خوف؛
15.                        نهى عن كسر السِّكَةِ الجائزة بين المسلمين إِلا من بأْس،  يعني الدنانير والدراهم المضروبة،
16.                        ورجلٌ بَئِسٌ: شجاع،
17.                        والبُؤْسُ: الشدة والفقر.
18.                        بائِسٌ أَي فقير؛
19.                        البُؤْسِ الخضوع  والفقر،
20.                        أَخَذناهم بالبَأْساءِ والضَّرَّاءِ؛ البأْساء  الجوع والضراء في الأَموال والأَنفس.
21.                        والبائِسُ: المُبْتَلى؛
22.                        والبائس: الرجل النازل  به بلية أَو عُدْمٌ يرحم لما به.
23.                        والبُؤْسَى: خلاف النُّعْمَى؛
24.                        البَأْسُ :الشجاعة والشدة.
25.                        عذاب بِئْسٌ وبِيسٌ وبَئِيسٌ أَي شديد،
26.                       والأَبْؤُسُ أَيضاً: الداهية.
لسان العرب
● - بأس: الليث: والبَأْساءُ اسم الحرب والمشقة والضرب. والبَأْسُ: العذاب.  والبأْسُ: الشدة في الحرب. وفي حديث علي، رضوان اللَّه عليه: كنا إِذا  اشتدَّ البأْسُ اتَّقَيْنا برسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم؛ يريد الخوف  ولا يكون إِلا مع الشدَّة. ابن الأَعرابي: البأْسُ والبَئِسُ، على مثال  فَعِلٍ، العذاب الشديد. ابن سيده: البأْس الحرب ثم كثر حتى قيل لا بَأْسَ  عليك، ولا بَأْسَ أَي لا خوف؛ قال قَيْسُ بنُ الخطِيمِ:  يقولُ ليَ الحَدَّادُ، وهو يَقُودُني  إِلى السِّجْنِ: لا تَجْزَعْ فما بكَ من باسِ  أَراد فما بك من بأْس، فخفف تخفيفاً قياسياً لا بدلياً، أَلا ترى أَن  فيها:  وتَتْرُكُ عُذْري وهو أَضْحَى من الشَّمْسِ  فلولا أَن قوله من باس في حكم قوله من بأْس، مهموزاً، لما جاز أَن يجمع  بين بأْس، ههنا مخففاً، وبين قوله ن الشمس لأَنه كان يكون أَحد الضربين  مردفاً والثاني غير مردف. والبَئِسُ: كالبَأْسِ.وإِذا قال الرجل لعدوّه:  لا بأْس عليك فقد أَمَّنه لأَنه نفى البأْس عنه، وهو في لغة حِمير لَبَاتِ  أَي لا بأْس عليك، قال شاعرهم:  شَرَيْنَا النَّوْمَ، إِذ غَضِبَتْت غَلاب،  تَنَادَوْا عند غَدْرِهِمُ: لَبَاتِ  وقد بَرَدَتْ مَعَاذِرُ ذي رُعَيْنِ  ولَبَاتِ بلغتهم: لا بأْس؛ قال الأَزهري: كذا وجدته في كتاب شمر.  وفي الحديث: نهى عن كسر السِّكَةِ الجائزة بين المسلمين إِلا من بأْس،  يعني الدنانير والدراهم المضروبة، أَي لا تكسر إِلا من أَمر يقتضي كسرها،  إِما لرداءتها أَو شكٍّ في صحة نقدها، وكره ذلك لما فيها من اسم اللَّه  تعالى، وقيل: لأَن فيه إِضاعة المال، وقيل: إِنما نهى عن كسرها على أَن  تعاد تبراً، فأَما للنفقة فلا، وقيل: كانت المعاملة بها في صدر الإِسلام  عدداً لا وزناً، وكان بعضهم يقص أَطرافها فنُهوا عنه.  ورجلٌ بَئِسٌ: شجاع، بَئِسَ بَأْساً وبَؤُسَ بَأْسَةً. أَبو زيد: بَؤُسَ  الرجل يَبْؤُسُ بَأْساً إِذا كان شديد البَأْسِ شجاعاً؛ حكاه أَبو زيد  في كتاب الهمز، فهو بَئِيسٌ، على فَعِيل، أَي شجاع. وقوله عز وجل:  سَتُدعَوْنَ إِلى قوم أُولي بَأْسِ شديد؛ قيل: هم بنو حنيفة قاتلهم أَبو بكر،  رضي اللَّه عنه، في أَيام مُسَيْلمة، وقيل: هم هَوازِنُ، وقيل: هم فارس  والروم.  والبُؤْسُ: الشدة والفقر. وبَئِسَ الرجل يَبْأَسُ بُؤْساً وبَأْساً  وبَئِيساً إِذا افتقر واشتدت حاجته، فهو بائِسٌ أَي فقير؛ وأَنشد أَبو  عمرو:وبيضاء من أَهلِ المَدينةِ لم تَذُقْ  بَئِيساً، ولم تَتْبَعْ حَمُولَةَ مُجْحِدِ  قال: وهو اسم وضع موضع المصدر؛ قال ابن بري: البيت للفرزدق، وصواب  إِنشاده لبيضاء من أَهل المدينة؛ وقبله:  إِذا شِئتُ غَنَّاني من العاجِ قاصِفٌ،  على مِعْصَمٍ رَيَّانَ لم يَتَخَدَّدِ  وفي حديث الصلاة: تُقْنِعُ يَدَيكَ وتَبْأَسُ؛ هو من البُؤْسِ الخضوع  والفقر، ويجوز أَن يكون أَمراً وخبراً؛ ومنه حديث عَمَّار: بُؤْسَ ابنِ  سُمَيَّةَ كأَنه ترحم له من الشدة التي يقع فيها؛ ومنه الحديث: كان يكره  البُؤْسَ والتَّباؤُسَ؛ يعني عند الناس، ويجوز التَبَؤُسُ بالقصر والتشديد.  قال سيبويه: وقالوا بُؤساً له في حد الدعاء، وهو مما انتصب على إِضمار  الفعل غير المستعمل إِظهاره. والبَأْسَاءُ والمَبْأَسَة: كالبُؤس؛ قال  بِشْرُ بن أَبي خازِم:  فأَصْبَحُوا بعد نُعْماهُمْ بِمَبْأَسَةٍ،  والدَّهْرُ يَخْدَعُ أَحْياناً فَيَنْصَرِفُ  وقوله تعالى: أَخَذناهم بالبَأْساءِ والضَّرَّاءِ؛ قال الزجاج: البأْساء  الجوع والضراء في الأَموال والأَنفس. وبَئِسَ يَبْأَسُ ويَبْئِسُ؛  الأخيرة نادرة، قال ابن جني: هو...  (* كذا بياض بالأصل.) كرم يكرم على ما قلناه  في نعم ينعم. وأَبْأَسَ الرجلُ: حلت به البَأْساءُ؛ عن ابن الأَعرابي،  وأَنشد:  تَبُزُّ عَضارِيطُ الخَمِيسِ ثِيابَها  فأَبْأَسْت ...* يومَ ذلك وابْنَما،  (* كذا بياض بالأصل ولعل موضعه بنتاً.)  والبائِسُ: المُبْتَلى؛ قال سيبويه: البائس من الأَلفاظ المترحم بها  كالمِسْكين، قال: وليس كل صفة يترحم بها وإِن كان فيها معنى البائس  والمسكين، وقد بَؤُسَ بَأْسَةٌ وبئِيساً، والاسم البُؤْسى؛ وقول تأَبط  شرّاً:قد ضِقْتُ من حُبِّها ما لا يُضَيِّقُني،  حتى عُدِدْتُ من البُوسِ المساكينِ  قال ابن سيده: يجوز أَن يكون عنى به جمع البائس، ويجوز أَن يكون من ذوي  البُؤْسِ، فحذف المضاف وأَقام المضاف إِليه مقامه. والبائس: الرجل النازل  به بلية أَو عُدْمٌ يرحم لما به. ابن الأَعرابي: يقال بُوْساً وتُوساً  وجُوْساً له بمعنى واحد. والبأْساء: الشدة؛ قال الأَخفش: بني على فَعْلاءَ  وليس له أَفْعَلُ لأَنه اسم كما قد يجيء أَفْعَلُ في الأَسماء ليس معه  فَعْلاء نحو أَحمد. والبُؤْسَى: خلاف النُّعْمَى؛ الزجاج: البأْساءُ  والبُؤْسى من البُؤْس، قال ذلك ابن دريد، وقال غيره: هي البُؤْسى والبأْساءُ  ضد النُّعْمى والنَّعْماء، وأَما في الشجاعة والشدة فيقال البَأْسُ.  وابْتَأَسَ الرجل، فهو مُبْتَئِس. ولا تَبْتَئِسْ أَي لا تحزن ولا تَشْتَكِ.  والمُبْتَئِسُ: الكاره والحزين؛ قال حسان بن ثابت:  ما يَقْسِمُ اللَّهُ أَقْبَلْ غَيْرَ مُبتِئِسٍ  منه، وأَقْعُدْ كريماً ناعِمَ البالِ  أَي غير حزين ولا كاره. قال ابن بري: الأَحسن فيه عندي قول من قال: إن  مُبتَئِساً مُفْتَعِلٌ من البأْسِ الذي هو الشدة، ومنه قوله سبحانه: فلا  تَبْتَئِسْ بما كانوا يفعلون؛ أَي فلا يشتدّ عليك أَمْرُهم، فهذا أَصله  لأَنه لا يقال ابْتَأَسَ بمعنى كره، وإِنما الكراهة تفسير معنوي لأَن  الإِنسان إِذا اشتد به أَمرٌ كرهه، وليس اشتدّ بمعنى كره. ومعنى بيت حسان أَنه  يقول: ما يرزق اللَّه تعالى من فضله أَقبله راضياً به وشاكراً له عليه  غير مُتَسَخِّطٍ منه، ويجوز في منه أَن تكون متعلقة بأَقبل أَي أَقبله منه  غير متسخط ولا مُشتَدٍّ أَمره عليّ؛ وبعده:  لقد عَلِمْتُ بأَني غالي خُلُقي  على السَّماحَةِ، صُعْلوكاً وذا مالِ  والمالُ يَغْشَى أُناساً لا طَباخَ بِهِمْ،  كالسِّلِّ يَغْشى أُصُولَ الدِّنْدِنِ البالي  والطبَّاخُ: القوّة والسِّمَنُ. والدِّنْدنُ: ما بَليَ وعَفِنَ من أُصول  الشجر. وقال الزجاج: المُبْتَئِسُ المسكين الحزين، وبه فسر قوله تعالى:  فلا تَبْتَئِسْ بما كانوا يَعْمَلون؛ أَي لا تَحْزَن ولا تَسْتَكِنْ.  أَبو زيد: وابْتَأَسَ الرجل إِذا بلغه شيء يكرهه؛ قال لبيد:  في رَبْرَبٍ كَنِعاج صا  رَةَ يَبْتَئِسْنَ بما لَقِينا  وفي الحديث في صفة أَهل الجنة: إِنَّ لكم أَن تَنْعَموا فلا تَبْؤُسوا؛  بَؤُس يَبْؤُس، بالضم فيهما، بأْساً إِذا اشتد. والمُبْتَئِسُ: الكاره  والحزين. والبَؤُوس: الظاهر البُؤْسِ.  وبِئْسَ: نَقيضُ نِعْمَ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  إِذا فَرَغَتْ من ظَهْرِه بَطَّنَتْ له  أَنامِلُ لم يُبْأَسْ عليها دُؤُوبُها  فسره فقال: يصف زِماماً، وبئسما دأَبت  (* قوله «وبئسما دأبت» كذا بالأصل  ولعله مرتبط بكلام سقط من الناسخ.) أَي لم يُقَلْ لها بِئْسَما عَمِلْتِ  لأَنها عملت فأَحسنت، قال لم يسمع إِلا في هذا البيت. وبئس: كلمة ذم،  ونِعْمَ: كلمة مدح. تقول: بئس الرجلُ زَيدٌ وبئست المرأَة هِنْدٌ، وهما  فعلان ماضيان لا يتصرفان لأَنهما أُزيلا عن موضعهما، فنِعْمَ منقول من قولك  نَعِمَ فلان إِذا أَصاب نِعْمَةً، وبِئْسَ منقول من بَئِسَ فلان إِذا  أَصاب بؤْساً، فنقلا إِلى المدح والذم فشابها الحروف فلم يتصرفا، وفيهما لغات  تذكر في ترجمة نعم، إِن شاء اللَّه تعالى. وفي حديث عائشة، رضي اللَّه  عنها: بِئْسَ أَخو العَشِيرةِ؛ بئس مهموز فعل جامع لأَنواع الذم، وهو ضد  نعم في المدح، قال الزجاج: بئس ونعم هما حرفان لا يعملان في اسم علم،  إِنما يعملان في اسم منكور دالٍّ على جنس، وإِنما كانتا كذلك لآن نعم مستوفية  لجميع المدح، وبئس مستوفية لجميعي الذم، فإِذا قلت بئس الرجل دللت على  أَنه قد استوفى الذم الذي يكون في سائر جنسه، وإِذا كان معهما اسم جنس  بغير أَلف ولام فهو نصب أَبداً، فإِذا كانت فيه الأَلف واللام فهو رفع  أَبداً، وذلك قولك نعم رجلاً زيد ونعم الرجل زيد وبئس رجلاً زيد وبئس الرجل  زيد، والقصد في بئس ونعم أَن يليهما اسم منكور أَو اسم جنس، وهذا قول  الخليل، ومن العرب من يصل بئس بما قال اللَّه عز وجل: ولبئسما شَرَوْا به  أَنفسهم. وروي عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه قال: بئسما لأَحدكم أَن  يقول نَسِيتُ أَنه كَيْتَ وكَيْتَ، أَمَا إِنه ما نَسِيَ ولكنه أُنْسِيَ.  والعرب تقول: بئسما لك أَن تفعل كذا وكذا، إِذا أَدخلت ما في بئس أَدخلت  بعد ما أَن مع الفعل: بئسما لك أَن تَهْجُرَ أَخاك وبئسما لك أَن تشتم  الناس؛ وروى جميع النحويين: بئسما تزويجٌ ولا مَهْر، والمعنى فيه: بئس  تزويج ولا مهر؛ قال الزجاج: بئس إِذا وقعت على ما جعلت ما معها بمنزلة اسم  منكور لأَن بئس ونعم لا يعملان في اسم علم إِنما يعملان في اسم منكور  دالٍّ على جنس. وفي التنزيل العزيز: بعَذابٍ بَئِيسٍ بما كانوا يَفْسُقُون؛  قرأَ أَبو عمرو وعاصم والكسائي وحمزة: بعذابٍ بَئِيسٍ، علة فَعِيلٍ، وقرأَ  ابن كثير: بِئِيس، على فِعِيلٍ، وكذلك قرأَها شِبْل وأَهلُ مكة وقرأَ  ابن عامر: بِئْسٍ، علة فِعْلٍ، بهمزة وقرأَها نافع وأَهل مكة: بِيْسٍ، بغير  همز. قال ابن سيده: عذاب بِئْسٌ وبِيسٌ وبَئِيسٌ أَي شديد، وأَما قراءَة  من قرأَ بعذاب بَيْئِسٍ فبنى الكلمة مع الهمزة على مثال فَيْعِلٍ، وإِن  لم يكن ذلك إِلا في المعتل نحو سَيِّدٍ ومَيِّتٍ، وبابهما يوجهان العلة  (* قوله «يوجهان العلة إلخ» كذا بالأصل.) وإِن لم تكن حرف علة فإِنها  معرضة للعلة وكثيرة الانقلاب عن حرف العلة، فأُجريت مجرى التعرية في باب  الحذف والعوض. وبيس كخِيس: يجعلها بين بين من بِئْسَ ثم يحولها بعد ذلك، وليس  بشيء. وبَيِّسٍ على مثال سَيِّدٍ وهذا بعد بدل الهمزة في بَيْئِسٍ.  والأَبْؤُسُ: جمع بَؤُسٍ، من قولهم يومُ بُؤْس ويومُ نُعْمٍ.  والأَبْؤُسُ أَيضاً: الداهية. وفي المثل: عَسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً. وقد أَبْأَسَ  إبْآساً؛ قال الكميت:  قالوا: أَساءَ بنوكُرْزٍ، فقلتُ لهم:  عسى الغُوَيْرُ بإِبْآسٍ وإِغْوارِ  قال ابن بري: الصحيح أَن الأَبْؤُسَ جمع بَأْس، وهو بمعنى الأَبْؤُس  (*  قوله «وهو بمعنى الأبؤس» كذا بالأصل ولعل الأولى بمعنى البؤس.) لأَن باب  فَعْلٍ أَن يُجْمَعَ في القلة على أَفْعُلٍ نحو كَعْبٍ وأَكْعُبٍ وفَلْسٍ  وأَفْلُسٍ ونَسْرٍ وأَنْسُرٍ، وباب فُعْلٍ أَن يُجْمَع في القلة على  أَفْعال نحو قُفْلٍ وبُرْدٍ وأَبْرادٍ وجُنْدٍ وأَجنادٍ. يقال: بَئِسَ  الشيءُ يَبْأَسُ بُؤْساً وبَأْساً إِذا اشتدّ، قال: وأَما قوله والأَبْؤُسُ  الداهية، قال: صوابه أَن يقول الدواهي لأَن الأَبْؤُس جمع لا مفرد، وكذلك  هو في قول الزَّبَّاءِ: عَسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً، هو جمع بأْسٍ على ما  تقدم ذكره، وهو مَثَلٌ أَوَّل من تكلم به الزَّبَّاء. قال ابن الكلبي:  التقدير فيه: عسى الغُوَيْرُ أَن يُحْدِثَ أَبْؤُساً، قال: وهو جمع بَأْسٍ  ولم يقل جمعُ بُؤْسٍ، وذلك أَن الزَّبَّاء لما خافت من قَصِيرٍ قيل لها:  ادخلي الغارَ الذي تحت قصرك، فقالت: عسى الغوير أَبؤُساً أَي إِن فررت من  بأْس واحد فعسى أَن أَقع في أَبْؤُسٍ، وعسى ههنا إِشفاق؛ قال سيبويه: عسى  طمع وإِشفاق، يعني أَنها طمع في مثل قولك: عسى زيد أَن يسلم، وإِشفاق  مثل هذا المثل: عسى الغوير أَبؤُساً، وفي مثل قول بعض أَصحاب النبي؛ صلى  اللَّه عليه وسلم: عسى أَن يَضُرَّني شَبَهُه يا رسول اللَّه، فهذا إِشفاق  لا طمع، ولم يفسر معنى هذا المثل ولم يذكر في أَي معنى يتمثل به؛ قال ابن  الأَعرابي: هذا المثل يضرب للمتهم بالأَمر، ويشهد بصحة قوله قول عمر،  رضي اللَّه عنه، لرجل أَتاه بمَنْبُوذٍ: عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً، وذلك  أَنه اتهمه أَن يكون صاحب المَنْبوذَ؛ وقال الأَصمعي: هو مثل لكل شيء يخاف  أَن يَأْتي منه شر؛ قال: وأَصل هذا المثل أَنه كان غارٌ فيه ناس فانْهارَ  عليهم أَو أَتاهم فيه فقتلهم. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: عسى  الغُوَيْرُ أَبْؤُساً؛ هو جمع بأْس، وانتصب على أَنه خبر عسى. والغُوَيْرُ: ماء  لكَلْبٍ، ومعنى ذلك عسى أَن تكون جئت بأَمر عليك فيه تُهَمَةٌ وشِدَّةٌ.
مقاييس اللغة:
بأس الباء والهمزة والسين أصلٌ واحد: الشِّدَّةُ و (ما) ضارَعَها. فالبَأْس الشدّة في الحَرْب، ورجلٌ ذُو بَأْسٍ وبَئِيسٌ أي شجاع، وقد بأس بأساً؛ فإنْ نَعَتَّه بالبُؤْس قلت بَؤُسَ، وَالبُؤْس: الشّدَّة في العَيش. وَالمبتئس المفتعل من الكَراهة والحُزْن، قال:
ما يَقْسِمِ اللَّهُ أقْبَلْ غير مُبْتَئِسٍ
مِنْه وأقْعُدْ كريماً ناعِمَ البالِ
القاموس المحيط:
البَأْسُ العذابُ، والشِّدَّةُ في الحَرْبِ، بَؤُسَ، ككَرُمَ، بأْساً، فهو بَئِيسٌ شُجاعٌ.وبَئِسَ، كسَمِعَ، بُؤْساً وبُؤُوساً وبَأساً، وبُؤْسَى وبَئِيسَى اشْتَدَّت حاجَتُهُ.والبَأْساء والْأَبْؤُسُ الداهيةُ، ومنه
عسَى الغُوَيْرُ أبْؤُساً أي: داهيةً. والبَيْأَسُ، كفَيْعَلٍ: الشديدُ، والأسَدُ. وعَذابٌ بِئْسٌ، بالكسر، وبَئِيسٌ، كأميرٍ،وبَيْأَسٌ، كجَيْأَلٍ: شديدٌ. وبِئْسَ رَجُلاً زيدٌ: فِعْلٌ ماضٍ لا يَتَصَرَّفُ، لأنهُ أُزِيلَ عن مَوْضِعِهِ، وفيه لُغاتٌ تُذْكَرُ في نِعْمَ. وبَناتُ بِئْس: الدواهي.والمُبْتَئِسُ: الكارِه الحَزِينُ.والتَّباؤسُ: التَّفاقُرُ، وأن يُرِيَ تَخَشُّعَ الفُقَرَاء إخْباتاً وتَضَرُّعاً.
البابُوسُ، بباءيْنِ ولدُ الناقةِ، والصبيُّ الرضيعُ، أو الولدُ عامةً، بالرُّومِيَّةِ.
تاج العروس:
بأس
البَأْس : العَذابُ الشديد كالبَئِس ككَتِف عن ابْن الأَعْرابِيّ . البَأْس : الشِّدَّةُ في الحرب ومنه الحديث : " كُنّا إذا اشتدَّ البَأْسُ اتَّقَيْنا برسولِ الله صلّى الله عليه وسلَّم " يريدُ الخَوف . ولا يكونُ إلاّ مع الشِّدَّة وقال ابنُ سِيدَه : البَأْس : الحَرب ثم كَثُرَ حتى قيل : لا بَأْسَ عليك أي لا خَوْفَ قال قَيْسُ بنُ الخَطِيم :
يقولُ لي الحَدّادُ وَهْوَ يَقودُني ... إلى السِّجْنِ لا تَجْزَعْ فما بكَ من باسِ أراد فما بك من بَأْسِ فخُفِّفَ تَخْفِيفاً قياسيَّاً لا بدَلِيّاً ألا ترى أنّ فيها :
" وتَتْرُكُ عُذْري وهو أَضْحَى من الشمسِ وإن قال الرجلُ لعدُّوِه : لا بَأْسَ عليك فقد أمَّنَه ؛ لأنّه نَفَى البَأْسَ عنه وهو في لغةِ حِمْيَرَ لَباتِ قال شاعرُهم :
تَنادَوْا عندَ غَدْرِهِمُ لَباتِ ... وقد بَرَدَتْ مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ قال الأَزْهَرِيّ : هكذا وَجَدْتُه في كتاب شَمِر . وقد بَؤُسَ الرجلُ ككَرُمَ بَأْسَاً فهو بَئيسٌ : شُجاعٌ شديدُ البَأْسِ حكاه أبو زَيْدٍ في كتاب الهَمْز ولكنه قال : هو بَئِيسٌ على فَعِيل . وبَئِسَ الرجلُ كسَمِع يَبْأَسُ بُؤْساً بالضَّمّ وبَأْسَاً وبَئِيساً كأميرٍ وبُؤْسى وبِئْسى بالضَّمّ والكَسر هكذا في سائر النُّسَخ وصوابُه بَئِيسَى على فَعِيلَى كما في التكملة وأنشد لرَبيعةَ بنِ مَقْرُومٍ الضَّبِّيِّ :
وأَجْزي القُروضَ وَفاءً بها ... بِبُؤْسى بَئِيسَى ونُعْمى نَعِيما قال : ويُروى بَئِيساً بالتنوين إذا افتقَرَ واشتَدَّتْ حاجَتُه فهو بائِسٌ وأنشد أبو عمرو للفرَزدَق :
وبَيْضاءَ من أَهْلِ المدينةِ لم تَذُقْ ... بَئيساً ولم تَتْبَعْ حَمُولَةَ مُجْحِدِ
قال : وهو اسمٌ وُضِعَ مَوْضِعَ المصدرِ . وفي حديثِ الصلاة : " تُقْنِعُ يَدَيْكَ وَتَبْأَس " هو من البُؤْسِ والخُضوع والفَقْر . وفي حديث عمّار : بُؤْسَ ابنِ سُمَيَّةَ كأنّه ترَحَّمَ له من الشدةِ التي يقعُ فيها . قال سيبويه : وقالوا : بُؤْساً له في حدِّ الدُّعاء وهو مما انْتصبَ على إضمارِ الفِعلِ غيرِ المُستَعمَلِ إظْهارُه . وقال أيضاً : البائِس : من الألفاظ المُتَرَحَّمِ بها كالمِسْكين قال : وليس كلُّ صِفةٍ يُتَرَحَّمُ بها وإن كان فيها معنى البائِسِ والمِسكين وقد بَؤُسَ بَآسَةً وبَئِيساً والاسمُ البُؤْسى . وقال ابْن الأَعْرابِيّ : يقال : بُوساً وتُوساً وجُوساً له بمعنىً واحدٍ . والبَأْساء : الشّدَّة قال الأخفشُ بُنِيَ على فَعْلاء وليس له أَفْعَلُ ؛ لأنّه اسمٌ كما قد يجيءُ أَفْعَلُ في الأسماءِ ليس معه فَعْلاء نحو أحمد والبُؤْسى : خِلافُ النُّعْمى قال الزَّجَّاج : البَأْساء والبُؤْسى : من البُؤْس قال ذلك ابنُ دُرَيْد وقال غيرُه : هي البُؤْسى والبَأْساء : ضدُّ النُّعْمى والنَّعْماء وأمّا في الشَّجاعةِ والشِّدَّةِ فيُقال : البَأْس . والأَبْؤُس : جمعُ بُؤْس من قولهم : يَوْمُ بُؤْسٍ ويوم نُعْمٍ كذا قيل والصحيحُ أنّه جَمْعُ بائِس كما يأتي . والأَبْؤُس أيضاً : الداهيَةُ ومنه المثَل : عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً أي داهيةً قال ابنُ برِّيّ : صوابُه أن يقول : الدَّواهي لأنّ الأَبْؤُس جمعٌ لا مُفرَد وكذلك هو في قولِ الزَّبَّاء : عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً هو جمعُ بَأْس مثل كَعْبٍ وأَكْعُبٍ وفَلْس وأَفْلُس في القِلَّة وأما بابُ فُعْلٍ فإنّه يُجمَع في القِلَّةِ على أَفْعَالٍ نحو : قُفْلٍ وأَقْفَالٍ وبُرْدٍ وأَبْرَادٍ وقد أَبْأَسَ إبْآساً ومنه قولُ الكُمَيْت :
قالوا أساءَ بَنو كُرْزٍ فقلتُ لهمْ ... عَسى الغُوَيْرُ بإبْآسٍ وإغْوارِ قال ابْن الأَعْرابِيّ : يُضرَبُ هذا المثَلُ للمتَّهَمِ بالأمرِ وقال الأَصْمَعِيّ : لكلِّ شيءٍ يُخافُ أن يأتي منه شَرٌّ وقد تقدّم ذلك مَبْسُوطاً في غور . والبَيْأَس كَفَيْعَل : الشديدُ . البَيْأَس : الأَسَد كالبَيْهَس ؛ لشِدَّتِه . وعَذابٌ بِئْسُ بالكَسْر وبَئيسٌ كأميرٍ وبَيْأَسٌ كَجَيْأَلٍ : شديدٌ وفي التنزيل العزيز : " بعَذابٍ بَئيسٍ بما كانوا يَفْسُقون " قرأ أبو عمرو وعاصِمٌ والكسائيُّ وحَمزةُ : " بعَذابٍ بَئيسٍ " كأمير وقرأ ابنُ كَثيرٍ : " بِئِيس " على فِعِيل بالكَسْر وكذلك قَرَأَها شِبْلٌ وأهلُ مكَّةَ وقرأ ابنُ عامرٍ بِئْسٍ على فِعْلٍ بالهمزة والكسر وقرأها نافعٌ وأهلُ المدينةِ بِيِس بغيرِ همزة . وبِئْسَ مَهْمُوزٌ : فِعلٌ جامِعٌ لأنواعِ الذَّمِّ وهو ضدُّ نِعْمَ في المَدح إذا كان مَعَهُما اسمُ جِنسٍ بغيرِ ألفٍ ولامٍ فهو نَصْبٌ أبداً فإذا كانت فيه الألفُ واللامُ فهو رَفْعٌ أبداً وذلك قولُه : نِعْمَ الرجلُ زَيْدٌ أو بِئْسَ رجُلاً زَيْدٌ وهو فِعلٌ ماضٍ لا يَتَصَرَّف ؛ لأنّه أُزيلَ عن مَوْضِعه وكذلك نِعْمَ فبِئْسَ : منقولٌ من بَئِسَ فلانٌ إذا أصابَ بُؤْساً ونِعْمَ من نَعِمَ فلانٌ إذا أصابَ نِعمَةً فنُقِلا إلى المَدحِ والذّمِّ فَتَشَابَها بالحُروف فلم يَتَصَرَّفا . وقال الزّجَّاج : بِئْسَ إذا وَقَعَتْ على ما جُعِلَتْ ما معها بمنزلةِ اسمٍ مَنْكُورٍ لأنّ بِئْسَ ونِعمَ لا يَعْمَلان في اسمٍ عَلَمٍ وإنّما يَعْمَلان في اسمٍ منكور دالٍّ على جِنْسٍ وفيه لغاتٌ أربعة تُذكَرُ في نِعْمَ إن شاء اللهُ تعالى . وبَناتُ بِئْسٍ بالكَسْر : الدَّواهي . والمُبْتَئِس : الكارِه والحزين قال حسّانُ بنُ ثابتٍ رضي الله تعالى عنه :
ما يَقْسِمُ اللهُ أَقْبَلْ غَيْرَ مُبْتَئِسٍ ... منه وأَقعُدُ كَريماً ناعِمَ البالِ
أي غيرَ حزينٍ ولا كارِهٍ قال ابنُ برِّي : الأَحسنُ فيه عندي قولُ من قال : إنّ مُبْتَئِساً مُفْتَعِلٌ من البَأْسِ الذي هو الشّدَّة ومنه قولُه سبحانَه وتعالى : " فلا تَبْتَئِسْ بما كانوا يَفْعَلون " أي فلا يَشْتَدَّ عليكَ أمرُهم فهذا أصلُه ؛ لأنّه لا يقال : ابْتَأَسَ بمعنى كَرِهَ وقال الزّجَّاج : المُبْتَئِسُ : المِسكينُ الحزين ومنه الآيةُ أي لا تَحْزَنْ ولا تَسْتَكِنْ . وقال أبو زَيْد : اسْتَبْأَسَ الرجلُ : إذا بَلَغَه شيءٌ يَكْرَهه . والتَّباؤُس بالمَدِّ ويجوزُ التَّبَؤُّس بالقَصْرِ والتشديد وهو التَّفاقُر عندَ الناس هو أن يُرِيَ تَخَشُّعَ الفقراءِ إخْباتاً وتَضرُّعاً وقد نُهِيَ عنه ومنه الحديث : " كان يَكْرَهُ البُؤْسَ والتَّباؤُسَ " يعني عندَ الناس . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : البَأْساء : اسمٌ للحربِ والمَشَقَّةِ والضرب قاله الليث . والبَأْس : الخوف . والمَبْأَسَة كالبُؤْس قال بِشْرُ بنُ أبي خازِمٍ :
فأَصْبَحوا بعد نُعْماهُم بمَبْأَسَةٍ ... والدهرُ يَخْدَعُ أَحْيَاناً فيَنْصَرِفُ والبَأْساءُ : الجُوع قاله الزَّجّاج . وأَبْأَس الرجلُ : حلَّتْ به البَأْساء قاله ابْن الأَعْرابِيّ . والبائِس : المُبْتَلى وجمعُه بُوسٌ بالضَّمّ قال تأَبَّطَ شَرَّاً :
قد ضِقْتُ ذَرْعَاً من حُبِّها ما لا يُضَيِّقُني ... حتى عُدِدْتُ من البُوسِ المَساكينِ والبائسُ أيضاً : النازلُ به بَلِيَّةٌ أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به عن ابْن الأَعْرابِيّ . والبَؤُوسُ كصَبُورٍ : الظاهرُ البُؤْس . وعذَابٌ بَيْئِسٌ كسَيِّدٍ : شديدٌ هَمْزَتُه مُنقلِبة . والأباس كالصفار : الدَّواهي . وقال الصَّاغانِيّ : ابْتَئِسْ هذا الأمرَ أي اغْتَنِمْه نَقَلَه ابنُ عَبّادٍ

_Türkçe çeviri henüz yok_
