# بأس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بأس

البأس: العذاب الشديد، كالبئس، ككتف، عن ابن الأعرابي. البأس: الشدة في الحرب، ومنه الحديث:  كنا إذا اشتد البأس اتقينا برسول الله صلى الله عليه وسلم  يريد الخوف. ولا يكون إلا مع الشدة، وقال ابن سيده: البأس: الحرب، ثم كثر حتى قيل: لا بأس عليك، أي لا خوف، قال قيس بن الخطيم:
  يقول لي الحـداد وهـو يقـودنـي                      إلى السجن لا تجزع فما بك من باس أراد فما بك من بأس فخفف تخفيفا قياسيا لا بدليا، ألا ترى أن فيها:
  وتترك عذري وهو أضحى من الشمس وإن قال الرجل لعدوه: لا بأس عليك، فقد أمنه؛ لأنه نفى البأس عنه، وهو في لغة حمير لبات قال شاعرهم:
  تنادوا عند غدرهـم لـبـات                      وقد بردت معاذر ذي رعين قال الأزهري: هكذا وجدته في كتاب شمر. وقد بؤس الرجل، ككرم، بأسا، فهو بئيس: شجاع، شديد البأس، حكاه أبو زيد في كتاب الهمز، ولكنه قال: هو بئيس على فعيل. وبئس الرجل، كسمع، يبأس بؤسا، بالضم، وبأسا وبئيسا كأمير، وبؤسى وبئسى بالضم والكسر، هكذا في سائر النسخ، وصوابه بئيسى، على فعيلى، كما في التكملة، وأنشد لربيعة بن مقروم الضبي:
  وأجزي القروض وفاء بها                      ببؤسى بئيسى ونعمى نعيما قال: ويروى بئيسا بالتنوين، إذا افتقر واشتدت حاجته فهو بائس، وأنشد أبو عمرو للفرزدق:
  وبيضاء من أهل المدينة لم تذق                      بئيسا ولم تتبع حمولة مجحـد

  قال: وهو اسم وضع موضع المصدر. وفي حديث الصلاة:  تقنع يديك وتبأس  ، هو من البؤس والخضوع والفقر. وفي حديث عمار: بؤس ابن سمية، كأنه ترحم له من الشدة التي يقع فيها. قال سيبويه: وقالوا: بؤسا له في حد الدعاء، وهو مما انتصب على إضمار الفعل غير المستعمل إظهاره. وقال أيضا: البائس: من الألفاظ المترحم بها كالمسكين، قال: وليس كل صفة يترحم بها، وإن كان فيها معنى البائس والمسكين، وقد بؤس بآسة وبئيسا، والاسم البؤسى. وقال ابن الأعرابي: يقال: بوسا وتوسا وجوسا له، بمعنى واحد. والبأساء: الشدة، قال الأخفش بني على فعلاء وليس له أفعل؛ لأنه اسم، كما قد يجيء أفعل في الأسماء ليس معه فعلاء نحو أحمد، والبؤسى: خلاف النعمى، قال الزجاج: البأساء، والبؤسى: من البؤس، قال ذلك ابن دريد، وقال غيره: هي البؤسى والبأساء: ضد النعمى والنعماء، وأما في الشجاعة والشدة فيقال: البأس. والأبؤس: جمع بؤس، من قولهم: يوم بؤس ويوم نعم، كذا قيل، والصحيح أنه جمع بائس كما يأتي. والأبؤس أيضا: الداهية، ومنه المثل: عسى الغوير أبؤسا، أي داهية، قال ابن بري: صوابه أن يقول: الدواهي، لأن الأبؤس جمع لا مفرد، وكذلك هو في قول الزباء: عسى الغوير أبؤسا، هو جمع بأس، مثل كعب وأكعب، وفلس وأفلس في القلة، وأما باب فعل فإنه يجمع في القلة على أفعال، نحو: قفل وأقفال وبرد وأبراد، وقد أبأس إبآسا ومنه قول الكميت:
  قالوا أساء بنو كرز فقلت لهم                      عسى الغوير بإبآس وإغوار قال ابن الأعرابي: يضرب هذا المثل للمتهم بالأمر، وقال الأصمعي: لكل شيء يخاف أن يأتي منه شر، وقد تقدم ذلك مبسوطا في غ-و-ر. والبيأس، كفيعل: الشديد. البيأس: الأسد، كالبيهس؛ لشدته. وعذاب بئس، بالكسر، وبئيس، كأمير، وبيأس، كجيأل: شديد، وفي التنزيل العزيز:  بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون  قرأ أبو عمرو وعاصم والكسائي وحمزة:  بعذاب بئيس  ، كأمير، وقرأ ابن كثير:  بئيس  ، على فعيل بالكسر، وكذلك قرأها شبل وأهل مكة، وقرأ ابن عامر بئس، على فعل بالهمزة والكسر، وقرأها نافع وأهل المدينة بيس، بغير همزة. وبئس مهموز: فعل جامع لأنواع الذم، وهو ضد نعم في المدح، إذا كان معهما اسم جنس بغير ألف ولام فهو نصب أبدا، فإذا كانت فيه الألف واللام فهو رفع أبدا، وذلك قوله: نعم الرجل زيد، أو بئس رجلا زيد، وهو فعل ماض لا يتصرف؛ لأنه أزيل عن موضعه، وكذلك نعم، فبئس: منقول من بئس فلان، إذا أصاب بؤسا، ونعم من نعم فلان، إذا أصاب نعمة، فنقلا إلى المدح والذم، فتشابها بالحروف، فلم يتصرفا. وقال الزجاج: بئس إذا وقعت على ما جعلت ما معها بمنزلة اسم منكور، لأن بئس ونعم لا يعملان في اسم علم، وإنما يعملان في اسم منكور دال على جنس، وفيه لغات أربعة تذكر في نعم، إن شاء الله تعالى. وبنات بئس، بالكسر: الدواهي. والمبتئس: الكاره والحزين، قال حسان بن ثابت رضي الله تعالى عنه:
  ما يقسم الله أقبل غير مبتئس                      منه وأقعد كريما ناعم البال

  أي غير حزين ولا كاره، قال ابن بري: الأحسن فيه عندي قول من قال: إن مبتئسا مفتعل من البأس الذي هو الشدة، ومنه قوله سبحانه وتعالى:  فلا تبتئس بما كانوا يفعلون  أي فلا يشتد عليك أمرهم، فهذا أصله؛ لأنه لا يقال: ابتأس بمعنى كره، وقال الزجاج: المبتئس: المسكين الحزين، ومنه الآية، أي لا تحزن ولا تستكن. وقال أبو زيد: استبأس الرجل: إذا بلغه شيء يكرهه. والتباؤس، بالمد، ويجوز التبؤس، بالقصر والتشديد، وهو التفاقر عند الناس، هو أن يري تخشع الفقراء إخباتا وتضرعا، وقد نهي عنه، ومنه الحديث:  كان يكره البؤس والتباؤس  ، يعني عند الناس. ومما يستدرك عليه: البأساء: اسم للحرب والمشقة والضرب، قاله الليث. والبأس: الخوف. والمبأسة كالبؤس، قال بشر بن أبي خازم:
  فأصبحوا بعد نعماهم بمبـأسة                      والدهر يخدع أحيانا فينصرف والبأساء: الجوع، قاله الزجاج. وأبأس الرجل: حلت به البأساء، قاله ابن الأعرابي. والبائس: المبتلى، وجمعه بوس بالضم، قال تأبط شرا:
  قد ضقت ذرعا من حبها ما لا يضيقني                      حتى عددت من البوس المسـاكـين والبائس أيضا: النازل به بلية أو عدم يرحم لما به، عن ابن الأعرابي. والبؤوس، كصبور: الظاهر البؤس. وعذاب بيئس، كسيد: شديد، همزته منقلبة. والأباس، كالصفار: الدواهي. وقال الصاغاني: ابتئس هذا الأمر، أي اغتنمه، نقله ابن عباد.

### Türkçe

**البأس**: şiddetli azap; **البئس** gibi; **كتف** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. **البأس**: savaşta şiddet; ve ondan hadis: “Biz, **البأس** şiddetlendiği vakit Resûlullah صلى الله عليه وسلم ile korunurduk”; korkuyu kasteder. Ve ancak şiddet ile olur. İbn Sîde dedi: **البأس**: savaş; sonra çoğaldı da “**لا بأس عليك**” denildi; yani “korku yok”. Kays b. el-Hatîm dedi:
  Bana demirci der, o beni sürerken                      zindana: “Sızlanma; sende **باس** yoktur.”
“sende **بأس** yoktur”u kastetti; sonra kıyasî, bedelî olmayan bir hafifletme ile hafifletti; görmez misin ki onda:
  Ve özrümü bırakır; o, güneşten daha açık olduğu hâlde.
Ve eğer adam düşmanına: **لا بأس عليك** derse, onu emniyete almış olur; çünkü **البأس**’ı ondan nefyetmiştir. Ve o, Himyer dilinde **لبات**’tır. Şairleri dedi:
  Hıyanetleri sırasında **لبات** diye çağrıştılar                      ve Zî Ru‘ayn’ın mazeretleri soğumuştu.
Ezherî dedi: Şemmer’in kitabında onu böyle buldum. Ve adam **بؤس** oldu, **كرم** gibi, **بأسا** (olarak); o hâlde o **بئيس**’tir: yiğit; şiddetli **البأس** sahibi. Ebû Zeyd bunu “Kitâbü’l-Hemz”de nakletti; ancak dedi ki: o, **فعيل** üzere **بئيس**’tir. Ve adam **بئس** oldu, **سمع** gibi; **يبأس** **بؤسا** (zamme ile), ve **بأسا** ve **بئيسا** **أمير** gibi; ve **بؤسى** ve **بئسى** zamme ve kesre ile; diğer nüshalarda böyle. Doğrusu **بئيسى**’dır; **فعيلى** üzere; “et-Tekmile”de olduğu gibi. Ve Dabî’li Rebî‘a b. Mukarrim’den şu beyit okundu:
  Borçları vefa ile öderim                      **بؤسى بئيسى** ile ve **نعمى** ile nimetçe.
Dedi: tenvin ile **بئيسا** diye de rivayet olunur. Fakirleştiğinde ve ihtiyacı şiddetlendiğinde o **بائس**’tir. Ebû Amr, Ferazdak’tan okudu:
  Medine ehlinden beyaz tenli bir (kadın) ki tatmadı                      **بئيسا** ve yükünü (de) inkârcı birine yüklemedi.

Dedi: O, masdarın yerine konulmuş bir isimdir. Namaz hadîsinde: “Ellerini kaldırırsın ve **تبأس** edersin”; o, **البؤس**’tan, boyun eğişten ve fakirliktendir. Ammâr hadîsinde: “**بؤس** İbn Semiyye”; sanki içine düştüğü şiddetten dolayı ona merhamet dilemiştir. Sîbeveyh dedi: “**بؤسا له**” dediler; dua sınırında; ve o, fiilin izharı kullanılmayan bir fiilin gizlenmesi üzerine nasb olunmuş şeylerdendir. Yine dedi: **البائس**: **المسكين** gibi, kendisiyle merhamet edilen lafızlardandır. Dedi: Her sıfat kendisiyle merhamet edilmez; onda **البائس** ve **المسكين** manası bulunsa bile. Ve **بؤس** oldu: **بآسة** ve **بئيسا** ile; isim **البؤسى**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**بوسا** ve **توسا** ve **جوسا** له” denir; tek bir mana ile. **البأساء**: şiddet. Ahfeş dedi: **فعلاء** üzerine bina edilmiştir ve onun **أفعل**’i yoktur; çünkü o bir isimdir; nitekim isimlerde **فعلاء** olmaksızın **أفعل** gelebilir; **أحمد** gibi. **البؤسى**: **النعمى**’nın zıddıdır. Zeccâc dedi: **البأساء** ve **البؤسى**: **البؤس**’tandır; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: O, **البؤسى** ve **البأساء**’dır: **النعمى** ve **النعماء**’ın zıddı. Amma yiğitlik ve şiddette “**البأس**” denir. **الأبؤس**: **بؤس**’un cem‘idir; “**يوم بؤس** ve **يوم نعم**” sözlerinden; böyle denildi. Doğrusu, ileride geleceği üzere, **بائس**’in cem‘idir. **الأبؤس** ayrıca: musibet. Ve ondan mesel: “**عسى الغوير أبؤسا**”; yani musibet. İbn Berrî dedi: Doğrusu onun “**الدواهي**” demesidir; çünkü **الأبؤس** cem‘dir, müfred değildir. Ve Zebba’nın sözünde de böyledir: “**عسى الغوير أبؤسا**”; o, **بأس**’ın cem‘idir; azlıkta **كعب** ve **أكعب**, **فلس** ve **أفلس** gibi. Amma **فعل** babı, azlıkta **أفعال** üzere cem‘ olunur; **قفل** ve **أقفال**, **برد** ve **أبراد** gibi. Ve **أبأس** oldu: **إبآسا** (olarak). Ondan Kumeyt’in sözü:
  Dediler: Benû Kerz kötülük etti; ben de onlara dedim:                      “Belki **الغوير** **بإبآس** ve **إغوار** ile (gelir).”
İbnü’l-A‘râbî dedi: Bu mesel, işte itham edilene vurulur. Asma‘î dedi: Her şey için ki ondan bir şer gelmesinden korkulur. Bu, **غ-و-ر**’da tafsilatlı olarak geçti. **البيأس**, **فيعل** gibi: şiddetli. **البيأس**: aslan; şiddetinden dolayı **البيهس** gibi. Ve **بئس** azabı, kesre ile; ve **بئيس** **أمير** gibi; ve **بيأس** **جيأل** gibi: şiddetli. Aziz tenzilde: “**بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون**”. Ebû Amr, Âsım, Kisâî ve Hamza “**بعذاب بئيس**”i **أمير** gibi okudular. İbn Kesîr “**بئيس**”i **فعيل** üzere kesre ile okudu; Şibl ve Mekke ehli de böyle okudu. İbn Âmir onu “**بئس**” diye, hemze ve kesre ile **فعل** üzere okudu. Nâfi‘ ve Medine ehli onu “**بيس**” diye, hemzesiz okudu. Ve hemzeli **بئس**: zemmin türlerini toplayan bir fiildir; medihte **نعم**’ın zıddıdır. Eğer ikisiyle birlikte, elif-lâm’sız bir cins ismi olursa, daima nasbdır. Eğer onda elif-lâm olursa, daima ref‘tir. Bu, şu sözündür: “**نعم الرجل زيد**” yahut “**بئس رجلا زيد**”. Ve o, tasarruf etmeyen bir mâzî fiildir; çünkü yerinden kaldırılmıştır; **نعم** da böyledir. Şu hâlde **بئس**: “falanca **بئس** oldu”dan nakledilmiştir; **بؤس**a uğradığında. **نعم** da “falanca **نعم** oldu”dan; nimete uğradığında. Sonra medih ve zemme nakledildiler; böylece harflere benzediler; bu yüzden tasarruf etmediler. Zeccâc dedi: **بئس**, “**ما**” üzerine vaki olduğunda, onunla beraber olanı nekre bir isim menzilesine getirir; çünkü **بئس** ve **نعم**, özel isimde amel etmez; ancak cins üzerine delalet eden nekre isimde amel eder. Ve onda dört lügat vardır; inşallah **نعم**’da zikredilir. **بنات بئس**, kesre ile: musibetler. **المبتئس**: hoşlanmayan ve hüzünlü. Hassân b. Sâbit رضي الله تعالى عنه dedi:
  Allah’ın taksim ettiği (şeye) yönelirim; **مبتئس** olmaksızın                      ondan; ve otururum; kerim, gönlü rahat.

Yani hüzünlü ve hoşlanmayan olmaksızın. İbn Berrî dedi: Bana göre onda en güzel olan, “**مبتئسا**”nın, şiddet olan **البأس**’tan **مفتعل** olduğudur. Ondan Yüce’nin sözü: “**فلا تبتئس بما كانوا يفعلون**”; yani onların işi sana ağır gelmesin. Bu onun aslıdır; çünkü “**ابتأس**” hoşlanmadı manasında denmez. Zeccâc dedi: **المبتئس**: miskin, hüzünlü; ve ondan âyet; yani üzülme ve boyun eğme. Ebû Zeyd dedi: Adam **استبأس** eder: hoşlanmadığı bir şey kendisine ulaştığında. **التباؤس**, med ile; ve **التبؤس** de caizdir, kasr ve teşdîd ile; o, insanlar yanında fakirlik taslamaktır: fakirlerin huşûunu, alçalışını ve yalvarışını göstermesidir; ondan nehyedilmiştir. Ondan hadis: “**كان يكره البؤس والتباؤس**”; yani insanlar yanında. Ve ona zeyl olarak: **البأساء**: savaş, meşakkat ve vurma için bir isimdir; bunu Leys söyledi. Ve **البأس**: korku. Ve **المبأسة** **البؤس** gibi. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  Nimetlerinden sonra **بمبأسة** ile sabahladılar                      ve zaman bazen aldatır da dönüp gider.
Ve **البأساء**: açlık; bunu Zeccâc söyledi. Adamı **أبأس** etti: **البأساء** ona indi; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve **البائس**: belaya uğratılmış; cem‘i **بوس** zamme ile. Teebbata Şerran dedi:
  Onun sevgisinden öyle bir darlığa düştüm ki beni daraltmaz                      ta ki miskin **البوس**’tan saydım.
Ve **البائس** ayrıca: kendisine bir musibet yahut yokluk inen; kendisinde olan sebebiyle kendisine merhamet edilen; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **البؤوس**, **صبور** gibi: **البؤس**’u açıkça görünen. Ve **بيئس** azabı, **سيد** gibi: şiddetli; hemzesi dönüştürülmüştür. Ve **الأباس**, **الصفار** gibi: musibetler. Sâgânî dedi: “Bu işi **ابتئس** etti”; yani onu ganimet bildi; İbn Abbâd nakletti.
