# بأل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A3%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: بأل

باب اللام والباء و و أ ي ء معهما
ل و ب، و ل ب، ب و ل، و ب ل، ب ل و، ب ل ي، ي ل ب، ل ب ي، ل ب أ، أ ل ب، ب أ ل مستعملات
لوب:
اللُّوبُ واللُّوابُ: العَطَش، وقد لابَ يَلُوبُ، والواحد: لائب، والجميع لوبٌ ولوائب. يقال: إبل لُوبٌ، ونخل نوائب، قال: حتّى إذا ما حان من لُوابها وقال: وحالَفَها في بَيْتِ لُوبٍ عوامل ويُروى: في بيت نوب أي: عظام سود طوال.
واللاّبة: الحَرَّة السّوداء، والعدد: لابات، والجميع: لابٌ ولُوبٌ.
والإبلُ إذا اجتمعت فكانت سوداء سميت: لابة، وفي الحديث: ما بين لابَتَيْها أهل بيت أفقر منّا.
وإنّما جرى هذا أوّل مرةٍ بالمدينة وهي بين حرّتين. فلّما تمكّن هذا الكلام جرى على أفواه النّاس في كلّ بلدة، فصار كأنّه بين حدّين.
ولب:
الوالِبةُ: الزَّرْعةُ تَنْبُت من عُروق الزَّرْعة الأُولَى. تَخْرُجُ الوُسْطَى، وهي الأمّ، وتخرجُ الأَوالب بعد ذلك فتتلاحق.
بول:
البَوْلُ: معروفٌ، وقد بال يَبولُ.. والبال: بالُ النَّفْس، وهو الاكتراث، ومنه اشتقّ: بالَيْتُ، والمصدر: المبالاة. وفي مواعظ الحَسَن: لا يبالهم بالة، ولم أبالِ ولم أُبَلْ على القصر.. والبال أيضاً: رخاءُ العَيش، تقول: إنّه لناعم البال ورخيّ البال.
وبل:
الوابلُ: المَطَر الغليظُ القَطْر. وسحابٌ وابلٌ، والوبل: المَطَرُ نفسُه، كما تقول: وُدْقٌ ووادِقٌ.
والوبيلُ من المراعي: الوخيم، لا يُستَمْرَأُ. تقول: استوبل القَوْمُ هذه الأرض، قال: لقد عشّيتها كَلأً وبيلأ وقوله عزّ وجلّ: "أخذاً وبيلا"، أي: شديداً في العقوبة.. وفي الحديث: أيّما مالٍ أدّيتَ زكاتَه فقد ذَهَبَتْ أبَلَتُه أي: وَبَلته، فجعل الهمزةَ بدلَ الواو، وهي الوَخامة.
والوبالُ اشتقاقُه من الشّدّة وسوء العاقبة، وكذلك الموبّل بمعناه.
والوابلة: طَرَفُ الفَخِذ في الوَرِك، وطَرَفُ العَضُد في الكَتِف، ويجمع: أَوابل.
والوبيل: خشبة القصّار التي يَدُقُّ عليها الثّياب، قال:
فمرّت كَهاةٌ ذاتُ خَيْفٍ جُلالة		عقيلة شيخ كالوبيل يلـنـدد
بلو:
بلي:
بَلِيَ الشَّيْء يَبْلَى بِلىً فهو بالٍ والبَلاءُ لغةٌ في البِلَى، قال: والمرء يُبليه بلاءُ السّربالْ والبليّة: الدّابّة التي كانت تُشدُّ في الجاهليّة على قبر صاحبها، رأسها في الوليّة حتّى تموت، قال:
كالبَلايا رؤوسُها في الـوَلايا		ما نحاتِ السَّمومِ حُرَّ الخدود
بليّ: حيّ، والنِّسبة إليه: بَلَوِيّ.
وناقة بِلْوُ سَفَرٍ من مثل نِضْو، وقد أبلاها السَّفر، قال:
منازلُ ما تَرَى الأنصاب فيها		ولا حُفَرَ المُبَلِّي لِلْمَـنُـونِ
يعني: النّاقة البِلْو، تقول: بَلَّيْتُها.
وتقول: النّاس بذي بِلِّيِّ وذي بَليٍّ، أي: متفرّقون.
وأَمّا بَلَى فجواب استفهامٍ فيه حرف نفي، كقولك: أَلَمْ تَفْعَلْ كذا، فتقول: بَلَى.
وبُلِيَ الإنسانُ وابْتُلي إذا امْتُحِنَ، قال:
بُلِيتُ، وفُقْدانُ الحبيب بَـلِـيّةٌ		وكَمْ من كريمٍ يُبْتَلَى ثُمّ يَصْبِرُ
والبَلاءُ، في الخَيْر والشَّرِّ. واللَّه يُبْلي العَبْدَ بلاءً حَسَناً وبَلاءً سَيِّئاً.
وأَبْلَيْت فُلاناً عُذْراً، أي: بَيَّنْتُ فيما بيني وبينَه مالا لَوْمَ عليّ بعده.
والبَلْوَى: هي البَليّة، والبَلْوَى: التَّجْرِبة، بَلَوْتُه أَبْلُوه بَلْواً.
يلب:
اليَلَبُ والأَلَبُ، لغتان: البَيْضُ من جُلودِ الإبِل، والجميعُ: اليَلَب أَيْضاً، وهي أن تؤخذ البَيْضة، فيُجْعَلُ عليها جلودٌ حتّى تغشّى كلّها كهيئة ما تُعْمَلُ الدِّباب، ثم يُتْرَكُ على البَيْضة حتّى يَيْبَس. ثم يُقْلَعُ عنها ويُجْعَل على الرُّؤوس بمنزلة البيضة، قال
علينا البيض واليَلَبُ اليَمانى		وأسيافٌ يَقُمْنَ ويَنْحنـينـا
واليَلَبُ في قَوْل بَعْضهم: الفُولاذُ من الحديد. قال يصفُ البكرةَ التي يُسْتَقَى عليها: ومِحْوَرٍ أُخْلِصَ من ماءِ اليَلَبْ
لبي:
التَّلْبية: الإجابة، تقول: لَبَّيْكَ، معناه: قرباً منك وطاعة، لأنّ الإلباب القرب، أدخلوا الياء كيلا يتغيّر المعنَى، لأنه لو قال: لبّبتك صار من اللَّبَب، واشتبه.. يقولون من التَّلْبية: لَبَّيْتُ بالمكان، ولبّيت معناه: أقمت به، وأَلْبَبْتُ أيضاً، ثمّ قلبوا الباء الثّانية إلى الياء استثقالا للباءات، كما قالوا: تَظَنَّيْتُ من الظَّنِّ، وأَصْلُه: تَظَنَّنْتُ.
لبأ:
اللِّبَأ، مهموز مقصور: أوّل حَلْب عند وضع المُلَبِّىء.. وتقول: لَبَأَتِ الشّاةُ ولدها: أَرْضَعَتْه اللِّبَأَ، وهي تَلْبَؤه. وقد الْتَبَأَها وَلَدُها، أي: رَضَعَ لِبَأَها.
ولَبَأْتُ القومَ: سَقَيتهم لِبَأً، والْتَبأْتُ أنا، أي: شَرِبتُ لِبَأً.
واللَّبْأَةُ: لغة في اللَّبْوة، وهي الأُنْثَى من الأسود.
ألب:
الأَلْبُ: الصَّغْوُ.. يُقال: أَلْبُهُ مَعَهُ.. وصار النّاسُ علينا أَلْباً واحداً في العداوة والشّرّ. وقد تألّبوا عليه تألُّباً، إذا تضافروا عليه.
والأَلْبُ: الطَّرْد، قال: يَأْلُبُها حمران أَيَّ أَلْبِ أي: يَطْرُدُها طَرْداً شديداً.
بأل:
البئيلُ: الصَّغيرُ النَّحيفُ الضّعيفُ، مثل: الضَّئيل.. وقد بَؤُل يَبْؤُل بآلةً.
والبألة: القارورة بلغة بلحارث، وهي بالنّبطية بالتّاء.
إبل: الإبِلُ المُؤَبَّلّةُ: الّتي جُعِلَتْ قَطِيعاً قَطِيعاً، نعت في الإبل خاصّة.
والإبَّوْل: طولُ الإقامة في المَرْعَى والمَوْضع.
ورَجُلٌ آبل: ذو إِبل.. وحِمارٌ آبل: مقيم في مكانه لا يبرح.
وأَبَلَتِ الإبل تأبُل أبلاً، أي: اجتزآت بالرّطب عن الماء. وتأبّل الرَّجُلُ عن امرأته تأبُّلا، أي: اجتزأ عنها، كما يجتزىء الوحش عن الماء، قال لبيد:
وإذا حَرَّكتُ غَرْزي أَجْمَرَتْ		أو قرابي عَدْوُ جَوْنٍ قد أَبَلْ
أي: اجتزأ عن الماء بالرّطب.
والأَبِيلُ: من رُءُوس النَّصارَى، وهو الأَيْبُليّ.
وقولُه جلّ وعزّ: "وأرسل عليهم طَيْراً أبابيل" أي: يتبعُ بَعْضُها بَعْضاً إبِّيلاً إبِّيلاً، أي: قطيعا خلف قطيع، وخَيْلٌ أبابيل كذلك.
والأَبْلُ: الرّطْبُ، وقال بعضُهم: اليَبِيسُ.
والأَبَلُّ: الشّديدُ الخُصُومة، قال:
مارس القوم إذا لاقيتهم		بأريبٍ أو بخلاّفٍ أَبَلّ
وأَبَلّ عليهم، وأبرّ أيضاً، أي: غلبهم خبثاً.
وقيل: الإبّالةُ: الحزْمةُ من الحَطَب.

### Türkçe

باب **اللام** ve **الباء** ve **و** ve **أ** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ل و ب**، و **ل ب**، **ب و ل**، و **ب ل**، **ب ل و**، **ب ل ي**، **ي ل ب**، **ل ب ي**، **ل ب أ**، **أ ل ب**، **ب أ ل** kullanımdadır

**لوب**:
**اللُّوبُ** ve **اللُّوابُ**: susuzluk; ve **لابَ يَلُوبُ** denmiştir; tekili: **لائب**; çoğulu: **لوبٌ** ve **لوائب**. Denir: **إبل لُوبٌ** (susuz develer), ve **نخل نوائب**; dedi ki: “... **لُوابها**’sından (susuzluğundan) ... oluncaya dek”; ve dedi ki: “... **لُوبٍ** evinde işçi develerle onunla antlaştı ...” ve şöyle rivayet edilir: “**نوب** evinde”; yani: uzun kara büyük kemikler.

Ve **اللاّبة**: kara **الحَرَّة** (bazaltlık); sayısı: **لابات**; çoğulu: **لابٌ** ve **لُوبٌ**.

Ve develer toplandığında da kara olursa **لابة** diye adlandırılır. Ve hadiste: “İki **لابَتَيْها** (iki kara bazaltlığı) arasında, bizden daha yoksul bir ev halkı yoktur.”

Bu ancak ilk defa Medine’de cereyan etti; o da iki **حَرَّة** arasındadır. Bu söz yerleşince, her beldede insanların ağızlarında dolaştı; böylece sanki iki sınır arasındaymış gibi oldu.

**ولب**:
**الوالِبةُ**: ilk ekinin köklerinden biten ekin filizi. Ortadaki çıkar; o annedir; sonra **الأَوالب** çıkar, peş peşe yetişir.

**بول**:
**البَوْلُ**: bilinen şeydir; ve **بال يَبولُ** denmiştir.. Ve **البال**: nefsin **بال**’ı; o da önemsemedir; ondan türetilmiştir: **بالَيْتُ**; mastar: **المبالاة**. **الحَسَن**’in öğütlerinde: “Ona hiçbir **بالة** ile aldırmaz”; ve “Aldırmadım ve kısaltma üzere **أُبَلْ** etmedim..” Ve **البال** ayrıca: geçimin bolluğudur; dersin ki: “O, **ناعم البال** ve **رخيّ البال**’dır.”

**وبل**:
**الوابلُ**: damlası iri yağmur. Ve **سحابٌ وابلٌ**; ve **الوبل**: yağmurun kendisi; tıpkı “**وُدْقٌ** ve **وادِقٌ**” dediğin gibi.

Ve meralardan **الوبيلُ**: ağır, hazmı hoş olmayan. Dersin ki: “Kavim bu toprağı **استوبل** etti”; dedi ki: “Onu **كَلأً وبيلأ** olarak ona akşam yedirdim.” Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “**أخذاً وبيلا**”; yani: cezalandırmada şiddetli.. Ve hadiste: “Hangi malın zekâtını eda ettiysen, onun **أبَلَتُه** gitmiştir”; yani: onun **وَبَلته**; böylece hemzeyi **الواو** yerine kıldı; o da ağırlıktır.

Ve **الوبالُ**’ın iştikakı şiddet ve kötü akıbetten gelir; **الموبّل** de anlamca böyledir.

Ve **الوابلة**: uyluğun kalçadaki ucu; ve pazunun omuzdaki ucu; çoğulu: **أَوابل**.

Ve **الوبيل**: dokumacıların, elbiseleri dövdükleri tahta; dedi ki:
“... **كالوبيل** gibi bir ihtiyar şeyhin akîlesi ...”

**بلو**:

**بلي**:
**بَلِيَ الشَّيْء يَبْلَى بِلىً**; o halde o **بالٍ**’dir; ve **البَلاءُ** **البِلَى** için bir dildir. Dedi ki: “Kişiyi, elbisenin **بلاءُ**’ı yıpratır.” Ve **البليّة**: cahiliyede sahibinin kabri üzerine bağlanan binek hayvanıdır; başı **الوليّة** içindedir, ölünceye dek. Dedi ki:
“... **كالبَلايا** başları **الـوَلايا** içinde ...”

Ve **بليّ**: bir kabiledir; ona nisbet: **بَلَوِيّ**.

Ve “**ناقة بِلْوُ سَفَرٍ**” (yolculuğun yıprattığı deve), **نِضْو** gibi; ve yolculuk onu **أبلاها** etmiştir. Dedi ki:
“... **المُبَلِّي**’nin **لِلْمَـنُـونِ** çukurları ...”

Yani: **النّاقة البِلْو**; dersin ki: “Onu **بَلَّيْتُها**.”

Ve dersin ki: “İnsanlar **بذي بِلِّيِّ** ve **ذي بَليٍّ**’dedir”; yani: dağınıktırlar.

Ama **بَلَى**, içinde nefy harfi bulunan bir istifhamın cevabıdır; senin “**أَلَمْ تَفْعَلْ** şöyle şöyle” demen gibi; sonra “**بَلَى**” dersin.

Ve insan **بُلِيَ** ve **ابْتُلي** olur, imtihan edildiğinde. Dedi ki:
“**بُلِيتُ**; ve sevgilinin yokluğu bir **بَـلِـيّةٌ**’dir; ve nice kerim vardır ki **يُبْتَلَى** sonra sabreder.”

Ve **البَلاءُ**, hayırda ve şerde. Ve Allah, kula **بلاءً حَسَناً** ve **بَلاءً سَيِّئاً** ile **يُبْلي** eder.

Ve “Falana bir özür **أَبْلَيْتُ**”; yani: benimle onun arasında, ondan sonra bana kınama olmayan şeyi açıkladım.

Ve **البَلْوَى**: o **البَليّة**’dir; ve **البَلْوَى**: tecrübedir; “Onu **بَلَوْتُه أَبْلُوه بَلْواً**.”

**يلب**:
**اليَلَبُ** ve **الأَلَبُ**, iki dildir: develerin derilerinden olan beyaz (zırh/başlık); çoğulu: **اليَلَب** da. O, beyazın alınmasıdır; üzerine deriler konur, tamamını örtene dek, **الدِّباب**’ın yapıldığı şekil gibi; sonra beyazın üzerinde bırakılır, kuruyuncaya dek; sonra ondan sökülür ve başlara, beyazın yerine konur. Dedi ki:
“Üzerimizde beyazlar ve Yemenî **اليَلَبُ**; ve doğrulup eğilen kılıçlar.”

Ve **اليَلَبُ**, bazılarının sözünde: demirden çelik. Dedi ki; su çekilen makara milini vasfederken: “**اليَلَبْ** suyundan arıtılmış bir mil ...”

**لبي**:
**التَّلْبية**: icabet etmektir; dersin ki: **لَبَّيْكَ**; manası: sana yakınlık ve itaat; çünkü **الإلباب** yakınlıktır. Mananın değişmemesi için **الياء**’ı soktular; çünkü “**لبّبتك**” deseydi **اللَّبَب**’den olurdu ve karışırdı.. **التَّلْبية**’den derler: “Mekânda **لَبَّيْتُ**”; ve **لبّيت**’in manası: orada ikamet ettim; ve **أَلْبَبْتُ** da. Sonra **الباء**’ların ağırlığından dolayı ikinci **الباء**’yı **الياء**’a çevirdiler; tıpkı **الظَّنِّ**’den “**تَظَنَّيْتُ**” dedikleri gibi; aslı: “**تَظَنَّنْتُ**”.

**لبأ**:
**اللِّبَأ**; hemzeli, maksûr: **المُلَبِّىء**’in doğurmasından sonra ilk sağım.. Ve dersin ki: “Koyun yavrusunu **لَبَأَتِ**”: ona **اللِّبَأَ** emzirdi; o, onu **تَلْبَؤه** eder. Ve yavrusu onu **الْتَبَأَها** etmiştir; yani: onun **لِبَأَ**’sını emdi.

Ve “Kavme **لَبَأْتُ**”: onlara **لِبَأً** içirdim; ve ben **الْتَبأْتُ**; yani: **لِبَأً** içtim.

Ve **اللَّبْأَةُ**: **اللَّبْوة**’de bir dildir; o da aslanların dişisidir.

**ألب**:
**الأَلْبُ**: meyletme.. Denir: “**أَلْبُهُ مَعَهُ**”.. Ve insanlar düşmanlık ve şerde bize karşı tek bir **أَلْباً** oldular. Ve ona karşı **تألّبوا** ettiler, **تألُّباً**; yani: ona karşı birbirlerine destek oldular.

Ve **الأَلْبُ**: kovmadır. Dedi ki: “... onu **يَأْلُبُها** ...”; yani: onu şiddetli bir kovmayla kovar.

**بأل**:
**البئيلُ**: küçük, ince, zayıf; **الضَّئيل** gibi.. Ve **بَؤُل يَبْؤُل بآلةً** denmiştir.

Ve **البألة**: **بلحارث** dilinde şişe; ve o, Nabatîcede **التّاء** iledir.

**إبل**: **الإبِلُ المُؤَبَّلّةُ**: sürü sürü kılınmış olan; özellikle develerde bir sıfattır.

Ve **الإبَّوْل**: merada ve yerde uzun süre ikamet etmektir.

Ve **رَجُلٌ آبل**: deve sahibi. Ve **حِمارٌ آبل**: yerinde ikamet eden, ayrılmayan.

Ve develer **أَبَلَتِ** eder, **تأبُل أبلاً**; yani: suya karşı tazeyle yetinir. Ve adam karısından **تأبّل** eder, **تأبُّلا**; yani: ondan yetinir; tıpkı vahşinin sudan yetinmesi gibi. **لبيد** dedi ki:
“... **قد أَبَلْ** ...”

Yani: tazeyle sudan yetindi.

Ve **الأَبِيلُ**: Hristiyanların reislerindendir; o da **الأَيْبُليّ**’dir.

Ve O’nun (celle ve azze) sözü: “**طَيْراً أبابيل**”; yani: bir kısmı bir kısmını takip eder, **إبِّيلاً إبِّيلاً**; yani: sürü sürü, sürünün ardınca sürü; ve atlar da **أبابيل** böyledir.

Ve **الأَبْلُ**: taze ottur; bazıları dedi ki: kurudur.

Ve **الأَبَلُّ**: çekişmesi şiddetli olan. Dedi ki:
“... **أَبَلّ** ...”

Ve onlara karşı **أَبَلّ** etti; ve **أبرّ** da; yani: kötülükle onları yendi.

Ve denildi ki: **الإبّالةُ**: odun demetidir.
