# بأو (ب-أ-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A3%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - أ - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم		سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
وقال:
وُبوِّئت في صميم معشرها		فتمّ في قومها مبُـوَّؤُهـا
والمباءةُ: مَعْطِنُ الإبِل، حيث تناخ في الموارد، يقال: أبأنا الإبل إباءة، ممدودة، أي: أنخنا بعضها إلى بعض، قال:
حليفان بينهمـا مِـئْرةٌ		يُبِيئان في عَطَنٍ ضيّق
ويروى: يبوءان، أي: ينزلان، والمئرةُ: العداوة.
وقال: لهم منزل رحب المباءة آهلُ ويقال: إنّ فلانا لبَواءٌ بفلان، أي: إن قتل به كان كفوا.. وأبأت بفلان قاتله، إذا قتلته به، واستبأتهم قاتل أخي، أي: طلبت إليهم أن يقيدوه، واستبأته مثل: استقدت به، قال:
فإِن تقتلوا منّا الوليد فإِنّنـا		أبأنا به قتلى تذلّ المعاطسا
وقال زهير:
فلم أر معشراً أسروا هَدِيّا		ولم أرَ جارَ بيتٍ يستبـاءُ
والبَواءُ في القَوَد، تقول: اقتل هذا بقتيلك فإِنه بَواءٌ به، أي: هو يُعادلُه في الكفاءة، قال:
فقلت لهم: بُوءُوا بعمرو بن مالك		ودونَكَ مشدودَ الرّحالة مُلجَمـا
يعني: فرساً.
والبَواء: المِثْل، تقول: دونك هذا فخذه بواء، وقال أبو الدُّقَيْش: العرب تقول: كلّمناهم فأجابونا عن بواءٍ واحد، أي: أجابونا جوابا واحداً.
وتقول: هم في هذا الأمر بواء سواء، أي: أكفاء نُظَراء.
وبوّأت الرّمح نحو الفارس، إذا قابلته فسدّدت الرّمح نحوه.
وأُبِيَ فلان بفلان، أي: قتل به، قال الشّاعر:
ألا تنتهي عنّا ملوكٌ وتتّقى		مَحارِمَنا لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ
ويُرْوَى: لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ، أي: حِذارَ أن تبوء دماؤهم بدماء من قتلوه.
وقيل: تباوأتْ، أي: توازنت واستوت. وباء بإِثمي، أي: استولى عليه. ويُقال: باء فلانٌ بدم فلانٍ، إذا أقرّ به على نفسه، واحتمله طوعاً علما بوجوبه.
وباء فلانٌ بذنبه، إذا احتمله كرهاً لا يَستطيعُ دَفْعَه عن نفسِهِ فقد باء به كما باءتِ اليهودُ بالغضب من الله.. وباء فلانٌ من أمرِه هذا بما عليه وماله.
والأَبْواءُ: موضع.
بوو:
البوّ، غير مهموز: جِلْدُ حوُارٍ يُحْشَى تِبناً فتعطفُ عليه النّاقةُ.
والرّمادُ: بوّ الأثافي.
بأو:
البأوُ: من الزّهو والافتخار والكِبر.. بَأَى يَبأَى فلانٌ على أصحابه بَأْواً شديداً، قال: إذا ازدهاهم يومُ هَيْجا أَكْمَخُوا بأوا ومدْتهم رجالٌ شُمَّخُ أكمخوا، أي: رفعوا رؤوسَهم من الكبر.
بأبأ:
البأبأة: قولُ الإنسانِ لِصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، ويشتقّ من ذلك فِعل، فيقال: بَأْبَأَ به.
ومن العرب من يقول: وابأَبا أنت، جعلوها كلمة مبنيّة على هذا التَأسيس.
والبأبأة: هدير الفحل، في ترجيعه يتكرار قال رؤبة: بَخبَخَهُ مرّاً ومَرّاً بَأْبَبا
البَخْبَخة: هدير الفَحْل دون الكَبْش والتَّيْس، وكذلك البغبغة، وقال: يَسُوقُها أعيس هدّارٌ بِبَبْ يعني: بهذا الهدير.
ببب:
ببّة: لقب رَجُلٍ من قريش كان كثيرَ اللَّحْم... ويوصف به الأحمق الثّقيل.
ويقال: هم ببّان واحد، أي: سواء. وببّان على تقدير فَعلان، ويقال: على تقدير فعّال، والنّون على هذا أصليّة، ولا يُصرّف منه فِعْل، وهو والبأجُ بمعنىً واحد.. وقال عمر بن الخطّاب: لولا أن يكون النّاس ببّانا واحداً لفعلت كذا وكذا.
بوب:
البابُ: معروف.. والفعلُ منه، التّبويب.
والبابةُ في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغاية.
والبابة: ثَغْر من ثغور الرّوم.
وباب الأبواب: من ثغور الخزر.
والبواب: الحاجب. ولو اشتقّ منه فِعلٌ على فِعالة لقيل: بِوابة، بإِظهار الواو، ولا يُقلَبُ ياءً، لأنّه ليس بمصدرٍ مَحْض، إنّما هو اسمٌ.
وأهْلُ البَصْرةِ في أَسْواقهم يُسَمُّون السّاقي الذّي يَطُوفٌ عليهم بالماءِ: بيّاباً.
والبأببة: هديرُ الفَحْل، في ترجيعه تكرار له، قال رؤبة: بغبغة مرّاً ومرّا بأببا وبيبةُ: اسمٌ، قال:
نَدَسْنا أبا مندوسة القين بالقنا		ومارَ دمٌ من جارِ بيبةَ ناقع
وبالبحرين موضعٌ يُعْرَفُ ب بابين، وفيه يقول قائلُهم: إنّ ابن بُورٍ بين بابين وجَمّ والبَوْباة: الفَلاة، وهي: المَوْماةُ.
بيي:
في مثلٍ تضربه العرب: هيّ بن بيّ، ومنهم من يقول: هيّان بن بيّان، وهو بمنزلة طامر بن طامر، لا يذكر أَصْلُه وفِعلُهُ. قال أميّة بن أشكر الجندعي:
هل لكما في تُراثٍ تَذْهبانِ به		إنّ التُراثَ لهّيانَ بـنِ بـيّانِ
ويُقال: إنّ هيَّ بنَ بيٍّ من ولد آدم ذهب في وَجْهِ الأرض فلم يُحَسَّ منه عينٌ ولا أثر، وفُقِدَ فذهب مثلاً.
وحيّاه اللهُ وبيّاه.. حيّاه: من التّحيّة، وبيّاه: أضحكه وبشّره، قال:
بيّا المسافر فاهتَبِلْها فُرصةً		واحبُ النّديم وحيّه بسلام
أوب:
يقال: آب فلان إلى سيفه، أي: ردّ يده إلى سيفه. وآب الغائب يؤوب أوباً، أي: رجع.
والأَوْب: ترجيع الأيدي والقوائم في السّير، والفِعْل من ذلك: التّأويب، قال:
كأنّ أَوْبَ ذراعيها، وقد عَرِقَتْ		وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِـيلُ
والأَوْبُ، في قولك: جاءوا من كلّ أوب: أي: من كلِّ وَجْه وناحية.
والمؤاوبة: تَباري الرِّكاب في السَّيرْ، قال: وإن تؤاوبْهُ تجده مِئوَيا والتَأويب: من سير اللّيل.. أَوَّبْتُ الإبل تأنيبا، والتّأويبة: مرّة لا غير.. ويقال: التّأويب: سيرُ النّهار إلى اللَّيل.
وتقول: لتهنك أوبةُ الغائبِ، أي: إيابُه وجوعه.
والمآب: المَرْجِعُ.
والمتأَوِّب: الجيّد الأوب، أي: سريعُ الرُّجوع.
وآبت الشّمس إيابا، إذا غابت في مآبها، أي: مَغِيبها، قال تبّع:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مآبها		في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدٍ
أي: أسود.
ومآبةُ البئر: حيث يجتمع إليه الماء في وَسَطها، وهي المثابة أيضا.
وأب:
وَأَبَ الحافر يَئِبُ وَأْباً، إذا انضمّت سنابكه.. تقول: إِنّه لَوَأْبُ الحافِر.
وحافِرٌ وَأْبٌ، أي: شديدٌ.
وتقول: لم يتَّئِبْ فلانٌ أن يَفْعَلَ كذا، أي: لم يقبض... والذِّمِّيُّ لا يتَّئِبُ أن يكفّر لمسلم مهيب ونحوه، قال: إذا دعاها أَقْبَلَتْ لا تَتَّئِبْ
وبأ:
الوباء، مهموز: الطّاعون، وهو أيضاً كلّ مَرَض عامّ، تقول: أصاب أهل الكورة العام وباء شديد..
وأرضٌ وَبِئة، إذا كثر مَرْضُها، وقد استوبأتها وقد وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً، إذا كَثُرت أمراضها.
أبي:
الأَبَى، مقصور: داءٌ يأخذ المَعِز في رُؤُسها، فلا تكادُ تَسلم... أَبِيَتِ العنز تَأْبَى أَبىً شديداً.. وعنزٌ أبية، وتيسٌ أبٍ، قال:
فقلت لكنّازٍ تحـمّـل فـإِنّـه		أَبىً لا أظنّ الضّأنَ منه نَواجيا
وأَبَى فلانٌ يأَبَى إِباءً، أي: ترك الطّاعةَ، ومالَ إلى المعْصِيةِ، قال الله عزّ وجل: "فكذّب وأبَى".. ووَجْهٌ آخر: كلّ من ترك أمراً وردّه، فقد أَبَى.
ورجلٌ أبيّ: ذو إباء، وقوم أَبِيّونَ وأُباةٌ، خفيف، قال: أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة
أبو:
أَبَوْت الرّجل آبوه، إذا كنت له أباً.
ويقال: فلانٌ يأبُو هذا اليتيم إباوةً، أي: يغذوه، كما يغذو الوالدُ وَلَدَهُ.
ويُقالُ في المثل: لا أبا لك كأنّه يمدحه.
وتصغير الأب: أُبَيٌّ، وتصغير الآباء على وجهين: فأجودهما: أُبَيُّون، والآخر: أُبيّاء لأنّ كل جماعة على أفعال فإِنّها تصغّر على حدّها.
والأُبُوّة: الفِعل من الأب، كقولك: تأبّيت أباً، وتبنيّت ابناً وتأمَّمْتَ أمّاً.
وفلانٌ بيّن الأُبُوَّةِ والبُنوّة والأمومةُ.
ويجز في الشِّعر أن تقول: هذان أباك، وأنت تريد أباك وأمّك.
ومن العرب من يقول: أبوّتنا أكرمُ الآباء، يجمعون الأب على فُعُولة، كما يقولون: هؤلاء عُمُومتنا وخُؤُولتنا. ومنهم من يَجْمَعُ الأبَ: أَبِين قال الرّاجز: أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ وتقول: هم الأبون، وهؤلاء أبوكم، يعني: آباؤكم.
والإبةُ: الخِزْيُ، قال ذو الرّمّة:
إذا المَرَئيُّ شبّ له بناتٌ		عَصَبْن برأسِهِ إِبةً وعارا
تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات

**بوأ**:
**الباءةُ** ve **المَباءة**: kavmin, bir vadinin karşısında yahut bir dağın yamacında yerleştikleri vakit (konakladıkları vakit) konak yeri. Ve denilir ki: bilakis o, kavmin indiği her bir konaktır. Denilir: “Bir konak yerine yerleştiler.”.. Yüce Allah dedi ki: “Ve andolsun Biz İsrailoğullarını doğruluk konak yerine yerleştirdik.” Ve Tarafa dedi ki:
bâe’si hoş (olan) (kimseler); kolaydır ve onlar için, istersen, sarp engebede (bile) yollar vardır.

Ve dedi ki:
Onun topluluğunun özünde yerleştirildim; böylece onun kavmi içinde onun konak yeri tamam oldu.

Ve **المباءةُ**: develerin barınağı/çöktürüldüğü yer; su başlarında çöktüğü yer. Denilir: “Develeri **إباءة** ile **أبأنا** ettik”, uzatmalı (maddeli), yani: onların bir kısmını bir kısmına doğru çöktürdük. Dedi ki:
Aralarında düşmanlık bulunan iki müttefik; dar bir barınakta birbirini çöktürürler.

Ve “**يبوءان**” diye rivayet olunur; yani: inerler/konaklarlar. Ve **المئرةُ**: düşmanlıktır.

Ve dedi: “Onlar için, konak yeri geniş **المباءة**’lı, meskûn (bir yer) vardır.” Ve denilir: “Şüphesiz falan, falana karşı **بَواءٌ**’dur”; yani: onunla (kısas olarak) öldürülse denk olur.. Ve “Falanın katilini falanla **أبأت** ettim”, onu onunla öldürdüğün zaman. Ve “Kardeşimin katilini onlardan **استبأتهم** ettim”; yani: onlardan, onu kısasla öldürmelerini istedim. Ve “**استبأته**” tıpkı “**استقدت به**” gibidir. Dedi ki:
Eğer siz bizden Velîd’i öldürürseniz, şüphesiz biz de onunla, bükülen boyunları zelil eden ölüler (öldürülmüşler) **أبأنا** ettik.

Ve Züheyr dedi ki:
Hediye esir eden bir topluluk görmedim; ve ev komşusu olup da kendisi için kısas istenen birini görmedim.

Ve **البَواءُ** kısasta (öldürmede)dır. Dersin: “Bu adamı, senin öldürülmüşün karşılığında öldür; çünkü o, onunla **بَواءٌ**’dur”; yani: yeterlilikte ona denktir. Dedi ki:
Onlara dedim ki: “Amr b. Mâlik ile **بُوءُوا** olun; ve işte sana, eyer kayışı bağlanmış, gemlenmiş (olan)!”

Yani: bir at.

Ve **البَواء**: misildir/benzeridir. Dersin: “İşte sana bu; onu **بواء** olarak al.” Ve Ebû’d-Dukayş dedi ki: Araplar der ki: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بواءٍ**’dan cevap verdiler”; yani: bize tek bir cevap verdiler.

Ve dersin: “Onlar bu işte **بواء سواء**’dır”; yani: denkler, benzerlerdir.

Ve “Mızrağı süvariye doğru **بوّأت** ettim”; onu karşılayıp mızrağı ona doğru doğrulttuğun zaman.

Ve “Falan, falan ile **أُبِيَ** edildi”; yani: onunla öldürüldü. Şair dedi ki:
Krallar bizden vazgeçmeyecek mi ve sakınmayacak mı; bizim haramlarımızı; kan, kan ile **يُبْأءُ** edilmez.

Ve “Kan, kan ile **يَبؤُؤُ** etmez” diye rivayet olunur; yani: onların kanlarının, onu öldürenin kanlarıyla (karşılık olarak) dönmesinden sakın(ın).

Ve denildi: “**تباوأتْ**”; yani: dengelendi ve eşitlendi. Ve “Günahımla **باء** etti”; yani: ona hâkim oldu. Ve denilir: “Falan, falanın kanıyla **باء** etti”; onu kendi nefsi üzerine ikrar ettiği ve vâcip olduğunu bilerek gönüllüce yüklendiği zaman.

Ve “Falan, günahıyla **باء** etti”; onu zorla yüklendiği, onu nefsinden defetmeye güç yetiremediği zaman; artık onunla **باء** etmiştir; tıpkı Yahudilerin Allah’tan gazapla **باء** ettikleri gibi.. Ve falan, bu işinden, aleyhine olan ve lehine olanla **باء** etti.

Ve **الأَبْواءُ**: bir yerdir.

**بوو**:
**البوّ** (hemzesiz): samanla doldurulan bir deve yavrusu derisi; böylece dişi deve ona şefkat gösterir.

Ve kül: ocak taşlarının **بوّ**’udur.

**بأو**:
**البأوُ**: böbürlenme, övünme ve kibirdendir.. “Falan, arkadaşlarına karşı şiddetli bir **بَأْواً** ile **بَأَى يَبأَى** etti.” Dedi ki: savaş günü onları küçümsediği vakit, **أَكْمَخُوا**; bir **بأوا** ile; ve onları, yüksek burunlu adamlar uzattı. **أكمخوا**: yani kibirden başlarını kaldırdılar.

**بأبأ**:
**البأبأة**: kişinin arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “Seni babamla fidye ederim.” Ve bundan fiil türetilir; “Onunla **بَأْبَأَ** etti” denir.

Ve Araplardan kimi: “**وابأَبا أنت**” der; onu bu kuruluş üzerine bina edilmiş bir kelime kıldılar.

Ve **البأبأة**: erkeğin böğürtüsü; tekrarında tekrardır. Rü’be dedi ki: “Onu bir kere ve bir kere **بَأْبَبا** ile **بَخبَخَهُ** etti.”

**البَخْبَخة**: koç ve teke olmaksızın erkeğin böğürtüsü; ve aynı şekilde **البغبغة**. Ve dedi ki: “Onu, **بِبَبْ** ile böğüren boz (bir hayvan) sürer”; yani: bu böğürtü ile.

**ببب**:
**ببّة**: Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; çok etli idi... Ve ahmak, ağır (kimse) bununla vasfedilir.

Ve denilir: “Onlar tek bir **ببّان**’dır”; yani: eşittirler. Ve **ببّان** “**فَعلان**” takdiri üzeredir; ve “**فعّال**” takdiri üzeredir denilir; ve bu takdir üzere **النّون** aslîdir. Ve ondan fiil tasrif edilmez. Ve o, **البأجُ** ile tek bir mana üzeredir.. Ve Ömer b. el-Hattâb dedi ki: “İnsanlar tek bir **ببّانا** olmasaydı, şöyle şöyle yapardım.”

**بوب**:
**البابُ**: bilinir.. Ve ondan fiil: **التّبويب**.

Ve **البابةُ** hudutlarda, hesapta ve benzerinde: nihayet/son sınırdır.

Ve **البابة**: Rum’un sınır kalelerinden bir boğaz/geçittir.

Ve **باب الأبواب**: Hazar’ın sınır kalelerindendir.

Ve **البواب**: kapıcı/hâcibdir. Eğer ondan “**فِعالة**” üzere bir fiil türetilseydi, “**بِوابة**” denirdi; **الواو**’yu izhar ederek; ve **ياء**’ya çevrilmez; çünkü o, sırf bir mastar değildir; ancak bir isimdir.

Ve Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakkiye: **بيّاباً** adını verirler.

Ve **البأببة**: erkeğin böğürtüsüdür; tekrarında onun tekrarı vardır. Rü’be dedi ki: “Bir kere ve bir kere **بأببا** ile **بغبغة**.”

Ve **بيبةُ**: bir isimdir. Dedi ki:
Mızraklarla, demirci Ebû Mendûse’yi çiğnedik; ve **بيبةَ** komşusundan koyu bir kan aktı.

Ve Bahreyn’de **بابين** diye bilinen bir yer vardır; ve onların söyleyenlerinden biri onun hakkında şöyle der: “Şüphesiz İbn Bûr, **بابين** ile Cemm arasındadır.”

Ve **البَوْباة**: çöldür; o, **المَوْماةُ**’dır.

**بيي**:
Arapların darb ettiği bir meselde: “**هيّ بن بيّ**”; ve onlardan kimi: “**هيّان بن بيّان**” der; ve o, “**طامر بن طامر**” menzilesindedir; aslı ve fiili zikredilmez. Ümeyye b. Eşker el-Cünda’î dedi ki:
İkiniz için, onunla gidip götüreceğiniz bir miras var mı? Şüphesiz miras, **لهّيان بن بيّان**’ındır.

Ve denilir: Şüphesiz **هيّ بن بيّ** Âdem’in evladındandır; yeryüzünde bir yöne gitti de ondan ne bir göz (iz) ne de bir eser hissedildi; kayboldu; böylece mesel oldu.

Ve “Allah onu diriltsin ve **بيّاه** etsin.”.. “**حيّاه**”: selamlamadandır; ve “**بيّاه**”: onu güldürdü ve müjdeledi. Dedi ki:
Yolcuyu **بيّا** et; onu bir fırsat bil; ve dostu sev; ve onu selam ile **حيّه** et.

**أوب**:
Denilir: “Falan, kılıcına **آب** etti”; yani: elini kılıcına geri çevirdi. Ve “Gâib **يؤوب أوباً** olarak **آب** etti”; yani: döndü.

Ve **الأَوْب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir; ve bunun fiili: **التّأويب**. Dedi ki:
Sanki onun iki kolunun **أَوْب**’u; terlemişken; ve **العساقِيلُ**, tepelerde, bürünmüşken.

Ve **الأَوْبُ**, “Her bir **أوب**’dan geldiler” sözünde: yani: her bir yönden ve taraftan.

Ve **المؤاوبة**: yürüyüşte bineklerin yarışmasıdır. Dedi ki: “Eğer onunla **تؤاوبْهُ** edersen, onu **مِئوَيا** bulursun.”

Ve **التَأويب**: gece yürüyüşündendir.. “Develeri **تأنيبا** olarak **أَوَّبْتُ** ettim”; ve **التّأويبة**: yalnız bir keredir.. Ve denilir: **التّأويب**: gündüzün geceye kadar yürüyüşüdür.

Ve dersin: “Gâibin **أوبةُ**’si sana kutlu olsun”; yani: onun dönüşü ve açlığı.

Ve **المآب**: dönüş yeridir.

Ve **المتأَوِّب**: iyi **الأوب** sahibi; yani: hızlı dönüşlü.

Ve “Güneş, **إيابا** olarak **آبت** etti”; **مآبها**’sında kaybolduğu zaman; yani: batış yerinde. Tübba‘ dedi ki:
Güneşin batışını, onun **مآبها**’sında gördü; **ذي خُلُبٍ** ve **ثَأْطٍ حَرْمَدٍ** gözünde.

Yani: siyah.

Ve **مآبةُ البئر**: suyun, onun ortasında toplandığı yer; ve o, **المثابة**’dır da.

**وأب**:
“Toynaklı hayvanın tırnağı **وَأَبَ يَئِبُ وَأْباً** etti”; tırnakları birleştiği zaman.. Dersin: “Şüphesiz o, tırnağın **لَوَأْبُ**’udur.”

Ve **حافِرٌ وَأْبٌ**: yani: şiddetli/sert.

Ve dersin: “Falan, şöyle şöyle yapmaya **لم يتَّئِبْ** etmedi”; yani: çekinmedi/tutmadı... Ve zimmî, heybetli bir Müslümana ve benzerine küfretmeye **لا يتَّئِبُ** etmez. Dedi ki:
Onu çağırdığı vakit gelir; **لا تَتَّئِبْ** etmez.

**وبأ**:
**الوباء** (hemzeli): taun; ve o, aynı zamanda her genel hastalıktır. Dersin: “Bu yıl belde halkına şiddetli bir **وباء** isabet etti.”

Ve **أرضٌ وَبِئة**: hastalığı çoğaldığı zaman. Ve onu **استوبأتها** ettim. Ve “**وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً**” oldu; hastalıkları çoğaldığı zaman.

**أبي**:
**الأَبَى** (maksur): keçileri başlarında tutan bir hastalıktır; neredeyse selamet bulmaz... “Keçi **أَبِيَتِ**; şiddetli bir **أَبىً** ile **تَأْبَى** eder.”.. Ve **عنزٌ أبية**; ve **تيسٌ أبٍ**. Dedi ki:
Kunnâz’a dedim: “Yüklen; çünkü o, bir **أَبىً**’dır; ondan koyunun kurtulacağını sanmıyorum.”

Ve “Falan, **إِباءً** olarak **يأَبَى** etti”; yani: itaati terk etti ve masiyete meyletti. Aziz ve celil Allah dedi ki: “Derken yalanladı ve **أبَى** etti.”.. Ve başka bir vecih: her kim bir işi terk eder ve onu geri çevirirse, muhakkak **أَبَى** etmiştir.

Ve **رجلٌ أبيّ**: **إباء** sahibi. Ve **قوم أَبِيّونَ** ve **أُباةٌ**; hafif (vezin). (Şiir:)
Zulme **أبيّ** (olan), **أُباةٌ** bir kavimdendir.

**أبو**:
“Adamı **أَبَوْت**; onu **آبوه** ederim”; ona baba olduğun zaman.

Ve denilir: “Falan, bu yetimi **إباوةً** olarak **يأبُو** eder”; yani: onu besler; tıpkı babanın çocuğunu beslediği gibi.

Ve meselde denilir: “Sana baba yok”; sanki onu övüyor.

Ve **الأب**’ın küçültmesi: **أُبَيٌّ**. Ve **الآباء**’ın küçültmesi iki vecih üzeredir: ikisinin en iyisi: **أُبَيُّون**; diğeri: **أُبيّاء**; çünkü her cemaat “**أفعال**” üzere olursa, kendi haddi üzere küçültülür.

Ve **الأُبُوّة**: babadan olan fiildir; “Bir babayı baba edindim (**تأبّيت**)”, bir oğulu oğul edindim (**تبنيّت**) ve bir anneyi anne edindim (**تأمَّمْتَ**) demen gibi.

Ve falan, **الأُبُوَّةِ** ve **البُنوّة** ve **الأمومةُ** bakımından açıktır.

Ve şiirde caizdir ki: “Bu ikisi senin **أباك**’ındır” dersin; sen “baban ve annen”i kastederken.

Ve Araplardan kimi: “Bizim **أبوّتنا** en kerim babalardır” der; **الأب**’ı **فُعُولة** üzere cemederler; tıpkı “Bunlar bizim **عُمُومتنا** ve **خُؤُولتنا**” dedikleri gibi. Ve onlardan kimi **الأب**’ı **أَبِين** diye cemeder. Râciz dedi ki:
Tırbâl’ın altından gelerek atıldı; ve **بالأَبِينَ** ve dayı ile fidye edilir.

Ve dersin: “Onlar **الأبون**’dur”; ve “Bunlar sizin **أبوكم**’dur”; yani: sizin babalarınız.

Ve **الإبةُ**: rezilliktir. Zü’r-Rumme dedi ki:
Kişinin kızları büyüdüğü vakit; onun başına **إِبةً** ve ayıp bağladılar.

Bâ’dan olan **اللفيف** Allah’a hamd ile ve O’ndan (yardım ile) tamam oldu; ve onun tamamlanmasıyla **باب الباء** tamam oldu; ve onun dörtlüsü yoktur ve beşlisi yoktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والهمزة وما يثلثهما)
(بأس) الباء والهمزة والسين أصلٌ واحد، والشِّدّةُ و[ما] ضارَعَها. فالبَأْس الشدّة في الحَرْب. ورجلٌ ذُو بَأْسٍ وبَئيسٌ أي شجاع. وقد بأس بأساً([1]) فإنْ نَعَتَّه بالبُؤْس قلت بَؤُسَ. والبُؤْس: الشّدّة في العَيش. والمبتئس المفتعل من الكَراهة والحُزْن. قال:
ما يَقْسِم اللهُ أَقْبَلْ غير مُبْتَئِسٍ *** مِنْه وأَقْعُدْ كريماً ناعِمَ البالِ([2])
(بأو) الباء والهمزة والواو كلمةٌ واحدة، وهو البَأْوُ، وهو العُجْب.

 -

##### Türkçe

(باب **الباء** و**الهمزة** وما يثلثهما)
(**بأس**) **الباء** ve**الهمزة** ve**السين** tek bir asıldır; ve (o) şiddet ve ona benzer olan[dır]. Şu hâlde **البَأْس** savaşta şiddettir. Ve **ذُو بَأْسٍ** bir adam ve **بَئيسٌ**; yani cesur. Ve gerçekten **بأس بأساً**([1]) (derler); eğer onu **البُؤْس** ile nitelersen **بَؤُسَ** dersin. Ve **البُؤْس**: yaşayışta şiddet. Ve **المبتئس**: kerihlik ve hüzünden türetilmiş (iftial babından) olan. Dedi ki:
ما يَقْسِم اللهُ أَقْبَلْ غير **مُبْتَئِسٍ** *** مِنْه وأَقْعُدْ كريماً ناعِمَ البالِ([2])
(**بأو**) **الباء** ve**الهمزة** ve**الواو** tek bir kelimedir; ve o **البَأْوُ**dur; ve o hayranlıktır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب أ و
هو يبأى على أصحابه بأواً شديداً إذا زهي عليهم وافتخر‏.‏
وإن فيه لبأواً وزهواً‏.‏
قال حاتم‏:‏ فما زادنا بأواً علـى ذي قرابـة غنانا ولا أزرى بأحسابنا الفقر وأنشد الأصمعي‏:‏ متـى تبـأى بقومك في معد يقل تصديقك العلماء جير

##### Türkçe

ب أ و
O, arkadaşlarına karşı, onların üzerine böbürlenip övündüğü zaman, şiddetli bir **بأواً** ile **يبأى** eder.
Ve şüphesiz onda elbette bir **لبأواً** ve bir **زهواً** vardır.
حاتم dedi ki: “Bize, akraba sahibine karşı bir **بأواً** zenginliğimiz artırmadı; fakirlik de soylarımıza ayıp düşürmedi.” الأصمعي şu beyti rivayet etti: “Ne zaman **تبأى** edersen kavminle **معد** içinde, âlimler komşular senin tasdikini az bulur.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( (و)*!بأَى ، كسَعَى ) ، هكذا في النسخِ ، وهو يَقْتَضي أَن يكونَ يائِيّاً لأَنَّ مَصْدَرَهُ السَّعي والصَّوابُ كيَعَى ، كما مثَّلَه به في المُحْكَم ، *!يَبْأَى كيَبْعَى . ( و ) بَأَى *!يَبْؤو ( كدَعا ) يَدْعُو ، ( قَلِيلٌ ) ؛ أنْكَره جماعَةٌ .
وفي المُحْكَم لَيْسَتْ بجيِّدَةٍ .
( *!بَأْواً ) كبَعْوٍ ( *!وبَأْواءً ) ، بالمدِّ ويُقْصَرُ : ( فَخَرَ ) .
وأَنْكَرَ يَعْقوبُ : *!البَأْوَاء ، بالمدِّ ، وقد رَوَى الفقَهاءُ في طَلْحة *!بأْواءُ .
وفي الصِّحاحِ : قالَ الأصْمَعيُّ : *!البَأْوُ : الكِبْرُ والفَخْرُ . يقالُ : *!بَأَوْتُ على القَوْمِ *!أَبْأَى بَاْواً ؛ قالَ حاتِمُ :
وما زادَنا بَأْواً على ذِي قَرابةٍ
غِنانا ولا أَزْرى بأَحْسابنا الفَقْرُ ( و ) بَأَى ( نَفْسَهُ : رَفَعَها وفَخَرَ بها ) ؛ ومنه حدِيثُ ابنِ عباسٍ : ( *!فَبَأَوْتُ نَفْسِي ولم أَرْضَ بالهَوانِ ) .
( و ) *!بَأَتِ ( النَّاقَةُ ) *!تَبْأَى : ( جَهَدَتْ في عَدْوِها .
( و ) قيلَ : ( تَسامَتْ وتَعالَتْ ) ؛ وقَوْلُ الشاعِرِ أَنْشَدَه ابنُ الأَعْرابيِّ :

أَقُولُ والعِيس *!تَبَأ بوَهْد فَسَّره فقالَ : أَرادَ تَبْأَى أَي تَجْهَدُ في عَدْوِها ، فأَلْقى حَرَكَةَ الهَمْزَةِ على الساكِنِ الذي قَبْلها .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
البَأْوُ في القَوافِي : كُلُّ قافِيَةٍ تامَّة البِناءِ سَلِيمَة مِن الفَسَادِ فإذا جاءَ ذلِكَ في الشِّعْرِ المَجْزوِّ لم يسمّوه بَأْواً وإن كانتْ قافِيَتُه قد تَمَّتْ ؛ قالَهُ الأَخْفَش .

##### Türkçe

: ( (و)*!**بأَى** ، **كسَعَى** ) , nüshalarda böyle(ce)dir; ve bu, masdarı **السَّعي** olduğundan **يائِيّاً** olmasını gerektirir; doğrusu **كيَعَى**’dır; **المُحْكَم**’de onu bununla örneklediği gibi; *!**يَبْأَى** **كيَبْعَى** . ( و ) **بَأَى** *!**يَبْؤو** ( **كدَعا** ) **يَدْعُو** , ( **قَلِيلٌ** ); bir topluluk onu inkâr etti.

Ve **المُحْكَم**’de: iyi değildir.

( *!**بَأْواً** ) **كبَعْوٍ** ( *!**وبَأْواءً** ) , med ile; ve kısaltılır: ( **فَخَرَ** ).

Ve Ya‘kūb inkâr etti: *!**البَأْوَاء** , med ile; hâlbuki fakihler **طَلْحة** hakkında *!**بأْواءُ** rivayet ettiler.

Ve **الصِّحاح**’ta: el-Asma‘î dedi: *!**البَأْوُ** : kibir ve övünmedir. Denilir: *!**بَأَوْتُ** على القَوْمِ *!**أَبْأَى** بَاْواً; Hâtim dedi:

وما زادَنا بَأْواً على ذِي قَرابةٍ
غِنانا ولا أَزْرى بأَحْسابنا الفَقْرُ

( و ) **بَأَى** ( **نَفْسَهُ** : onu yükseltti ve onunla övündü ); bundan İbn Abbâs’ın hadisi: ( *!**فَبَأَوْتُ نَفْسِي ولم أَرْضَ بالهَوانِ** ).

( و ) *!**بَأَتِ** ( **النَّاقَةُ** ) *!**تَبْأَى** : ( koşusunda zorlandı.

( و ) ve denildi: ( yükseldi ve yüceldi ); ve şairin sözü, İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu:

أَقُولُ والعِيس *!تَبَأ بوَهْد

Onu açıkladı da dedi: **تَبْأَى**’yı, yani koşusunda zorlanır, murat etti; böylece hemzenin harekesini, kendisinden önceki sâkinin üzerine attı.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunan(lar)dan:

Kafiyelerde **البَأْوُ**: yapısı tam, bozulmadan salim olan her kafiye; bu, **الشِّعْرِ المَجْزوِّ**’da geldiğinde ona **بَأْواً** adını vermezler, kafiye(si) tamamlanmış olsa bile; bunu el-Ahfeş söyledi.
