# بابالواووالياء (ب-ا-ب-ا-ل-و-ا-و-و-ا-ل-ي-ا-ء) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ا - ب - ا - ل - و - ا - و - و - ا - ل - ي - ا - ء
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

) 1
قال الأزهريّ : يقال للواو والياء والألف الأحرف الجُوف ، وكان الخليل يُسَمِّيها الأحرفَ الضعيفة الهوائية ، وسميت جُوفاً لأنه لا أحْيَازَ لها فتنسب إلى أحيازِها كسائر الحروف التي لها أحيازٌ إنما تخرج مِنْ هَواءِ الجَوْفِ فَسُمِّيتْ مَرَّةً جُوفاً ومرةً هوائية ، وسميت ضعيفة لانتقالها من حال عند التصرُّف باعتلال انتهى .
وقال شيخنا : الواو أبدلت من ثلاثةِ أحرف في القياس : ألف ضارب قالوا في تصغيره ضُوَيْرِب ، والياء الواقعة بعد ضم كَمُوقِن من أَيْقَنَ ، والهمزة كذلك كمومن من آمن ، وما عدا ذلك إن ورد كان شاذّاً ، وأما الياء فقد قالوا إنها أوْسَع حُرُوفِ الإبدال ، يقالُ إنها أبدلت من نحو ثمانيةَ عَشَرَ حَرْفاً أوردها المرادِيُّ وَغَيْرُه انتهى .
وقال الجوهريُّ جميع ما في هذا الباب من الألف إمّا أن تكونَ مُنقلبةً من واوٍ مثل دعا ، أو من ياء مثل رمى ، وكل ما فيه من الهمزة فهي مبدلة من الياء أو الواو نحو القضاء ، وأصله قضاي ، لأنه من قضيت ، ونحو الغِراء وأصلِه غِرَاو لأنه من غَرَوْتُ ، قال : ونحن نشير

في الواو والياء إلى أصولهما ، هذا ترتيب الجوهريّ في صحاحه ، وأمّا ابن سيده وغيره فإنهم جعلوا المعتلَّ عن الواو باباً ، والمعتلّ عن الياء باباً ، فاحتاجوا فيما هو معتلٌّ عن الواو والياء إلى أن ذكروه في البابين فأطالوا وكَرَّروا ، وتقسم الشرح في الموضعين .
قلت : وإلى هذا الترتيب مال المصنِّفُ تبعاً لهؤلاء ، ولا عبرة بقوله في الخطبة إنه اختصَّ به من دونهم ، وقد ذكر أبو محمد الحريرّي رحمه الله تعالى في كتابه المقامات في السادسة والأربعين منها قاعدة حسنة للتمييز بين الواو والياء ، وهو قوله :
إذا الفِعْلُ يوماً غُمَّ عَنْكَ هجاؤُهُ
فَأَلْحِقْ بِهِ تاءَ الخِطابِ وَلا تَقِفْفإنْ تَرَ قَبْلَ التّاءِ ياءً فَكَتْبُهُ
بِياءٍ وَإلاّ فَهُوَ يُكْتَبُ بِالألِفْوَلاَ تَحْسَبِ الفِعْلَ الثُّلاثِيَّ وَالّذِي
تَعَدّاهُ وَالمَهْمُوزَ في ذاكَ يَخْتَلِفْوأمّا الجوهري فإنه جعلهما باباً واحداً ، قال صاحب اللسان : ولقد سمعتُ مَنْ ينتقصُ الجوهريَّ رحمه الله ، يقولُ إنه لم يجعلْ ذلك باباً واحداً إلا لجهله بانقلاب الألف عن الواو أو عن الياء ، ولِقِلَّةِ عِلْمِهِ بِالتَّصْريف ، قال : ولستُ أرى الأمرَ كذلك .
قلت ولقد ساءني هذا القولُ ، وكيف يكونُ ذلك وهو إمام التَّصْرِيفِ ، وحامِلُ لوائه ، بل جذيلُه المُحَكَّكُ عِنْدَ أهل النَّقْدِ وَالتَّصْرِيفِ ، وإنما أراد بذلك الوضوحَ للناظِرِ وَالْجَمْعَ للخاطِرِ ، فَلَمْ يَحْتَجْ إلى الإطالة

في الكلام وتقسيم الشرح في موضعين فتأمل .
وأما الألف اللينة التي ليست متحرِّكة فقد أفرد لها الجوهريُّ باباً بعد هذا الباب فقال : هذا بابٌ مبنيُّ على ألفات غير منقلبات عن شيء ، فلهذا أفردناه ، وتبعه المصنف كما سيأتي . 2 (

##### Türkçe

) 1
Ezherî dedi: **الواو** ve **الياء** ve **الألف** için **الأحرف الجُوف** denir; Halîl onları **الأحرفَ الضعيفة الهوائية** diye adlandırırdı. **جُوفاً** diye adlandırıldı; çünkü onların kendilerine nispet edilecek mahreçleri yoktur; mahreçleri olan diğer harfler gibi mahreçlerine nispet edilirler. Ancak **هَواءِ الجَوْفِ**’tan çıkarlar; bu sebeple bir defa **جُوفاً**, bir defa **هوائية** diye adlandırıldılar. Ve tasarruf sırasında i‘lâl sebebiyle bir hâlden başka bir hâle intikal etmelerinden dolayı **ضعيفة** diye adlandırıldılar; bitti.

Şeyhimiz dedi: Kıyasda **الواو** üç harften ibdâl edilmiştir: **ضارب**’ın **ألف**’ı; onun tasğîrinde **ضُوَيْرِب** dediler. Ve **أَيْقَنَ**’dan **مُوقِن** gibi, dammeden sonra vâki olan **الياء**. Ve hemze de böyledir; **آمن**’dan **مومن** gibi. Bunun dışındakiler, eğer vârid olursa, şâzdır. **الياء**’a gelince: onun **حُرُوفِ الإبدال**’in en genişi olduğunu söylediler; denir ki o, yaklaşık on sekiz harften ibdâl edilmiştir; bunları Murâdî ve başkası zikretti; bitti.

Cevherî dedi: Bu bâbda **الألف**’ten olanların hepsi ya **دعا** gibi **واو**’dan münkalibdir, yahut **رمى** gibi **ياء**’dan. Ve onda **الهمزة**’den olanların hepsi **الياء** veya **الواو**’dan mübeddeldir; **القضاء** gibi; aslı **قضاي**’dır; çünkü o **قضيت**’tendir. Ve **الغِراء** gibi; aslı **غِرَاو**’dur; çünkü o **غَرَوْتُ**’tendir. Dedi: Biz **الواو** ve **الياء**’da onların asıllarına işaret ederiz. Bu, Cevherî’nin Sahâh’ındaki tertibidir. İbn Sîde ve başkalarına gelince: onlar **الواو**’dan mu‘tell olanı bir bâb, **الياء**’dan mu‘tell olanı bir bâb yaptılar; böylece **الواو** ve **الياء**’dan mu‘tell olan şeyde onu iki bâbda zikretmeye muhtaç oldular; uzattılar ve tekrarladılar; şerh iki yerde taksim edildi.

Dedim: Musannif, bunlara tâbi olarak bu tertibe meyletti; hutbede “onlardan ayrı olarak bununla ihtisas etti” sözüne itibar yoktur. Ebû Muhammed Harîrî رحمه الله تعالى, Makâmât kitabında onun kırk altıncısında **الواو** ile **الياء** arasında ayırt etmek için güzel bir kaide zikretti; o da şu sözüdür:
إذا الفِعْلُ يوماً غُمَّ عَنْكَ هجاؤُهُ
فَأَلْحِقْ بِهِ تاءَ الخِطابِ وَلا تَقِفْفإنْ تَرَ قَبْلَ التّاءِ ياءً فَكَتْبُهُ
بِياءٍ وَإلاّ فَهُوَ يُكْتَبُ بِالألِفْوَلاَ تَحْسَبِ الفِعْلَ الثُّلاثِيَّ وَالّذِي
تَعَدّاهُ وَالمَهْمُوزَ في ذاكَ يَخْتَلِفْ
Cevherî’ye gelince: ikisini tek bir bâb yaptı. Lisân sahibi dedi: Cevherî رحمه الله’ı ayıplayan birini işittim; der ki: O, bunu tek bir bâb yapmadı; ancak **الألف**’ın **الواو**’dan yahut **الياء**’dan inkılâbını bilmemesinden ve sarf ilmindeki bilgisinin azlığından dolayı. Dedi: Ben işi böyle görmüyorum.

Dedim: Bu söz beni gerçekten üzdü; nasıl böyle olur; hâlbuki o sarfın imamıdır ve onun sancağını taşıyandır; bilakis, tenkit ve sarf ehli yanında onun “sürtülmüş kütüğü”dür. O bununla ancak nazar edene açıklığı ve hatır için toplamayı murad etti; böylece sözde uzatmaya ve şerhi iki yerde taksim etmeye muhtaç olmadı; öyleyse düşün.

**الألف اللينة**’ye gelince; o, harekeli olmayan (sâkin)dir; Cevherî bu bâbdan sonra ona müstakil bir bâb ayırdı ve dedi: Bu, bir şeyden münkalib olmayan elifler üzerine bina edilmiş bir bâbdır; bu sebeple onu müstakil kıldık. Musannif de ona tâbi oldu; geleceği üzere. 2 (
