# باج (ب-ا-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A7%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ا - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ب ( و ا ي ء )
جبا ، جاب ، جأب ، جبأ ، باج ، وجب .
جبأ : أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الْجَبا مَقْصُورٌ ما حَوْلَ البئر ، والجِبا بِكسر الجيم : ما جَمَعت في الحوض من الماء ، ويقال له أيضاً : جُبْوَةٌ وجِباوَةٌ . قلت :
الجِبَى ما جُمع في الحوض من الماء الذي يستقى من البئر . قال ابن الأنباريّ وهو جمع جُبْيَة ، قال : والجَبَى ما حول الحوض يكتب بالياء ، والجَبَا : موضع .
الكِسَائيّ : يقال منه جَبَيْتُ الماءَ في الحوض أجبِيه جَبًى مقصور . وقال شمر : جَبَيتُ أجِبي جَبْياً ، وجَبَوْتُ أجْبُو جَبْواً وجِبَايَةً وجَبَاوةً ، والْجَابِي : الْجَرادُ .
وقال الهُذَليّ :
صَابُوا بِسِتَّةِ أبْيَاتٍ وأرْبَعةٍ حَتَّى كأنّ عَلَيْهم جابياً لُبَدَاً
وهَمَزَ الأصمعيّ : الْجَابيءُ ، الجَرادُ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، العرب تقول : إذا جَاءَت السّنَةُ جاء معها الْجَابي والْحَابي ؛ فالجابي : الجرادُ ، والحابي : الذِّئب ولم يهمِزْهما قال شمر : أخبرني يزيد بن مُرة عن أبي الخطاب قال : الاجباء : بيع الحرث قبل صَلاحه . قلت : أبو الخطاب هو الأخفش الكبير ، وهو من الثقات .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِئَايَةٍ قَالُواْ لَوْلاَ اجْتَبَيْتَهَا ) ( الأعراف : 203 ) معناه : هَلاّ اجتَبَيتَها ، هلا اخْتلقتها وافْتَعَلَتها من قِبلَ نفسِك وهو في كلام العرب جائز أنْ تقول : لقد اختارَ لك الشيءَ واجْتبَاهُ وارْتَجَلَه .
وقال الله : ( وَكَذالِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ ) ( يوسف : 6 ) .
قال الزّجّاج : معناه ، وكذلك يَختارُك ويَصْطَفِيكَ ، وهو مشتق من : جَبَيْتُ الشيء ، إذا حَصّلْتَه لنفسِك ، ومنه : جَبَيْتُ الماءَ في الْحَوْض .
قلت : وجِبَايَةُ الخَرَاج جَمْعُه وتحْصِيلُه ، مأخُوذة منه .
وفي حديث وائل بن حجر أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتبَ له في كتابه : ( وَمَنْ أَجْبَى فقَدْ أرْبَى ) .
قال أبو عُبَيد : الإجْبَاءُ بَيْعُ الحَرْثِ قبلَ أن يَبْدُوَ صَلاحُه ، وقيل : ( مَنْ أَجْبَى فقَدْ أَرْبَى ) ، أي من عَيَّنَ فقد أرْبَى .
أخبرني المنذريُّ ، عن ثعلب أنه سُئِلَ عن قوله : ( من أجْبَى فقد أربى ) . فقال : لا خِلافَ بيننا ، أنهُ من باع زَرْعاً قبل أن يُدْرِك ، كذا قال أبو عبيد ، فقيل له : قال بعضهم : أخطأ أبو عُبيد في هذا ، من أين كان زَرْعٌ أيام النبي عليه السلام ؟ فقال : هذا أحْمق . أبو عبيد تَكَلّمَ بهذا على رؤوس الخَلْق وتكلم بعده الخلقُ من سنة ثمانَ عشْرَة إلى يومنا هذا لم يُرَدّ عليه .
وأخبرني ابن هاجَك ، عن ابن جَبَلة ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الإجْبَاءُ أن يُغَيِّبَ الرجلُ إبلَه عن المُصَّدِّق ، يقال : جَبَأَ عن الشيء ، إذا تَوَارَى عنه ، وأجبَأْتُه ، إذا
وَارَيْتَه ، وجَبَأَ الضَّبُّ في جُحْره إذا اسْتَخْفَى ، ورَجُلُ جُبَّأٌ جَبَأٌ ، وأنشد :
فما أنا من رَيْبِ الزَّمانِ بِجُّبَّأٍ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإلاه بآيِسِ
وحدثنا السعدي عن علي بن حرب ، عن محمد بن حُجر ، عن عمه سعيد ، عن أبيه ، عن أمه عن وائل بن حُجر ، قال : كتب لي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا جَلَبَ ولا جَنَب ولا شِغار ولا رِواط ، ومن أجْبَى فقد أرْبَى ) وفسّر من أجبى فقد أربى ، أي من عيَّن فقد أربى ، وهو حسن .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَبَأتُ عليه ، خرجتُ عليه ، وجَبأت عنه ، إذا تواريت . أخبرني المنذرِيّ عنه به .
أبو زيد : يقال : جَبأتُ عن الرَّجل وغيره جُبُوءاً ، إذا خَنَسْتُ عنه .
وأنشد :
وهلْ أنا إلاّ مِثلُ سَيِّقَةِ العِدَا
إن استَقْدَمتْ نحْرٌ وإن جبأَتْ عَقْرُ
ويقال : جَبَأَتْ عَلَيَّ الضّبُعُ جُبُوءاً ، إذا خَرجتْ عليك مِنْ جُحْرِها .
وقال الأصمعيّ : يقال للمرأة إذا كانت كريهة المَنظرِ لا تُسْتَحلَى : إنْ العيْن لَتُجبَأُ عنها .
وقال حُميد بن ثَوْر الهلالي :
ليستْ إذا سَمِنتْ بجابئةٍ
عنها العُيونَ كريهةَ المَسِّ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجُبَّأُ مهموزٌ مقصور : الجَبَان .
أبو عمرو : الجبّأ : الناجي من الأمر الذي انفلت منه ، وأنشد :
وما أنا من ريب المنون بجُبَّأ
ويقال : جَبَأَ عليه الأسْوَدُ من جُحْرِه ، إذا خرج عليه ، يَجبَأ جَبْأ وجُبُوءاً ، وجَبَأْتُ عن أمر كذا وكذا إذا هِبتَهُ ، وارْتَدعتَ عنه . والجَبْأَةُ : خَشَبَةُ الحَذّاء .
وقال ابن الأعرابي وقال الجعديّ :
في مِرفَقيْهِ تَقارُبٌ وله
بِرْكةُ زَوْرٍ كجَبْأَةِ الخزَمِ
والجَبْأ : حُفْرَةٌ يستنقعُ فيها الماء . ويقال : الجَبْيُ للحفرة ، ويجمع جُبِيّاً .
قال جندل :
مثل الجُبيّ في الصّفا الصهارج
أَبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : من الكمأَة والجَبَأَة . قال ، وقال أبو زيد : الجِبَأَة ) الحُمُرُ منها ، وواحد الجِبَأَة جَبْء ، وثلاثة أجْبُؤ .
وأنشد ابن الأعرابيّ :
إنْ أُحَيْحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمض
عَسَاقِلٌ وجِبَأٌ فيها فَضَضْ
عَسَاقِل : بِيض ، وجِبَأ : سُود .
أبو زيد : أجبَأَتِ الأرض فهي مُجْبِئةٌ ، إذا كثُرَتِ جِبَأَتُهَا .
وقال أبو عمرو : الجُبّاءُ من النساء بوزن جُبّاع : التي لا تَروعُ إذا نظَرتْ .
وقال الأصمعيّ : هي التي إذا نَظَرت إلى الرّجال انْخَذَلَتْ راجِعَةً لِصِغَرِها .
وقال ابن مقبل :
وطَفْلَةٍ غيرِ جُبّاءٍ ولا نصفٍ
مِنْ دَلِّ أمثالِها بادٍ ومكتومُ
كأَنَّه قال : ليست بصغيرة ولا كبيرة .
ويُروَى : غير جُبّاع ، وهي القصيرة ، وقد مر تفسيره شبَّهها بسَهمٍ قصير يَرمِي به الصبيانُ : يقال له : الجُبّاع . ويقال : ناقةٌ بجَاوِيّةٌ ، تُنسبُ إلى بجَاوَة ، وهي أرض النوبة ، بها إبلٌ نجايب .
وقال الطرماح :
بَجَاوِيّةٍ لم تَسْتَدِرْ حولَ مَثْبِرٍ
ولَم يَتَخَوَّن دَرَّهاضَبُّ آفِن
وفي الحديث : أن وفد ثقيف اشترطُوا على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ألاّ يُعشَروا ولا يُحشَروا ولا يُجَبُّوا . فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا خيْرَ في دِينٍ لا رُكُوعَ فيه ) .
قال شِمر : معنى قوله ألاّ يُجَبُّوا ، أي ألا يَركعوا في صلاتهم ولا يسجدوا كما يفعل المسلمون ، والعَربُ تقول : جَبَّى فُلان تَجْبِيَةً ، إذا أكَبَّ على وجهه باركاً ، أي وَضَعَ يديه على ركبتيه مُنْحَنياً ، وهو قائم .
وفي حديث ابن مَسْعود : أنه ذكر القيامة والنْفْخَ في الصُّور ، قال : فيقومون فَيُجَبُّون تَجْبِيَةَ رَجلٍ واحد قياماً لرَبِّ العالمين .
قال أبو عُبيد : قوله يُجَبُّون ، التجْبِيَة تكون في حالين :
أحدهما : أن يضع يَديه على رُكبتَيه ، وهو قائم ، وهذا هو المعنى الذي في الحديث ، ألا تراه قال : ( قِياماً لرب العالمين ) ؟
والوجه الآخر : أن يَنْكَبَ على وجهه بارِكاً ، وهذا الوجه المعروف عند الناس وقد حمله بعض الناس على قوله : ( فَيخِرُّون سُجَّداً لربِّ العالمين ) . فجعل السجود هو التّجْبِيَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَبَى المالَ يَجبِيهِ ، وجَباهُ يَجْبَاه ، قال : وهذا ممَّا جاء نادراً ، مثل أبَى يَأبَى .
جوب جيب : قال الله جل وعز : ( الْبِلَادِ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُواْ الصَّخْرَ بِالْوَادِ ) ( الفجر : 9 ) .
قال الفراء : جابُوا : خرقوا الصّخْر ، فاتخذوه بيوتاً فارِهين . ونحو ذلك .
قال الزَّجاج : واعتبره بقوله ) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ ) ( الشعراء : 149 ) .
وقال الليث : الجَوْبُ قطعك الشيءَ كما يُجاب الْجَيبُ ، يقال : جَيْبٌ مجوبٌ ومُجَوَّبٌ ، قال : وكل مُجَوَّفٍ وسطُه فهو
مَجُوبُ . وقال الراجز :
واجتَابَ قَيظاً يَلْتَظِي التظَاؤُها
اجْتَابَ لَبِسَ .
أبو عُبَيد ، عن اليزيدي : جُبْتُ القميص ، إذا قَوَّرتَ جَيْبَه ، وجَيَّبْتُهُ ، إذا عَمِلْتَ له جَيْباً .
شَمرٌ ، سمعت سلمة يقول : جِبتُ القميصَ وجُبْتُهُ ، وأنشد :
باتتْ تَجِيبُ أدْعَجَ الظلامِ
جَيْبَ البَيَطْرِ مِدْرعَ الهُمامِ
ابن بُزُرْج : جَيَّبتُ القميصَ ، وجَوَّبْتُه .
أبو عُبيد : الْجَوبُ التَّرْسُ ، وكذلك قال غيره .
وقال الليث : الجوابُ رَدِيدُ الكلام ، والفعل : أجَابَ يُجِيبُ . ومن أمثال العرب : أساءَ سَمْعاً فأسَاءَ جابةً .
قال أبو الهيثم : جابةٌ اسمٌ يقوم مقام المصدر ، وهو كقولهم : المالُ عارةٌ ، وأطعتُهُ طاعةً ، وما أُطيق هذا الأمر طاقَةً ، فالإجابة مصدرٌ حقيقيّ ، والجابه اسمٌ ، وكذلك الجواب ، وكلاهما يقومان مقَامَ المصدر .
وقال الله تعالى : ( وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى ) ( البقرة : 186 ) .
قال الفراء ، يقال : إنها التّلْبِية .
وقال الزَّجاج : أي فَلْيُجِيبوني ، وأنشد :
وداعٍ دعا منْ يْجِيبُ إلى النَّدى
فلم يَستَجبهُ عند ذاك مُجِيب
أي فلم يجبه أحد .
وجَيْبُ الليل : الصُّبح . قاله شمر .
قال العجاج :
حتى إذا ضوءُ القميص جَوَّبا
ليلا كأثناء السَّدوس غَيْهبا
جَوَّبَ : نَوَّر ، وكشف ، وجلى .
وروى خالد الحذَّاء عن أبي قُلابَة عن ابن عمر أن رجلاً نادى : يا رسول الله ، أي الليل أجوَبُ دعوة ؟ قال : ( جوف الليل الغابر ) .
قال شمر : قوله أجوَبُه من الإجابة ، أي أسرعه إجابة ، كما يقال أطوعُ من الطاعة . قال : والأصل جاب يجوب ، مثل طاع يطوع .
وقال الفراء : قيل لأعرابي يا مُصاب ، فقال : أنت أصوبُ مني . قال : وأصل الإصابة من صاب يَصُوب إذا قَصَد .
ويقال : جُبْتُ البلدَ أَجُوبُهُ جَوْباً ، إذا قطعْته ، واجْتَبْتُه مثله ، ويقال : اجْتَاب فلانٌ ثوباً ، إذا لبسه . وأنشد :
تحسَّرَتْ عِقَّةٌ عنها فأَنْسَلهَا
واجتاب أخْرَى جديداً بعدما ابْتقلا
واجتاب : احتفر ، ومنه قول لبيد :
تجتابُ أَصْلاً قائماً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنقاءٍ يميلُ هيامُها
يصفُ بقرة احتفرت كِناساً تكْتَنُّ فيه من المطر في أَصْلِ أرْطاةٍ ، ورجلٌ جَوَّابٌ ، إذا كان قَطَّاعاً للبلاد ، سيَّاراً فيها . ومنه قول لقمان بن عاد في أخيه :
جوَّاب ليلٍ سَرْمد
أراد أنَّه يَسْرِي ليله كُلَّه .
والجوْبةُ : شبْهٌ رَهْوَةٍ تكون بين ظَهْرانَيْ دُور قوم يسيل إليها ماء المطر ، وكلُّ مُنْفَتقٍ يتَّسِع فهو جَوْبةٌ .
وقال ابن شُميل : الْجَوْبةُ من الأرض الدَّارةُ من المكان المُنجَاب ، الوطىء القليل الشَّجر ، سُمِّي جَوْبة لانجيَابِ الشَّجرِ عنه ، مثل الغائِط المستدير لا يكونُ إلا في جَلَدِ الأرض ، والجميع جَوْبات وجُوب .
أبو عُبيد ، عن أبي عُبيدة : جَابةُ المِدْرَى من الظِّبا ، غير مهموز حين طلع قرْنُه .
ويقال : الملساءُ اللَّيِّنَة القَرْن .
وقال شمر : جابةُ المِدْرَى أي جائِبَتُه ، أي حين جاب قَرْنُها الجِلْدَ فطلع . وهو غير مهموز . والجوْبُ : التُّرس .
قال لبيد :
فأجازني منهُ بطِرسٍ ناطقٍ
وبكلِّ أطلسَ جَوْبُه في المِنْكبِ
يعني بكل حبشيّ جَوْبه في منكبه .
جأب : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : جَأَبَ وجَبَأَ ، إذا باعَ الجَأْبَ ، وهو المَغْرَةُ .
قال : والجأبُ : الكَسْب . وقال غيره : الْجَأْبُ أيضاً : السُّرّة .
أبو عُبيد : الجَأبُ الحمارُ الغليظ ، وكاهلٌ جَأبٌ : غليظ ، وخَلْقٌ جَأب : جافٍ غَليظ .
وقال الراعي :
فلمْ أَر إلاَّ آل كلِّ نجِيبةٍ
لها كاهلٌ جَأبٌ وصلْبٌ مُكَدَّح
ابن بزُرْج : جَأبةُ البَطْنِ ، وجبْأتُهُ مَأنتُه ويقال : هل سمعتَ جائبةَ خبَر . وقال : يتنازعون جوائِب الأمثال ، يعني سرائر تجوب البلاد . وفلان فيه جَوْبان من خُلَق ، أي ضَرْبان ، لا يثبت على خُلُق واحد .
قال ذو الرّمة :
جُوبَينِ من هماهِمِ الأغْوال
أي تسمع ضربين من أصوات الغيلان . وفلان جَوَّاب جأَّب يجوب البلاد ويكسب المال .
بوح بأج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : باجَ الرّجُل يَبُوجُ بَوْجاً ، إذا أَسْفَرَ وَجهه بعد شُجوبِ السّفَر ، وباجَ الْبَرْقُ يَبُوج بَوْجاً وبَوَجَاناً ، إذا بَرَقَ ، وتَبَوّجَ تَبَوُّجاً : مِثْله .
ابنُ بُزُرْج : بَعِيرٌ بائج ، إذا أعْيَا ، وقد باج ، وبُجْتُ أنا : مَشَيْتُ حتى أَعْيَيْتُ ، وأنشد :
قد كُنت حِيناً تَرْتجِي رِسْلَهَا
فاطّرَدَ الحائِلُ والبائج
يُريدُ الْمُخِفُّ والمُثْقَل .
وقال الأصمعيّ : يقال انْبَاجَ البَرْقُ انبِيَاجاً ، إذا تَكَشَّفَ ، وانبَاجَتْ عليهم بَوَائِجُ مُنْكَرَة ، إذا تَفَتّحَت عليهم دوَاهي .
وقال الشَّماخُ يَرثي عمرَ رضي الله عنه :
قَضَيْتَ أُمُوراً ثُمّ غَادَرْتَ بَعدَها
بِوائِجَ في أكْمَامِها لم تُفَتّقِ
والبائج عِرق في باطن الفخِذ ، قال الراجز :
إذا وَجَعْنَ أبْهَراً وبايجا
وقال جندل :
بالكاسِ والأَيدي دَمُ البوائج
يعني العروق المُتَفَتِّقَة .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : جاءَ فلان بالبائِجَة والفَلِيقَةِ ، وهي من أسماءِ الدّاهِيَة .
وقال أبو زيد : الباجَةُ الاخْتِلاط .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : البَاجُ يُهْمَز ولا يُهْمَز ، وهو الطريقة من المَحَاجّ المُسْتَوِيَة ، ومنه قول عُمر : ( لأَجْعَلَنَّ النَّاس بَاجاً واحداً أي طريقة واحدة في العطاء ، ويجْمع بَأْج على أَبْؤُج .
وقال ابن السّكّيت : يقال : اجْعَلْ هذا الشَّيء بَأْجاً واحداً مهموزاً .
قال : ويُقال أوَّل من تَكَلَّم به عثمان ، أيْ طَريقة واحدة ، ومثله : الْجَأْشُ ، والْفَأْسُ ، والرَّأْس .
وجب : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَجْبُ والقَرْعُ : الذي يوضع في النِّصال والرِّهان ، فمن سَبَق أخذَه .
وقال أبو إسحاق في قول الله جَلَّ وعَزَّ : ( فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنْهَا ) ( الحج : 36 ) . أي سَقَطَتْ إلى الأرض جُنوبُها ، فَكُلوا منها . قال : ويقال : وَجَبَ الحائط يَجِب وَجْبَةً ، أي سَقَط ، وَوَجَب القَلْب ، يَجِبْ وَجِيباً : إذا تَحَرَّكَ من فَزَع ، ووجَب البيعُ وُجوباً وَجِبَةً ، والمُسْتَقْبَلُ في كُلِّه يَجِبُ .
وقال الأصمعيّ : وجَبَ القَلْبُ وَجِيباً إذا خفَق ، ووجبت الشمس تَجِبُ وجوباً إذا سَقَطت ، ويقال للبَعير إذا بَرك وضرب بِنَفْسِهِ الأرْض ، قد وَجَّبَ تَوْجِيباً ، وأوْجَب فلانٌ البيعَ إيجاباً ، وفلان يَأكل كل يوم وَجْبَةً ، أي مرّةً واحِدة ، وقد وَجَّبَ لِنَفْسِه تَوْجيباً .
وفي الحديث : ( من فَعل كذا وكذا فَقَدْ أَوْجَبَ ) ، أي وَجبتَ له الجنَّة أو النار . والمُوجِباتُ : الكبائِرُ من الذنوب الّتي
أوْجَبَ الله بها النار .
حدَّثنا السعديُّ قال : حدثنا ابن عفان عن ابن نمير ، عن الأعمش ، عن إبراهيم عن أبيه ، قال : قال أبو ذَرَ : كنتُ مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين وَجَبَت الشمس . فقال : يا أبا ذرّ ، هل تدري أين ذَهَبَتْ ؟ قلت : الله ورسوله أعلم . قال : فإنها تذهب حتى تسجد بين يدي ربها تستأذن في الرجوع لها مكانها قد قيل لها ارجعي من حيث جئتِ ، فتطلع وذلك مستقر لها .
وفي الحديث : أنَّ أقْوَاماً أتَوا النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : يا رسولَ الله ، إنَّ صاحباً لَنَا أوْجَب ، فقال : ( مُرُوهُ فَلْيَعْتِقْ رَقَبة ) .
قال هُدْبَة بن خَشْرَم :
فقلت له لا تَبْكِ عينُك إنّه
بكَفَّي ما لاقيتُ إذ حانَ مَوْجِبي
أراد بالموجِبِ موتَه ، يقال : وَجَبَ : إذا مات مَوْجِباً . وأنشد الفراء :
وكأن مُهرِي ظل محتفراً
بقفا الأسنة مَغْرَةَ الجَأْبِ
والجأْبُ : ماء لبني الهُجَيم عند مَغْرَة عندهم . وقال الليث فيما قرأت له في بعض النسخ : المُوَجَّبُ من الدواب الذي يفزع من كل شيء ، قلت : ولا أعرفه . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب أن ابن الأعرابيّ أنشده :
ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفراش
ووَجَّابةٍ يَحْتَمِي أن يُجيبا
ولا ذي تلازم عند الحِيَاضِ
إذا ما الشّريبُ أنابَ الشّريبا
قال : وجّابةٌ : فرق ، دُمَّيجة : يندمج في الفراش .
ابن السكيت ، عن أبي عمرو : الْوَجِيبَة أنْ يُوجِبَ الرجلُ البَيْعَ على أنْ يأخُذَ منه بعضاً في كلِّ يوم ، فإذا فَرَغَ قيل : قَد اسْتَوْفَى وَجِيبَتَه .
أبو زَيد ، يقال : وَجَّبَ فلان عِيَالَه تَوْجِيباً إذَا جَعَلَ قُوْتَهُمْ كُلّ يوم وَجْبَة .
قال شَمِر : وأقرأنا ابنُ الأعرابيّ لِرُؤْبَة :
فَجَاء عَوْدٌ حِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
مُوَجَّبٌ عَاريّ الضُّلوعِ جِرْضِمُه
قال : مَوَجَّبٌ أي لا يَأكل في النهار إلا أكْلة واحدة ، جِرْضِمٌ : عَرِيضٌ ضَخْم .
وفي الحديث : ( أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَاء يَعودُ عبدَ اللَّهِ بن ثَابت فوَجَدَه قد غُلِبَ ، فاستَرْجَعَ ، وقال : غُلِبْنَا عليك يا أبا الرّبيع ، فَصاحَ النِّساءُ وَبَكَيْن ، فَجَعَلَ ابنُ عَتِيكٍ يُسَكِّتُهُنَّ ، فقال : رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) دَعْهُنّ ، فإِذا وَجَبَ فلا تَبْكِيَنَّ باكية ، فقالوا : ومَا الوُجُوب ؟ قال : إذا مَاتَ ) .
وقال بعض الأنصار :
أطاعَت بَنُو عوف أميراً نهاهم
عن السِّلم حتى كانَ أولَ واجِبِ
أي أول مَيِّت .
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال وَجَبتُه عن كَذَا ، ووَكَبتُهُ : إذا رَدَدتَهُ عنه ، حتّى طال وُجُوبُه ووُكُوبُه عنه . قال الدينوريّ في باب العسل : ويُوعَى العَسَلُ في الوِجَاب وهي أسقِيَةٌ عِظام ، وواحد الوِجَاب وَجْبٌ .

##### Türkçe

ج ب ( **و ا ي ء** )
**جبا** ، **جاب** ، **جأب** ، **جبأ** ، **باج** ، **وجب** .
**جبأ** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الْجَبا** maksûr (sonu elif maksûreli)dir: kuyunun çevresinde olan şey; **الجِبا** (جيم’in kesresiyle): havuzda sudan topladığın şey; ona ayrıca: **جُبْوَةٌ** ve **جِباوَةٌ** da denir. Dedim:
**الجِبَى**: kuyudan çekilen sudan havuzda toplanmış olan şeydir. İbnü’l-Enbârî dedi ki—o, **جُبْيَة**’nin cem‘idir—dedi ki: **الجَبَى** havuzun çevresinde olan şeydir, **ياء** ile yazılır; **الجَبَا**: bir yerdir.
el-Kisâî: Ondan (türetilerek) denir: **جَبَيْتُ** suyu havuzda, onu **أجبِيه**; **جَبًى** maksûr. Şemr dedi ki: **جَبَيتُ** **أجِبي** **جَبْياً**; ve **جَبَوْتُ** **أجْبُو** **جَبْواً** ve **جِبَايَةً** ve **جَبَاوةً**; **الْجَابِي**: çekirgedir.
Hüzelî dedi ki:
صَابُوا بِسِتَّةِ أبْيَاتٍ وأرْبَعةٍ حَتَّى كأنّ عَلَيْهم جابياً لُبَدَاً
el-Asmaî hemzeledi: **الْجَابيءُ**: çekirgedir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar der ki: “Sene geldiğinde onunla birlikte **الْجَابي** ve **الْحَابي** gelir”; **الجابي**: çekirgedir; **الحابي**: kurttur. İkisini de hemzelemedi. Şemr dedi ki: Bana Yezîd b. Murra, Ebü’l-Hattâb’dan haber verdi; dedi ki: **الاجباء**: ekinin olgunlaşmasından önce ekini satmaktır. Dedim: Ebü’l-Hattâb, el-Ahfeş el-Kebîr’dir ve o, güvenilirlerdendir.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِئَايَةٍ قَالُواْ لَوْلاَ اجْتَبَيْتَهَا** ) (A‘râf: 203): manası: “Onu niçin seçip almadın; onu niçin uydurmadın ve onu kendi nefsin tarafından icat etmedin?”; Arapların sözünde caizdir ki şöyle dersin: “Şüphesiz o, senin için şeyi seçti, onu **اجْتبَاهُ** etti ve onu **ارْتَجَلَه** etti.”
Allah dedi: ( **وَكَذالِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ** ) (Yûsuf: 6).
Zeccâc dedi: Manası: “Ve işte böylece seni seçer ve seni saflaştırır”; o, şundan türemiştir: **جَبَيْتُ** şeyi, onu kendim için elde ettiğim zaman; ondan: **جَبَيْتُ** suyu **الْحَوْض**’da.
Dedim: **وجِبَايَةُ الخَرَاج** onun toplanması ve elde edilmesidir; ondan alınmıştır.
Vâil b. Hucr hadîsinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onun için yazısında yazdı: ( **وَمَنْ أَجْبَى فقَدْ أرْبَى** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الإجْبَاءُ**: ekinin, olgunluğu belirmeden önce satılmasıdır; ve denildi ki: ( **مَنْ أَجْبَى فقَدْ أَرْبَى** ), yani kim belirledi ise, artık ribâ yapmıştır.
Bana el-Münzirî, Sa‘leb’den haber verdi: ona şu söz hakkında soruldu: ( **من أجْبَى فقد أربى** ). Dedi ki: Bizim aramızda ihtilaf yoktur ki o, olgunlaşmadan önce ekini satan kimsedir; Ebû Ubeyd böyle dedi. Ona denildi ki: “Bazıları dedi ki: Ebû Ubeyd bunda hata etti; Peygamber aleyhisselâm zamanında nereden ekin vardı?” Dedi ki: “Bu ahmaktır. Ebû Ubeyd bunu halkın başları üzerinde söyledi; ondan sonra halk, on sekizinci yıldan günümüze kadar konuştu; ona karşı reddedilmedi.”
Ve bana İbn Hâcek, İbn Cebele’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **الإجْبَاءُ**: kişinin develerini sadaka memurundan gizlemesidir; denir: **جَبَأَ** şeyden, ondan gizlendiği zaman; ve **أجبَأْتُه**: onu gizlediğim zaman; ve keler (**الضَّبُّ**) deliğinde **جَبَأَ** etti, gizlendiği zaman; ve **رَجُلُ جُبَّأٌ جَبَأٌ**; ve şu beyiti okudu:
فما أنا من رَيْبِ الزَّمانِ بِجُّبَّأٍ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإلاه بآيِسِ
Ve bize es-Sa‘dî rivayet etti: Ali b. Harb’den, Muhammed b. Hucr’dan, amcası Saîd’den, babasından, annesinden, Vâil b. Hucr’dan; dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) benim için yazdı: ( **لا جَلَبَ ولا جَنَب ولا شِغار ولا رِواط ، ومن أجْبَى فقد أرْبَى** ) ve “**من أجبى فقد أربى**”yı tefsir etti: yani kim belirledi ise ribâ yapmıştır; ve o güzeldir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جَبَأتُ** ona: ona çıktım; ve **جَبَأتُ** ondan: gizlendiğim zaman. Bana el-Münzirî ondan bunu haber verdi.
Ebû Zeyd: Denir: **جَبأتُ** adamdan ve başkasından **جُبُوءاً**: ondan geri çekildiğim zaman.
Ve şu beyiti okudu:
وهلْ أنا إلاّ مِثلُ سَيِّقَةِ العِدَا
إن استَقْدَمتْ نحْرٌ وإن جبأَتْ عَقْرُ
Ve denir: sırtlan (**الضّبُعُ**) bana **جَبَأَتْ** **جُبُوءاً**: deliğinden sana çıktığı zaman.
el-Asmaî dedi: Kadına, görünüşü çirkin olup beğenilmez olduğunda denir: “Şüphesiz göz ondan **لَتُجبَأُ** eder.”
Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi ki:
ليستْ إذا سَمِنتْ بجابئةٍ
عنها العُيونَ كريهةَ المَسِّ
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الجُبَّأُ** hemzelidir, maksûrdur: korkaktır (**الجَبَان**).
Ebû Amr: **الجبّأ**: kendisinden sıyrıldığı işten kurtulan kimsedir; ve şu beyiti okudu:
وما أنا من ريب المنون بجُبَّأ
Ve denir: siyah (yılan) (**الأسْوَدُ**) deliğinden ona **جَبَأَ** etti: ona çıktığı zaman; **يَجبَأ** **جَبْأ** ve **جُبُوءاً**; ve **جَبَأْتُ** falan falan işten: ondan korktuğum ve ondan geri durduğum zaman. **الجَبْأَةُ**: ayakkabıcının tahtasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi; el-Ca‘dî dedi ki:
في مِرفَقيْهِ تَقارُبٌ وله
بِرْكةُ زَوْرٍ كجَبْأَةِ الخزَمِ
**الجَبْأ**: suyun biriktiği çukurdur. Ve denir: **الجَبْيُ** çukur içindir; **جُبِيّاً** olarak cem‘ edilir.
Cündel dedi ki:
مثل الجُبيّ في الصّفا الصهارج
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **من الكمأَة والجَبَأَة**. Dedi; Ebû Zeyd dedi: **الجِبَأَة**: ondan (yaban eşeklerinin) kızıllarıdır; **الجِبَأَة**’nin teki **جَبْء**’dür; üçü **أجْبُؤ**.
İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
إنْ أُحَيْحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمض
عَسَاقِلٌ وجِبَأٌ فيها فَضَضْ
**عَسَاقِل**: beyazlar; **وجِبَأ**: siyahlar.
Ebû Zeyd: Yer **أجبَأَتِ** oldu; o da **مُجْبِئةٌ**’dir: onun **جِبَأَتُهَا** çoğaldığı zaman.
Ebû Amr dedi: Kadınlardan **الجُبّاءُ**—**جُبّاع** vezninde—: baktığında ürkmeyen kadındır.
el-Asmaî dedi: O, erkeklere baktığında küçüklüğünden dolayı geri çekilip gevşeyerek dönen kadındır.
İbn Mukbil dedi ki:
وطَفْلَةٍ غيرِ جُبّاءٍ ولا نصفٍ
مِنْ دَلِّ أمثالِها بادٍ ومكتومُ
Sanki dedi ki: küçük değildir ve büyük değildir.
Ve rivayet edilir: **غير جُبّاع**; o, kısadır; onun tefsiri geçti: onu kısa bir oka benzetti; çocuklar onunla atar; ona **الجُبّاع** denir. Ve denir: **ناقةٌ بجَاوِيّةٌ**; **بجَاوَة**’ye nisbet edilir; o, Nûbe toprağıdır; orada seçkin develer vardır.
et-Tırmâh dedi ki:
بَجَاوِيّةٍ لم تَسْتَدِرْ حولَ مَثْبِرٍ
ولَم يَتَخَوَّن دَرَّهاضَبُّ آفِن
Hadîste: Sakîf heyeti Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) şart koştular: onlardan onda bir alınmamasını, toplanıp sevk edilmemelerini ve **يُجَبُّوا** edilmemelerini. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: ( **لا خيْرَ في دِينٍ لا رُكُوعَ فيه** ).
Şemr dedi: “**ألاّ يُجَبُّوا**” sözünün manası: namazlarında rükû etmemeleri ve Müslümanların yaptığı gibi secde etmemeleridir. Araplar der ki: Falan **جَبَّى** **تَجْبِيَةً** etti: yüzüstü kapanarak çöktüğü zaman; yani ayakta iken eğilerek ellerini dizlerinin üzerine koydu.
İbn Mes‘ûd hadîsinde: Kıyameti ve sûra üfürmeyi zikretti; dedi ki: “Kalkarlar da âlemlerin Rabbine kıyam olarak tek bir adamın **تَجْبِيَة**si gibi **فَيُجَبُّون**.”
Ebû Ubeyd dedi: “**يُجَبُّون**” sözü: **التّجْبِيَة** iki hâlde olur:
Bunlardan biri: ayakta iken ellerini dizlerinin üzerine koymasıdır; hadîsteki mana budur; görmüyor musun dedi: ( **قِياماً لرب العالمين** )?
Diğer yön: yüzüstü kapanarak çökmektir; bu, insanlar yanında bilinen yöndür; bazı insanlar onu şu söze hamletmiştir: ( **فَيخِرُّون سُجَّداً لربِّ العالمين** ); böylece secdeyi **التّجْبِيَة** yaptı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جَبَى** malı **يَجبِيهِ**, ve **جَباهُ** **يَجْبَاه**; dedi ki: Bu, nadiren gelenlerdendir; **أبَى يَأبَى** gibi.
**جوب جيب**: Yüce ve Aziz Allah dedi: ( **الْبِلَادِ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُواْ الصَّخْرَ بِالْوَادِ** ) (Fecr: 9).
Ferrâ dedi: **جابُوا**: kayayı deldiler; böylece onu maharetle evler edindiler. Ve bunun benzeri.
Zeccâc dedi: Onu şu sözle kıyasla: ( **وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ** ) (Şuarâ: 149).
Leys dedi: **الجَوْبُ**: şeyi kesmendir; **الْجَيب** yarıldığı gibi; denir: **جَيْبٌ مجوبٌ** ve **مُجَوَّبٌ**. Dedi ki: Ortası oyuk olan her şey **مَجُوبُ**dur. Râciz dedi ki:
واجتَابَ قَيظاً يَلْتَظِي التظَاؤُها
**اجْتَابَ**: giydi.
Ebû Ubeyd, el-Yezîdî’den: **جُبْتُ** gömleği: yakasını oydun (açtın) zaman; ve **جَيَّبْتُهُ**: ona bir yaka yaptığın zaman.
Şemr: Seleme’nin şöyle dediğini işittim: **جِبتُ** gömleği ve **جُبْتُهُ**; ve şu beyiti okudu:
باتتْ تَجِيبُ أدْعَجَ الظلامِ
جَيْبَ البَيَطْرِ مِدْرعَ الهُمامِ
İbn Büzurc: **جَيَّبتُ** gömleği ve **جَوَّبْتُه**.
Ebû Ubeyd: **الْجَوبُ** kalkandır; başkası da böyle dedi.
Leys dedi: **الجوابُ** sözün karşılığıdır; fiil: **أجَابَ يُجِيبُ**. Arapların darb-ı mesellerindendir: “**أساءَ سَمْعاً فأسَاءَ جابةً**.”
Ebû’l-Heysem dedi: **جابةٌ** masdarın yerini tutan bir isimdir; onların “**المالُ عارةٌ**”, “**أطعتُهُ طاعةً**”, “**وما أُطيق هذا الأمر طاقَةً**” demeleri gibidir. **الإجابة** gerçek bir masdardır; **الجابه** bir isimdir; aynı şekilde **الجواب** da; ikisi de masdarın makamında dururlar.
Yüce Allah dedi: ( **وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى** ) (Bakara: 186).
Ferrâ dedi: Denir ki: o, telbiyedir.
Zeccâc dedi: Yani “bana cevap versinler”; ve şu beyiti okudu:
وداعٍ دعا منْ يْجِيبُ إلى النَّدى
فلم يَستَجبهُ عند ذاك مُجِيب
Yani o vakit ona hiç kimse cevap vermedi.
**وجَيْبُ الليل**: sabah. Şemr söyledi.
el-Accec dedi ki:
حتى إذا ضوءُ القميص جَوَّبا
ليلا كأثناء السَّدوس غَيْهبا
**جَوَّبَ**: aydınlattı, açığa çıkardı ve ortaya koydu.
Hâlid el-Hazzâ, Ebû Kulâbe’den, İbn Ömer’den rivayet etti: Bir adam seslendi: “Ya Resûlallah, gecenin hangisi duaya daha **أجوَبُ**dur?” Dedi ki: ( **جوف الليل الغابر** ).
Şemr dedi: “**أجوَبُه**” sözü **الإجابة**’dendir; yani cevapça daha hızlısı; “itaatten daha **أطوعُ**” denildiği gibi. Dedi ki: Asıl, **جاب يجوب**tur; **طاع يطوع** gibi.
Ferrâ dedi: Bir bedevîye “ya **مُصاب**” denildi; o da dedi ki: “Sen benden daha **أصوبُ**sun.” Dedi ki: İsabetin aslı **صاب يَصُوب**’dandır: kastettiği zaman.
Ve denir: **جُبْتُ** beldeyi, onu **أَجُوبُهُ** **جَوْباً**: onu katettiğim zaman; ve **اجْتَبْتُه** de onun gibidir. Ve denir: Falan bir elbiseyi **اجْتَاب** etti: onu giydiği zaman. Ve şu beyiti okudu:
تحسَّرَتْ عِقَّةٌ عنها فأَنْسَلهَا
واجتاب أخْرَى جديداً بعدما ابْتقلا
Ve **واجتاب**: kazdı; ondan Lebîd’in sözü:
تجتابُ أَصْلاً قائماً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنقاءٍ يميلُ هيامُها
Bir ineği vasfeder: yağmurdan saklandığı bir sığınağı, bir **أرْطاة**’nın kökünde kazdı. Ve **رجلٌ جَوَّابٌ**: beldeleri çok kesen, içinde çok dolaşan kimse; ondan, Lokmân b. Âd’ın kardeşi hakkında sözü:
جوَّاب ليلٍ سَرْمد
Onun bütün gece yürüdüğünü istedi.
**والجوْبةُ**: kavmin evlerinin iki yanı arasında olup yağmur suyu kendisine akan, bir çukurumsu yer gibidir; genişleyen her yarık/boşluk **جَوْبةٌ**’dir.
İbn Şümeyl dedi: **الْجَوْبةُ** yerden: mekânın ağaçtan arınmış dairesel kısmıdır; basık, az ağaçlıdır; ağaç ondan uzaklaştırıldığı için **جَوْبة** diye adlandırıldı; yuvarlak çukur gibi; ancak yerin sert kısmında olur. Çoğulu **جَوْبات** ve **جُوب**.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **جَابةُ المِدْرَى** boynuzdan (olan kısım)dır; boynuzu çıktığında hemzesizdir.
Ve denir: boynuzu pürüzsüz, yumuşak olan.
Şemr dedi: **جابةُ المِدْرَى** yani onun **جائِبَتُه**; yani boynuzu deriyi yarıp çıktığı vakit; hemzesizdir. **والجوْبُ**: kalkandır.
Lebîd dedi ki:
فأجازني منهُ بطِرسٍ ناطقٍ
وبكلِّ أطلسَ جَوْبُه في المِنْكبِ
Yani her Habeşîde, onun kalkanı omzundadır.
**جأب**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جَأَبَ** ve **جَبَأَ**: **الجَأْبَ**’ı sattığı zaman; o da **المَغْرَةُ**’dir.
Dedi ki: **والجأبُ**: kazançtır. Başkası dedi ki: **الْجَأْبُ** ayrıca: göbektir (**السُّرّة**).
Ebû Ubeyd: **الجَأبُ**: kalın eşektir; ve **كاهلٌ جَأبٌ**: kalındır; ve **خَلْقٌ جَأب**: kaba, kalındır.
er-Râî dedi ki:
فلمْ أَر إلاَّ آل كلِّ نجِيبةٍ
لها كاهلٌ جَأبٌ وصلْبٌ مُكَدَّح
İbn Büzurc: **جَأبةُ البَطْنِ**; ve **جبْأتُهُ**: onun **مَأنتُه**’dur. Ve denir: “Bir haberin **جائبةَ**sini işittin mi?” Dedi ki: “Onlar, mesellerin **جوائِب**’ini çekişirler”; yani beldeleri yaran sırlar. Ve falanda huydan **جَوْبان** vardır; yani iki tür; tek bir huy üzerinde durmaz.
Zü’r-Rumme dedi ki:
جُوبَينِ من هماهِمِ الأغْوال
Yani gulyabanîlerin seslerinden iki tür işitirsin. Ve falan **جَوَّاب جأَّب**’dir: beldeleri gezer ve mal kazanır.
**بوح بأج**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **باجَ** eder, **يَبُوجُ** **بَوْجاً**: yolculuğun zayıflatmasından sonra yüzü açıldığı zaman; ve şimşek **باجَ** eder, **يَبُوج** **بَوْجاً** ve **بَوَجَاناً**: parladığı zaman; ve **تَبَوّجَ** **تَبَوُّجاً**: onun gibidir.
İbn Büzurc: **بَعِيرٌ بائج**: yorulduğu zaman; ve o **باج** etmiştir. Ve ben **بُجْتُ**: yürüdüm de yoruldum. Ve şu beyiti okudu:
قد كُنت حِيناً تَرْتجِي رِسْلَهَا
فاطّرَدَ الحائِلُ والبائج
**الْمُخِفُّ** ve **المُثْقَل**’ı kasteder.
el-Asmaî dedi: Denir: Şimşek **انْبَاجَ** eder **انبِيَاجاً**: açıldığı zaman; ve üzerlerine inkâr edilecek musibetler **بَوَائِجُ** olarak **انبَاجَتْ**: üzerlerine belalar açılıp yayıldığı zaman.
eş-Şemmâh, Ömer’i (radıyallahu anh) mersiye ederken dedi ki:
قَضَيْتَ أُمُوراً ثُمّ غَادَرْتَ بَعدَها
بِوائِجَ في أكْمَامِها لم تُفَتّقِ
**والبائج**: uyluğun iç tarafında bir damardır. Râciz dedi ki:
إذا وَجَعْنَ أبْهَراً وبايجا
Cündel dedi ki:
بالكاسِ والأَيدي دَمُ البوائج
Yani çatlamış damarlar.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Falan **البائِجَة** ve **الفَلِيقَة** ile geldi; o, musibetin adlarındandır.
Ebû Zeyd dedi: **الباجَةُ**: karışmadır (**الاخْتِلاط**).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَاجُ** hemzelenir ve hemzelenmez; o, düz yolların bir yoludur; Ömer’in sözü bundandır: ( “İnsanları tek bir **بَاجاً** yapacağım”; yani atâda tek bir yol). **بَأْج** olarak **أَبْؤُج** üzerine cem‘ edilir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “Bu şeyi tek bir **بَأْجاً** yap”; hemzelidir.
Dedi ki: Onu ilk söyleyen Osman’dır denir; yani tek bir yol; bunun benzeri: **الْجَأْشُ** ve **الْفَأْسُ** ve **الرَّأْس**.
**وجب**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَجْبُ** ve **القَرْعُ**: ok uçlarına ve bahislerine konulan şeydir; kim geçerse onu alır.
Ebû İshâk, Yüce ve Aziz Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنْهَا** ) (Hac: 36): yani yanları yere düştüğü zaman; ondan yiyin. Dedi ki: Denir: Duvar **وَجَبَ** eder, **يَجِب** **وَجْبَةً**: düştüğü zaman; ve kalp **وَجَبَ** eder, **يَجِبْ** **وَجِيباً**: korkudan hareket ettiği zaman; ve satış **وَجَبَ** eder **وُجوباً** ve **وَجِبَةً**; bunların hepsinde gelecek zaman **يَجِبُ**’dir.
el-Asmaî dedi: Kalp **وجَبَ** eder **وَجِيباً**: çarptığı zaman; ve güneş **وجبت** eder, **تَجِبُ** **وجوباً**: battığı zaman; ve deve için, çöktüğünde ve göğsüyle yere vurduğunda: “**وَجَّبَ** **تَوْجِيباً** etti” denir. Ve falan satışa **أوْجَب** etti **إيجاباً**; ve falan her gün bir **وَجْبَةً** yer: yani bir kere; ve kendisi için **وَجَّبَ** etti **تَوْجيباً**.
Hadîste: ( “Kim şöyle şöyle yaparsa, artık **أَوْجَبَ** etmiştir” ), yani ona cennet veya ateş vacip olmuştur. **والمُوجِباتُ**: Allah’ın onlarla ateşi vacip kıldığı büyük günahlardır.
Bize es-Sa‘dî rivayet etti; dedi ki: İbn Affân bize rivayet etti; İbn Numeyr’den, el-A‘meş’ten, İbrâhîm’den, babasından; dedi ki: Ebû Zer dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile beraberdim, güneş **وَجَبَت** ettiği zaman. Dedi ki: “Ya Ebâ Zer, nereye gittiğini biliyor musun?” Dedim: Allah ve Resûlü daha iyi bilir. Dedi ki: “O, Rabb’inin huzurunda secde edinceye kadar gider; dönüş için izin ister; ona: ‘Geldiğin yerden dön’ denilmiştir; böylece doğar; işte bu, onun için bir **مستقر**dır.”
Hadîste: Bir kavim Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; dediler ki: “Ya Resûlallah, bizim bir arkadaşımız **أوْجَب** etti.” Dedi ki: ( “Ona emredin de bir köle azat etsin” ).
Hüdbe b. Haşrem dedi ki:
فقلت له لا تَبْكِ عينُك إنّه
بكَفَّي ما لاقيتُ إذ حانَ مَوْجِبي
**الموجِب** ile ölümünü kastetti; denir: **وَجَبَ**: **مَوْجِباً** olarak öldüğü zaman. Ferrâ şu beyiti okudu:
وكأن مُهرِي ظل محتفراً
بقفا الأسنة مَغْرَةَ الجَأْبِ
**والجأْبُ**: Benî’l-Hüceym’e ait bir sudur; onların yanında bir **مَغْرَة**’dedir. Leys, bazı nüshalarda okuduğum şeyde dedi ki: **المُوَجَّبُ** hayvanlardan: her şeyden ürken şeydir. Dedim: Onu bilmiyorum. Bana el-Münzirî, Sa‘leb’den haber verdi: İbnü’l-A‘râbî ona şu beyiti okudu:
ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفراش
ووَجَّابةٍ يَحْتَمِي أن يُجيبا
ولا ذي تلازم عند الحِيَاضِ
إذا ما الشّريبُ أنابَ الشّريبا
Dedi ki: **وجّابةٌ**: korkak; **دُمَّيجة**: döşeğe büzülüp giren.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: **الْوَجِيبَة**: kişinin satışı **يُوجِبَ** etmesi; şu şartla ki ondan her gün bir kısmını alsın; bitirdiğinde: “**قَد اسْتَوْفَى وَجِيبَتَه**” denir.
Ebû Zeyd: Denir: Falan, ailesine **وَجَّبَ** etti **تَوْجِيباً**: onların azığını her gün bir **وَجْبَة** kıldığı zaman.
Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî bize Rü’be’ye ait şu beyiti okuttu:
فَجَاء عَوْدٌ حِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
مُوَجَّبٌ عَاريّ الضُّلوعِ جِرْضِمُه
Dedi ki: **مَوَجَّبٌ**: gündüz ancak tek bir yemek yer; **جِرْضِمٌ**: geniş, iri.
Hadîste: ( “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Abdullah b. Sâbit’i ziyaret etmeye geldi; onu yenik düşmüş buldu; **استَرْجَعَ** etti ve dedi ki: ‘Sana karşı yenildik, ey Ebâ’r-Rabî‘.’ Kadınlar bağırdı ve ağladı; İbn Atîk onları susturmaya başladı; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: ‘Onları bırakın; **فإِذا وَجَبَ** edince, ağlayan ağlamasın.’ Dediler ki: ‘**الوُجُوب** nedir?’ Dedi ki: ‘Öldüğü zaman.’ ” ).
Ensardan biri dedi ki:
أطاعَت بَنُو عوف أميراً نهاهم
عن السِّلم حتى كانَ أولَ واجِبِ
Yani ilk ölü.
( **نوادر الأعراب** )’da: Denir: **وَجَبتُه** ondan falan şeyden; ve **وَكَبتُهُ**: onu ondan geri çevirdiğin zaman; ta ki ondan **وُجُوبُه** ve **وُكُوبُه** uzadı. ed-Dîneverî bal babında dedi: Bal, **الوِجَاب** içinde konur; o, büyük tulumlardır; **الوِجَاب**’ın teki **وَجْب**’dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الباجُ: التُّبَّانُ. والناسُ باجٌ واحد أَي شيءٌ واحد. وجَعَلَ الكلامَ باجاً واحداً أَي وَجْهاً واحداً. ابن الأَعرابي: الباجُ، يهمز ولا يهمز، وهو الطريقة من المَحاجِّ المستوية، ومنه قول عمر، رضي الله عنه: لأَجْعَلَنَّ النَّاسَ بَاجاً واحداً أَي طريقة واحدة في العطاء، ويُجْمَعُ باجٌ على أَبْواجٍ. ابن السكيت: اجعل هذا الشيء باجاً واحداً؛ قال: ويقال أَول من تكلم به عثمان، رضي الله عنه، أَي طريقةً واحدةً؛ قال: ومثله الجاش والفاس والكاس والراس. الجوهري: قولهم اجعلْ الباجات باجاً واحداً أَي ضرباً واحداً ولوناً واحداً، وهو معرَّب وأَصله بالفارسية بَاهَا أَي أَلوان الأَطعمة.

##### Türkçe

**الباجُ**: **التُّبَّانُ**. Ve insanlar **باجٌ** واحد, yani bir şeydir. Ve sözü **باجاً** واحد yaptı; yani bir yüz (vech) olarak. İbnü’l-A‘râbî: **الباجُ**, hem hemzelenir hem hemzelenmez; ve o, düz olan **المَحاجِّ**’den bir yoldur; ve ondan, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü: “Elbette insanları **بَاجاً** واحد yapacağım”; yani atâda bir yol (tarîk) olarak; ve **باجٌ**, **أَبْواجٍ** üzerine cem‘ olunur. İbnü’s-Sikkît: “Bu şeyi **باجاً** واحد yap”; dedi ki: Ve denilir: Onu ilk söyleyen Osman’dır, Allah ondan razı olsun; yani bir yol (tarîka) olarak; dedi ki: Ve onun benzeri **الجاش** ve **الفاس** ve **الكاس** ve **الراس**’tır. el-Cevherî: Onların “**الباجات**’ı **باجاً** واحد yap” sözü; yani bir darbe olarak ve bir renk olarak; ve o, mu‘arrebdir ve aslı Farsçada **بَاهَا**’dır; yani yemeklerin renkleri.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَأْجٌ
بَأْجٌ ذ , also pronounced بَاجٌ, without ء, (IAar, S, Msb, K,) but the former alone is mentioned by Th in the Fs, and is the chaste word, (TA,) arabicized, from the Persian بَاهَا, (S,) A sort, or species, (S, K,) of food, or viands. (S.) Hence the saying, اِجْعَلِ البَأْجَات بَاـْجاً وَاحِدًا [Make thou the sorts, or species, of food, or viands, to be one sort, or species]: (S, K:) occurring in a trad., in which it is without ء in each case, accord. to IDrst: several different sorts of food being brought to 'Omar, he asked respecting them, and it was said, [They are] سِكْبَاج and زِرْبَاج and اـِسْفِيدْبَاج; whereupon he ordered that the bowls should be brought, and their contents were emptied into one; he saying the words above. (Marginal note in a copy of the S.) IKh says that a man would bring various sorts [of food], and one would say, اِجْعَلْهَا بأْجاً وَاحدِا [Make thou them to be one sort]. (TA.) The pl. is [بَأْجَاتٌ, as shown above, as though the sing. were بَأْجَةٌ, and] أَبْوَاجٌ. (Msb, TA.) لَأَجْعَلَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ بَأْجًا وَاحِدًا is [likewise] a saying of 'Omar, (Msb, TA,) meaning [I will assuredly make the people, all of them, to be] one body or assemblage; بَأْجٌ signifying a state of assembling, or collecting together: (Kz, TA:) or [of] one uniform way or mode or manner, (Msb, TA,) as El-Fihree says in the Expos. of the Fs, on the authority of ISd in the book entitled El-'Awees; (TA;) i. e., in respect of gifts, or allowances: (Msb:) accord. to IAar, it is from بَأْجٌ or بَاجٌ signifying a uniform line of road. (TA.) You say also, النَّاسُ بَأْجٌ وَاحِدٌ The people are [as] one thing. (TA.) And هُمْ فِى أَمْرٍ بَأْجٍ They are [in one and the same, or] in an equal, or a uniform, case. (K.) And جَعَلَ الكَلَامَ بَأْجاً وَاخِدًا He made the speech, or language, to be [uniform, or] of one mode, or manner. (TA.) And اِجْعَلْ هٰذا الشَّىْءَ بَأْجًا وَاحِدًا Make thou this thing to be [uniform, or] of one way, or mode, or manner. (ISk.) And اِجْعَلِ الأَمْرَ بَأْجًا وَاحِدًا Make thou the affair, or case, [uniform, or] one uniform thing. (Fr.)

##### Türkçe

**بَأْجٌ**
**بَأْجٌ** ذ , ayrıca ء olmaksızın **بَاجٌ** diye de telaffuz edilir, (IAar, S, Msb, K,) fakat Th, Fs’de yalnız birincisini zikretmiştir ve o fasih kelimedir, (TA,) Farsça **بَاهَا**’dan Arapçalaştırılmıştır, (S,) yiyeceklerden, yahut yemeklerden bir tür, yahut cins. (S.) Bundan dolayı şu söz: **اِجْعَلِ البَأْجَات بَاـْجاً وَاحِدًا** [Yiyecek/yemek türlerini bir tek tür yap]: (S, K:) bir rivayette vârid olmuştur; onda her iki yerde de IDrst’e göre ء’sizdir: ‘Omar’a birkaç farklı yiyecek türü getirilmişti; onlar hakkında sordu ve denildi ki, [Onlar] **سِكْبَاج** ve **زِرْبَاج** ve **اـِسْفِيدْبَاج**’dır; bunun üzerine kapların getirilmesini emretti ve içindekiler birine boşaltıldı; o da yukarıdaki sözleri söyledi. (S’nin bir nüshasındaki kenar notu.) IKh der ki: bir adam çeşitli türler [yiyecek] getirirdi ve biri derdi ki, **اِجْعَلْهَا بأْجاً وَاحدِا** [Onları bir tek tür yap]. (TA.) Çoğulu [yukarıda gösterildiği üzere, tekili sanki **بَأْجَةٌ** imiş gibi] **بَأْجَاتٌ** ve **أَبْوَاجٌ**’dur. (Msb, TA.) **لَأَجْعَلَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ بَأْجًا وَاحِدًا** da ‘Omar’ın bir sözüdür, (Msb, TA,) mânâsı: [İnsanların hepsini muhakkak] tek bir beden yahut topluluk yapacağım; **بَأْجٌ**, toplanma yahut bir araya getirme hâlini ifade eder: (Kz, TA:) yahut [tek] bir yeknesak yol veya tarz veya üslûp [hâlini], (Msb, TA,) El-Fihree’nin Fs’nin şerhinde, **El-‘Awees** adlı kitapta ISd’den naklen söylediği üzere; (TA;) yani, atıyye yahut tahsisatlar bakımından: (Msb:) IAar’a göre, bu, yeknesak bir yol çizgisi mânâsına gelen **بَأْجٌ** yahut **بَاجٌ**’dandır. (TA.) Yine dersin ki, **النَّاسُ بَأْجٌ وَاحِدٌ** İnsanlar [sanki] tek bir şeydir. (TA.) Ve **هُمْ فِى أَمْرٍ بَأْجٍ** Onlar [aynı bir işte, yahut] eşit, yahut yeknesak bir hâldedir. (K.) Ve **جَعَلَ الكَلَامَ بَأْجاً وَاخِدًا** Sözü yahut dili [yeknesak, yahut] tek bir tarz/üslûp üzere yaptı. (TA.) Ve **اِجْعَلْ هٰذا الشَّىْءَ بَأْجًا وَاحِدًا** Bu şeyi [yeknesak, yahut] tek bir yol, tarz, yahut üslûp üzere yap. (ISk.) Ve **اِجْعَلِ الأَمْرَ بَأْجًا وَاحِدًا** İşi yahut hâli, [yeknesak, yahut] tek bir yeknesak şey yap. (Fr.)
