# ببب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A8%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ببب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A8%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ببب

بَبَّةُ حكاية صو صبي. قالت هِنْدُ بنتُ أَبي سُفْيانَ تُرَقِّصُ ابْنها عبدَاللّهِ بنَ الحَرِث:
لأُنْكِحَنَّ بَبَّهْ
جارِيةً خِدَبَّهْ،
مُكْرَمةً مُحَبَّه،
تَجُبُّ أَهلَ الكَعْبه
أَي تَغْلِبُ نساءَ قُرَيْشٍ في حُسْنِها. ومنه قول الراجِز: جَبَّتْ نِساءَ العالَمينَ بالسَّبَبْ \<ص:222>
وسنذكره إِن شاءَ اللّه تعالى.
وفي الصحاح: بَبَّةُ: اسم جارية، واستشهد بهذا الرجز. قال الشيخ ابن بري: هذا سَهْوٌ لأَن بَبَّةَ هذا هو لقب عبدِاللّه بن الحرث بن نَوْفل بن عبدالمطلب والي البصرة، كانت أُمه لقَّبَتْه به في صِغَره لكثرة لَحْمِه، والرجز لأُمه هِنْدَ، كانت تُرَقِّصُه به تريد: لأُنْكِحَنَّه، إِذا بلَغَ، جارِيةً هذه صفتها، وقد خَطَّأَ أَبو زكريا أَيضاً الجَوْهَريَّ في هذا المكان. غيره: بَبَّةُ لقَب رجل من قريش، ويوصف به الأَحْمَقُ الثَّقِيلُ. والبَبَّةُ: السَّمِينُ، وقيل: الشابُّ الـمُمْتَلئُ البَدنِ نَعْمةً، حكاه الهروِيُّ في الغريبين. قال: وبه لُقِّب عبدُاللّه بن الحرث لكثرة لحمه في صِغَره، وفيه يقول الفرزدق:
وبايَعْتُ أَقْواماً وفَيْتُ بعَهْدِهِمْ،  * وبَبَّةُ قد بايَعْتُه  غيرَ نادِمِ وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: سَلَّم عليه فَتىً من قُرَيْشٍ، فَردَّ عليه مثْلَ سَلامِه، فقال له: ما أَحْسِبُكَ أَثْبَتَّنِي. قال: أَلسْتَ بَبَّةً؟ قال ابن الأَثير: يقال للشابِّ الـمُمْتَلِئِ البَدنِ نَعْمَةً وشَباباً بَبَّةٌ. والبَبُّ: الغلامُ السائلُ، وهو السَّمِينُ، ويقال: تَبَبَّبَ إِذا سَمِنَ. وبَبَّةُ: صَوتٌ من الأَصْوات، وبه سُمِّيَ الرجل، وكانت أُمه تُرَقِّصه به. وهم على بَبَّانٍ واحد وبَبانٍ(1) (1 قوله «وهم على ببان إلخ» عبارة القاموس وهم ببان واحد وعلى ببان واحد ويخفف ا هـ فيستفاد منه استعمالات أربعة.) أَي على طَريقةٍ. قال: وأُرَى بَباناً محذوفاً من بَبَّانٍ، لأَنَّ فَعْلانَ أَكثر من فَعالٍ، وهم بَبَّانٌ واحِدٌ أَي سَواءٌ، كما يقال بَأْجٌ واحِدٌ. قال عمر، رضي اللّه عنه: لَئن عِشْتُ إِلى قابل لأُلْحِقَنَّ آخِرَ الناسِ بأَوَّلِهم حتى يكونوا بَبَّاناً واحِداً. وفي طريق آخر: إِنْ عِشْتُ فَسَأَجْعَلُ الناسَ بَبَّاناً واحِداً، يريد التَّسويةَ في القَسْمِ، وكان يُفَضِّل الـمُجاهِدِينَ وأَهلَ بَدْر في العَطاءِ. قال أَبو عبدالرحمن بن مهدي: يعني شيئاً واحداً. قال أَبو عُبَيْدٍ: وذاك الذي أَراد. قال: ولا أحْسِبُ الكلمةَ عَربيةً. قال: ولم أَسمعها في غير هذا الحديث. وقال أَبو سَعيد الضَّريرُ: لا نَعْرفُ بَبَّاناً في كلام العرب. قال: والصحيح عندنا بَيَّاناً واحداً. قال: وأَصلُ هذه الكلمة أَنَّ العرب تقول إِذا ذَكَرت من لا يُعْرَفُ هذا هَيَّانُ بنُ بَيَّانَ، كما يقال طامرُ بنُ طامِرٍ. قال: فالمعنى لأُسَوِّيَنَّ  بينهم في العَطاءِ حتى يكونوا شيئاً واحداً، ولا أُفَضِّلُ أَحداً على أَحد. قال الأَزهريُّ: ليس كما ظَنَّ، وهذا حديث مشهور رواه أَهلُ الإِتْقانِ، وكأَنها لغة يمَانِيَةٌ، ولم تَفْشُ في كلام مَعَدٍّ. وقال الجوهري: هذا الحرف هكذا سُمِعَ وناسٌ يَجْعلونه هيَّانَ بنَ بَيَّانَ. قال: وما أُراه محفوظاً عن العرب. قال أَبو منصور: بَبَّانُ حَرْف رواه هشام بن سعد وأَبو معشر عن زيد بن أَسْلَم عن أَبيه سمعت عُمَر، ومِثْلُ هؤُلاءِ الرُّواة لا يُخْطِئُونَ فيُغَيِّرُوا، وبَبَّانُ، وإِن لم يكن عربياً مَحْضاً، فهو صحيح بهذا المعنى. وقال الليث: بَبَّانُ على تقدير فَعْلانَ، ويقال على تقدير فَعَّالٍ. قال: والنون أَصلية، ولا يُصَرَّفُ منه فِعْلٌ. قال: وهو والبَأْجُ بمعنى واحد. قال أَبو منصور: وكان رَأْيُ عمرَ، رضي اللّه عنه، في أَعْطِيةِ الناس التَّفْضِيلَ على السَّوابِقِ؛ وكان رأْيُ أَبي بكرٍ، رضي اللّه عنه، التَّسْوِيةَ، ثم رجَع عمرُ إِلى رأْي أَبي بكر، \<ص:223>
والأَصل في رجوعه هذا الحديث. قال الأَزهري: وبَبَّانُ كأَنها لغة يمَانِيةٌ. وفي رواية عن عمر، رضي اللّه عنه: لولا أَن أَتْرُكَ آخِرَ الناسِ بَبَّاناً واحداً ما فُتِحَتْ عليَّ قَريةٌ إِلا قَسَمْتُها أَي أَتركهم شيئاً واحداً، لانه إِذا قَسَمَ البِلادَ المفتوحة على الغانِمين بقي من لم يَحْضُرِ الغَنِيمةَ ومَن يَجِيءُ بَعْدُ من المسلمين بغير شيءٍ منها، فلذلك ترَكَها لتكون بينهم جَمِيعهم. وحكى ثعلب: الناسُ بَبَّانٌ واحِد لا رأْسَ لهم. قال أَبو علي: هذا فَعَّالٌ من باب كَوْكَبٍ، ولا يكون فَعْلانَ، لأَن الثلاثة لا تكون من موضع واحد. قال: وبَبَّةُ يَرُدُّ قول أَبي علي.

### Türkçe

**بَبَّةُ**: küçük çocuğun sesi taklidi. Hind bint Ebî Süfyân, oğlu Abdullah b. el-Hâris’i sallayıp oynatırken dedi:

“Mutlaka evlendireceğim **بَبَّهْ**’yi
bir cariyeyle, **خِدَبَّهْ**;
ikram edilmiş, sevilmiş;
**تَجُبُّ** Kâbe ehline,”

yani: güzelliğinde Kureyş kadınlarına galip gelir. Ve ondan râcizin sözü: “**جَبَّتْ** âlemlerin kadınlarını sebeb ile”
\<ص:222>
ve onu, yüce Allah dilerse, zikredeceğiz.

Ve Sıhâh’ta: **بَبَّةُ**: bir cariyenin adıdır; ve bu recez ile istişhâd etti. Şeyh İbn Berrî dedi: Bu bir sehivdir; çünkü bu **بَبَّةَ**, Basra valisi Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel b. Abdülmuttalib’in lakabıdır; annesi, küçüklüğünde etinin çokluğundan dolayı onu bununla lakaplandırmıştı; ve recez annesi Hind’indir; onu bununla sallayıp oynatıyordu; muradı: “Mutlaka onu evlendireceğim, ergenliğe eriştiğinde, sıfatı bu olan bir cariyeyle.” Ve Ebû Zekeriyyâ da bu yerde Cevherî’yi hatalı saydı. Başkası: **بَبَّةُ**, Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; ve onunla ahmak, ağır (kaba) olan vasfedilir.

Ve **البَبَّةُ**: şişman olan; ve denildi ki: beden dolgunluğu bakımından nimet (rahatlık) üzere olan genç; bunu Herevî, el-Garîbeyn’de nakletti. Dedi: ve onunla Abdullah b. el-Hâris, küçüklüğünde etinin çokluğundan dolayı lakaplandırıldı; ve onun hakkında Ferazdak şöyle der:

“Bir kavimlerle biatlaştım ve ahitlerine vefa ettim,  * ve **بَبَّةُ** ile biatlaştım, pişman olmayan.”

Ve İbn Ömer hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: Kureyş’ten bir delikanlı ona selâm verdi; o da selâmının benzeriyle ona karşılık verdi. Ona dedi ki: “Seni sabit kıldığımı sanmıyorum.” Dedi: “Sen **بَبَّةً** değil misin?” İbnü’l-Esîr dedi: beden dolgunluğu bakımından nimet ve gençlik üzere olan gence **بَبَّةٌ** denir. Ve **البَبُّ**: salyalı oğlandır; o şişmandır; ve şişmanladığında **تَبَبَّبَ** denir. Ve **بَبَّةُ**: seslerden bir sestir; ve onunla adam adlandırıldı; annesi onu onunla sallayıp oynatıyordu. Ve onlar bir **بَبَّانٍ** ve **بَبانٍ** üzeredirler(1)

(1 “Ve onlar **ببان** üzeredirler ilh.” sözü: Kâmûs’un ibaresi “ve onlar bir **ببان** ve bir **ببان** üzeredirler; ve hafifletilir”dir; ondan dört kullanım istifade edilir.) yani bir yol üzere. Dedi: ve ben **بَباناً**’ın, **بَبَّانٍ**’dan hazfedilmiş olduğunu görüyorum; çünkü **فَعْلانَ**, **فَعالٍ**’dan daha çoktur. Ve onlar bir **بَبَّانٌ**’dır, yani eşittirler; nitekim “bir **بَأْجٌ**” denir. Ömer, Allah ondan razı olsun, dedi: “Eğer gelecek yıla kadar yaşarsam, insanların sonuncusunu birincilerine mutlaka ilhak edeceğim; ta ki bir **بَبَّاناً واحِداً** olsunlar.” Başka bir yolda: “Eğer yaşarsam, insanları bir **بَبَّاناً واحِداً** yapacağım”; muradı: taksimde eşitlemedir; ve o, atâda mücahidleri ve Bedir ehlini üstün tutardı. Ebû Abdurrahman b. Mehdî dedi: yani tek bir şey. Ebû Ubeyd dedi: ve muradı o idi. Dedi: ve kelimenin Arapça olduğunu sanmıyorum. Dedi: ve onu bu hadîsten başka yerde işitmedim. Ebû Saîd ed-Darîr dedi: Arapların sözünde **بَبَّاناً**’ı bilmiyoruz. Dedi: ve bize göre sahih olan “bir **بَيَّاناً**”dır. Dedi: bu kelimenin aslı şudur ki Araplar, tanınmayanı zikrettiklerinde “bu **هَيَّانُ بنُ بَيَّانَ**’dır” derler; nitekim “**طامرُ بنُ طامِرٍ**” denildiği gibi.

Dedi: öyleyse mânâ: atâda aralarını mutlaka eşitleyeceğim; ta ki tek bir şey olsunlar; ve birini birine üstün tutmayacağım.

Ezherî dedi: zannettiği gibi değildir; bu meşhur bir hadîstir; onu itkan ehli rivayet etmiştir; ve sanki Yemenî bir lugattır; ve Ma‘add’ın sözünde yayılmamıştır.

Cevherî dedi: bu harf böyle işitildi; ve insanlar onu **هيَّانَ بنَ بَيَّانَ** yaparlar. Dedi: ve onu Araplardan mahfuz görmüyorum. Ebû Mansûr dedi: **بَبَّانُ** bir harftir; onu Hişâm b. Sa‘d ve Ebû Ma‘şer, Zeyd b. Eslem’den, o da babasından rivayet etti: Ömer’i işittim. Ve bu râvîler gibileri hata edip değiştirmezler. Ve **بَبَّانُ**, her ne kadar sırf Arapça olmasa da, bu mânâ ile sahihtir. Leys dedi: **بَبَّانُ**, **فَعْلانَ** takdiri üzeredir; ve **فَعَّالٍ** takdiri üzere de denir. Dedi: ve **النون** aslîdir; ve ondan fiil tasrif edilmez. Dedi: ve o, **البَأْجُ** ile aynı mânâdadır. Ebû Mansûr dedi: Ömer’in, Allah ondan razı olsun, insanların atiyyelerinde görüşü, sâbıkalara göre üstün tutmaktı; Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, görüşü ise eşitlemeydi; sonra Ömer, Ebû Bekir’in görüşüne döndü,
\<ص:223>
ve bu dönüşünün aslı bu hadîstir. Ezherî dedi: ve **بَبَّانُ** sanki Yemenî bir lugattır. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, bir rivayette: “Eğer insanların sonuncusunu bir **بَبَّاناً واحِداً** bırakacak olmasaydım, üzerime açılan hiçbir köy yoktur ki onu taksim edeyim”; yani onları tek bir şey bırakırım; çünkü fethedilmiş beldeleri ganimet alanlara taksim ettiğinde, ganimete hazır bulunmayan ve sonra gelecek Müslümanlardan kimse, ondan bir şeysiz kalır; bu yüzden onu bıraktı ki hepsinin arasında olsun. Sa‘leb nakletti: “İnsanlar bir **بَبَّانٌ**’dır; onların başı yoktur.” Ebû Ali dedi: bu, **كَوْكَبٍ** bâbından **فَعَّالٌ**’dır; ve **فَعْلانَ** olmaz; çünkü üç (harf) bir yerden olmaz. Dedi: ve **بَبَّةُ**, Ebû Ali’nin sözünü reddeder.
