# ببب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%A8%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ببب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A8%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ببب

ببة: حكاية صوت صبي، ولقب قرشي يأتي ذكره، والببة: السمين، وقيل: الشاب الممتليء البدن نعمة، بالفتح، وشبابا، حكاه الهروي وابن الأثير عن ابن الأعرابي.
 وببة صفة للأحمق الثقيل أيضا، قاله الليث، قال ابن بري في الحاشية والصاغاني وأبو زكريا وقول الجوهري إن ببة اسم جارية زعما منه أن جارية في الشعر بدل من ببة، وهذا غلط قبيح، واستشهاده أي الجوهري بالرجز أيضا غلط، قال شيخنا: وهذا من تتمة الغلط، لأنه هو الذي أوقعه فيه فلا يحتاج إلى زيادة في التغليط وإنما هو لقب القرشي المذكور آنفا، هو عبد الله بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب، والي البصرة لابن الزبير وفيه يقول الفرزدق:
  وبايعت أقواما وفيت بعهدهم                      وببة قد بايعته غير نـادم
  كانت أمه لقبته به في صغره لكثرة لحمه، وقيل: إنما سمي به لأن أمه كانت ترقصه بذلك الصوت، وببة حكاية صوت، وفي حديث ابن عمر  سلم عليه فتى من قريش فرد عليه مثل سلامه فقال: ما أحسبك أثبتني. قال: ألست ببة  قال الحافظ ابن حجر في الإصابة: لأبيه وجده صحبة، وأمه أخت أم حبيبة ومعاوية رضي الله عنهما، وقد روى عن النبي صلى الله عليه وسلم مرسلا، ويقال إنه كان له عند وفاته سنتان، وروى عن أبيه وجده وعن عمر وعلي وابن مسعود وأم هانيء وغيرهم، وروى عنه أولاده عبد الله وإسحاق، ومن التابعين عبد الملك بن عمير وأبو إسحاق السبيعي وغيرهم، اتفقوا على توثيقه، قاله ابن عبد البر، وكانت وفاته بعمان سنة 84 وقوله أي الجوهري: قال الراجز، غلط أيضا، والصواب كما صرح به الأئمة قالت هند بنت أبي سفيان بن حرب بن أمية، وهذا فيه ما فيه، فإنه يمكن أن يراد به الشخص الراجز، وإطلاقه على المرأة صحيح وهي ترقص ولدها عبد الله بن الحارث المذكور.

  والله رب الكعبه
  لأنكحن بـبـه
  جارية خـدبـه جارية منصوب على أنه مفعول ثان لأنكحن خدبه أي الضخمة الطويلة، ويروى: جارية كالقبه.

  مكرمة محبه أي محبوبة، ويروى بعده:
  تحب من أحبـه
  تجب أهل الكعبه
  يدخل فيها زبـه أي تغلبهن أي نساء قريش حسنا في حسنها، ومنه قول الراجز:
  جبت نساء العالمين بالسبب ودار ببة بمكة على رأس ردم عمر بن الخطاب، كأنها نسبت إلى عبد الله بن الحارث.
 وببة الجهني: صحابي، ويقال فيه نبة بالنون ونبية مصغرا أيضا، كذا في معجم ابن فهد.
 والبب: البأج، والغلام السائل وهو السمين، عن ابن الأعرابي.
 وجاء في كتاب البخاري  قال عمر رضي الله عنه: لئن عشت إلى قابل لألحقن آخر الناس بأولهم حتى يكونوا ببانا واحدا  . وفي طريق آخر  إن عشت فسأجعل الناس ببانا واحدا  ويقال هم ببان واحد، وهم على ببان واحد هذا هو المشهور ويخفف، مال إليه أبو علي الفارسي، بل رجحه حيث نقل عنه ابن المكرم أنه فعال من باب كوكب ولا يكون فعلانا لأن الثلاثة لا تكون من موضع واحد، قال ثعلب وببة يرد قول أبي علي.

  قلت: هو اسم صوت لا يعتد به. أي على طريقة وهم ببان واحد أي سواء كما يقال: بأج واحد. وفي قول عمر يريد التسوية في القسم وكان يفضل المجاهدين وأهل بدر في العطاء، قال أبو عبد الرحمن بن مهدي: أي شيئا واحدا، قال أبو عبيد: ولا أحسب الكلمة عربية، قال: ولم أسمعها في غير هذا الحديث، وقال أبو سعيد الضرير: لا يعرف ببان في كلام العرب، قال: والصحيح عندنا  بيانا واحدا  قال وأصل هذه الكلمة أن العرب تقول إذا ذكرت من لا يعرف: هذا هيان بن بيان، كما يقال: طامر بن طامر. قال: فالمعنى لأسوين بينهم في العطاء حتى يكونوا شيئا واحدا، ولا أفضل أحدا على أحد، قال الأزهري: ليس كما ظن، وهذا حديث مشهور رواه أهل الإتقان، وكأنها لغة يمانية ولم تفش في كلام معد، وقال الجوهري: هذا الحرف هكذا سمع، وناس يجعلونه من هيان بن بيان، قال: ولا أراه محفوظا عن العرب، قال أبو منصور: ببان حرف رواه هشام بن سعد وأبو معشر عن زيد بن أسلم عن أبيه: سمعت عمر. ومثل هؤلاء الرواة لا يخطئون فيغيروا، وببان وإن لم يكن عربيا محضا فهو صحيح بهذا المعنى، وقال الليث: ببان على تقدير فعلان، ويقال على تقدير فعال، قال: والنون أصلية ولا يصرف منه فعل، قال: وهو والبأج بمعنى واحد، وقال الأزهري وببان كأنها لغة يمانية، وحكى ثعلب: الناس ببان واحد لا رأس لهم، وقال شيخنا: واختلفوا في معناه على ثلاثة أقوال: أحدها وهو قول الأكثر أنه الشيء الواحد، وقال الزمخشري: الضرب الواحد.
 وثانيهما: الجماعة والاجتماع، وإليه مال أبو المظفر وغيره.
 ثالثها أنه المعدم الذي لا شيء له، كما نقله عياض عن الطبري، وذكره في التوشيح أيضا، وإن أغفلوه تقصيرا، انتهى.
 والبأببة: هدير الفحل في ترجيعه تكرارا له، قال رؤبة:
  إذا المصاعيب ارتجسن قبقبا
  بغبغة مرا ومـر بـأبـبـا ذكره في لسان العرب في ب و ب بتشديد الياء يعني البابية، ونقل عن الليث معناه، وقال رؤبة أيضا:
  يسوقها أعيس هدار ببب
  إذا دعاها أقبلت لا تتئب فذكر المصنف إياه في هذه المادة تصحيف منه، ولم ينبه على ذلك شيخنا، فتأمل.

### Türkçe

**ببة**: bir çocuğun sesinin taklidi; ve zikri gelecek olan Kureyşli bir lakap; ve **الببة**: şişman; ve denildi ki: beden bakımından nimetle dolgun genç, fetha ile; ve **شبابا**; bunu Herevî ve İbnü’l-Esîr, İbnü’l-A‘râbî’den naklen hikâye etti.

Ve **ببة** ahmak, ağır (kimse) için de bir sıfattır; bunu Leys söyledi; İbn Berrî hâşiyede, Sâgânî ve Ebû Zekeriyyâ (da söyledi); ve Cevherî’nin “**ببة** bir câriyenin adıdır” sözü, onun zannınca şiirdeki **جارية**’nin **ببة**’nin بدل’i olmasındandır; bu çirkin bir yanlıştır; ve onun, yani Cevherî’nin recez ile istişhâdı da yanlıştır. Şeyhimiz dedi: Bu, yanlışın tamamındandır; çünkü onu buna düşüren bizzat odur; artık yanlışlamayı artırmaya ihtiyaç yoktur. Bilakis o, az önce zikredilen Kureyşli lakaptır: o, Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel b. el-Hâris b. Abdülmuttalib’dir; İbnü’z-Zübeyr için Basra valisi; ve Ferazdak onun hakkında şöyle der:

وبايعت أقواما وفيت بعهدهم                      وببة قد بايعته غير نـادم

Annesi, küçüklüğünde etinin çokluğundan dolayı onu bununla lakaplandırmıştı; ve denildi ki: ancak bununla adlandırıldı, çünkü annesi onu o sesle sallayıp oynatırdı; ve **ببة** bir ses taklididir. Ve İbn Ömer hadîsinde: Kureyş’ten bir delikanlı ona selâm verdi; o da onun selâmının benzeriyle karşılık verdi; sonra dedi: “Seni sabit kıldığımı sanmıyorum.” O dedi: “Ben **ببة** değil miyim?” Hâfız İbn Hacer, el-İsâbe’de dedi: Babası ve dedesi için sohbet vardır; annesi Ümmü Habîbe ve Muâviye’nin (Allah ikisinden de razı olsun) kız kardeşidir; Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) mürsel olarak rivayet etmiştir; ve denilir ki vefatında iki yaşındaydı; babasından ve dedesinden, Ömer’den, Ali’den, İbn Mes‘ûd’dan, Ümmü Hânî’den ve başkalarından rivayet etti; ondan da oğulları Abdullah ve İshak, tâbiînden Abdülmelik b. Umeyr, Ebû İshak es-Sebî‘î ve başkaları rivayet etti; onu sika saymada ittifak ettiler; bunu İbn Abdülberr söyledi; vefatı Umân’da 84 yılında oldu. Ve Cevherî’nin “râciz dedi” sözü de yanlıştır; doğrusu, imamların açıkça belirttiği üzere, Ebû Süfyân b. Harb b. Ümeyye’nin kızı Hind söyledi; ve bunda olan vardır; çünkü bununla râciz olan şahsın kastedilmesi mümkündür; ve onu kadına ıtlak etmek doğrudur; o, zikredilen Abdullah b. el-Hâris olan oğlunu oynatıp sallamaktadır:

والله رب الكعبه
لأنكحن بـبـه
جارية خـدبـه

**جارية** mansûbdur; **لأنكحن** için ikinci mef‘ûl olması üzeredir; çünkü **خدبه** yani iri, uzun (olanı) nikâhlayacağım. Ve şöyle de rivayet edilir: **جارية كالقبه**.

مكرمة محبه

yani sevilen. Ve ondan sonra şöyle rivayet edilir:

تحب من أحبـه
تجب أهل الكعبه
يدخل فيها زبـه

yani onları yener; yani Kureyş kadınlarını, güzelliğinde, güzellikçe alt eder. Ve ondan, râcizin sözü:

جبت نساء العالمين بالسبب

Ve Mekke’de **دار ببة**, Ömer b. el-Hattâb’ın dolgusunun başı üzerindedir; sanki Abdullah b. el-Hâris’e nisbet edilmiştir.

Ve **ببة الجهني**: sahâbîdir; ve onda **نبة** (nun ile) ve küçültme olarak **نبية** de denilir; İbn Fehd’in Mu‘cem’inde böyledir.

Ve **البب**: **البأج**; ve isteyen oğlan; ve o şişmandır; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve Buhârî’nin kitabında geldi: Ömer (Allah ondan razı olsun) dedi: “Eğer gelecek yıla yaşarsam, insanların sonunu ilklerine mutlaka katacağım; ta ki **ببانا واحدا** olsunlar.” Ve başka bir tarikde: “Eğer yaşarsam, insanları **ببانا واحدا** yapacağım.” Ve denilir: onlar **ببان واحد**’dır; ve onlar **على ببان واحد**’dır; bu meşhur olandır; ve hafifletilir. Ebû Ali el-Fârisî buna meyletti; bilakis onu tercih etti; zira ondan İbnü’l-Mükrem nakletti ki o, **فعال** veznindendir, **كوكب** bâbındandır; ve **فعلانا** olmaz; çünkü üç (harf) bir tek yerden olmaz. Sa‘leb dedi: ve **ببة** Ebû Ali’nin sözünü reddeder.

قلت: O, itibar edilmeyen bir ses adıdır. Yani “onlar **ببان واحد**” tarzı üzere; yani eşit; “**بأج واحد**” denildiği gibi. Ve Ömer’in sözünde, taksimde eşitlemeyi kasteder; o, atâda mücâhidleri ve Bedir ehlini üstün tutardı. Ebû Abdurrahman b. Mehdî dedi: yani tek bir şey. Ebû Ubeyd dedi: kelimenin Arapça olduğunu sanmıyorum; dedi: bunu bu hadîs dışında işitmedim. Ebû Saîd ed-Darîr dedi: Arapların كلامında **ببان** bilinmez; dedi: bize göre doğru olan **بيانا واحدا**’dır. Dedi: bu kelimenin aslı şudur: Araplar, tanınmayanı zikrettiklerinde derler ki: “bu, **هيان بن بيان**’dır”; “**طامر بن طامر**” denildiği gibi. Dedi: mânâ, atâda aralarını mutlaka eşitleyeceğim; ta ki tek bir şey olsunlar; birini diğerine üstün tutmayacağım. Ezherî dedi: zannettiği gibi değildir; bu, itkan ehlinin rivayet ettiği meşhur bir hadîstir; sanki Yemenî bir lügattir ve Ma‘add’ın كلامında yayılmamıştır. Cevherî dedi: bu harf böyle işitildi; ve insanlar onu **هيان بن بيان**’dan yaparlar; dedi: onu Araplardan mahfuz görmüyorum. Ebû Mansûr dedi: **ببان** bir harftir; onu Hişâm b. Sa‘d ve Ebû Ma‘şer, Zeyd b. Eslem’den, o da babasından rivayet etti: “Ömer’i işittim.” Bu gibi râvîler yanılıp da değiştirerek hata etmezler. Ve **ببان**, sırf Arapça olmasa da bu mânâ ile sahihtir. Leys dedi: **ببان**, **فعلان** takdiri üzeredir; ve **فعال** takdiri üzere de denilir. Dedi: nun aslîdir; ve ondan fiil sarf edilmez. Dedi: o ve **البأج** bir mânâdadır. Ezherî dedi: ve **ببان** sanki Yemenî bir lügattir. Sa‘leb hikâye etti: “insanlar **ببان واحد** (dır), onların başı yoktur.” Şeyhimiz dedi: mânâsında üç kavle ihtilaf ettiler: birincisi, çoğunluğun sözü olup tek şeydir. Zemahşerî dedi: tek tür.

İkincisi: cemaat ve toplanma; Ebû’l-Muzaffer ve başkaları buna meyletti.

Üçüncüsü: hiçbir şeyi olmayan yoksuldur; bunu İyâz, Taberî’den naklen aktardı; ve onu et-Tevşîh’te de zikretti; her ne kadar onu ihmal etseler de, kusurla; bitti.

Ve **البأببة**: aygırın, tekrar ederek geri döndürmesinde (çıkan) böğürtüsü; Ru’be dedi:

إذا المصاعيب ارتجسن قبقبا
بغبغة مرا ومـر بـأبـبـا

Bunu Lisânü’l-‘Arab’da **ب و ب** maddesinde, yâ’yı şeddeli olarak zikretti; yani **البابية**; ve Leys’ten mânâsını nakletti. Ve Ru’be ayrıca dedi:

يسوقها أعيس هدار ببب
إذا دعاها أقبلت لا تتئب

Musannif onu bu maddede zikretti; bu, ondan bir tashîftir; ve Şeyhimiz buna dikkat çekmedi; öyleyse düşün.
