# بتت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بتت

البت: الطيلسان من خز ونحوه هذه عبارة الجوهري. وفي المحكم: هو كساء غليظ، مهلهل، مربع، أخضر. وقيل: هو من وبر وصوف. وفي كفاية المتحفظ: هو كساء غليظ، من صوف أو وبر. وفي التهذيب: البت: ضرب من الطيالسة، يسمى الساج، مربع، غليظ، أخضر. والجمع البتوت. وفي المحكم: أبت، وبتات. وفي حديث دار الندوة:  فاعترضهم إبليس في صورة شيخ جليل عليه بت  وفي حديث علي، رضي الله عنه:  أن طائفة جاءت إليه فقال لقنبر: بتتهم  ، أي أعطهم البتوت. وفي حديث الحسن:  ولبسوا البتوت والنمرات  . وبائعه، وزاد في الصحاح: والذي يعمله: بتي، وبتات مثله، ومنه عثمان بن سليمان بن جرموز البتي مولى بني زهرة، من أهل الكوفة، وانتقل إلى البصرة كان يبيع البتوت. رأى أنسا، وروى عن صالح بن أبي مريم والحسن وعنه شعبة والثوري. وقال الدارقطني: هو عثمان بن مسلم بن هرمز. وأحد القولين تصحيف. والبت فرسان. البت كالمدينة بالعراق قرب راذان، وكان أهلها قد تظلموا قديما إلى الوزير محمد بن عبد الملك بن الزيات من آفة لحقتهم فولى عليهم رجلا ضعيف البصر، فقال شاعر منهم:
  أتيت أمرا يا أبا جعـفـر                      لم يأته بر ولا فـاجـر
  أغثت أهل البت إذ أهلكوا                      بناظر ليس له نـاظـر ومنها أبو الحسن أحمد بن علي الكاتب البتي، أديب كيس، له نوادر حسنة، مات 405، وكان كتب للقادر بالله مدة. كذا في المعجم. وعثمان الفقيه البصري، روى الحديث، فسمعه منه أبو القاسم التنوخي وغيره. وقال الذهبي: هو فقيه البصرة، زمن أبي حنيفة. قلت: وهو بعينه الذي تقدم ذكره، وقد اضطرب هنا كلام أئمة الأنساب وكلام صاحب المعجم، فلينظر: البت: أخرى، بين بعقوبا بالباء الموحدة في أوله، وفي نسخة: بالمثناة التحتية، وبو هرز، بكسر الهاء وسكون الراء وآخره زاي، وهي قرية كبيرة. وبتة، بالهاء: ببلنسية، بفتح الموحدة واللام وسكون النون، وهي من مدن الغرب، منها أبو جعفر أحمد بن عبد الولي بن أحمد بن عبد الولي، الكاتب الشاعر الأديب، ومن شعره:
  غصبت الثريا في اليعاد مكانـهـا                      وأودعت في عيني صادق نوئهـا
  وفي كل حال لم تضئ لي بحـيلة                      فكيف أعرت الشمس حلة ضوئها أحرقه النسطور بها سنة ثمان وثمانين وأربعمائة. البت: القطع المستأصل، يقال: بتت فانبتت. وفي المحكم: بت الشيء، يبت بالضم، ويبت بالكسر، الأول على القياس؛ لأنه المعروف في مضارع فعل المفتوح المتعدي، والثاني على الشذوذ، بتا، كالإبتات: قطعه قطعا مستأصلا؛ قال:
  فبت حبال الوصل بيني وبينها                      أزب ظهور الساعدين عذور

  وفي الصحاح: يبته، ويبته، وهذا شاذ؛ لأن باب المضاعف إذا كان يفعل منه مكسورا، لا يجيء متعديا، إلا أحرف معدودة، وهي: بته يبته ويبته، وعله في الشرب يعله ويعله، ونم الحديث ينمه، وينمه، وشده يشده ويشده، وحبه يحبه وهذه وحدها على لغة واحدة، وإنما سهل تعدي هذه الأحرف إلى المفعول اشتراك الضم والكسر فيهن. وبتته تبتيتا، شدد للمبالغة. انتهى. البت: الانقطاع، أشار إلى أنه يستعمل لازما أيضا، كالانبتات مصدر أنبت، يقال: سار حتى انبت. ورجل منبت: أي منقطع به، وهو مطاوع بت، كما يأتي، وصرح النووي في تهذيب الأسماء واللغات بأن كلا منهما يستعمل لازما ومتعديا، تقول: بتة وأبته، فبت وأبت. عن الليث: أبت فلان طلاق امرأته، أي: طلقها طلاقا باتا. والمجاوز منه الإبتات. قال أبو منصور قول الليث في الإبتات والبت موافق قول أبي زيد، لأنه جعل الإبتات مجاوزا، وجعل البت لازما: ويقال: بت فلان طلاق امرأته ،بغير ألف، وأبته بالألف، وقد طلقها البتة، ويقال: الطلقة الواحدة تبت وتبت، أي: تقطع عصمة النكاح إذا انقضت العدة. وطلقها ثلاثا بتة، وبتاتا: أي بتلة بائنة يعني: قطعا لاعود فيها. وفي الحديث طلقها ثلاثا بتة، أي: قاطعة. وفي الحديث:  لا تبيت المبتوتة إلا في بيتها  هي المطلقة طلاقا بائنا، قال شيخنا: وقوله  بائنة  ، غير جار على قواعد الفقهاء؛ فإن البائنة هي التي تملك المرأة بها نفسها بحيث لا يردها إلا برضاها، كطلاق الخلع ونحوه. وأما البتة، فهي المنقطعة التي لا رجعة فيها إلا بعد زوج. انتهى. ولا أفعله ألبتة، بقطع الهمزة كما في نسختنا، وضبط في الصحاح بوصلها، قالوا: كأنه قطع فعله. ولا أفعله بتة بغير اللام، لكل أمر لا رجعة فيه، ونصبه على المصدر. قال ابن بري: مذهب سيبويه وأصحابه أن البتة لا تكون إلا معرفة: البتة، لاغير، وإنما أجاز تنكيره الفراء وحده، وهو كوفي. ونقل شيخنا عن الدماميني في شرح التسهيل: زعم في اللباب أنه سمع في البتة قطع الهمزة، وقال شارحه في العباب: إنه المسموع. قال البدر: ولا أعرف ذلك من جهة غيرهما؛ وبالغ في رده وتعقبه، وتصدى لذلك أيضا عبد الملك العصامي في حاشيته على شرح القطر للمصنف. وفي حديث جويرية، في صحيح مسلم:  أحسبه قال جويرية، أو البتة  قال: كأنه شك في اسمها، فقال أحسبه جويرية، ثم استدرك فقال: أوأبت، أي أقطع أنه قال جويرية، لا أحسب وأظن. والبتة اشتقاقها من القطع، غير أنه يستعمل في كل أمر يمضي لا رجعة فيه لا التواء. البات: المهزول الذي لا يقدر أن يقوم. وقد بت، يبت بالكسر، بتوتا بالضم. يقال للأحمق المهزول: هو بات. وأحمق بات: شديد الحمق. قال ألأزهري: والذي حفظناه من أفواه الثقات: أحمق تاب من التباب، وهو الخسران، كما قالوا: أحمق خاسر، دابر دامر. البات: السكران يقال: سكران بات: منقطع عن العمل بالسكر، وذا عن أبي حنيفة. وهو أي السكران لا يبت كلاما، بالضم، ولا يبت بالكسر، وهما ثلاثيان، ولا يبت رباعيا، الثانية أنكرها الأصمعي، وأثبتها الفراء: أي ما يبينه. وفي المحكم: أي ما يقطعه. وعن الأصمعي: سكران ما يبت، أي: صار بحيث لا يقطع أمرا، وكان ينكر يبت، أي بالكسر. وقال الفراء: هما لغتان، ويقال: أبتت عليه القضاء، وبتته: أي قطعته. خذ بتاتك، البتات: الزاد؛ وأنشد لطرفة:

  ويأتيك بالأنباء من لم تبـع لـه                      بتاتا ولم تضرب له وقت موعد وقال ابن مقبل:
  أشاقك ركب ذو بتات ونسوة                      بكرمان يغبقن السويق المقندا البتات: الجهاز، بالفتح. البتات: متاع البيت، والجمع أبتة. وفي الحديث  أنه كتب لحارثة بن قطن ومن بدومة الجندل من كلب: إن لنا الضاحية من البعل، ولكم الضامنة من النخل، ولا يحظر عليكم النبات، ولا يؤخذ منكم عشر البتات  قال أبو عبيد: لا يؤخذ منكم عشر البتات يعني المتاع ليس عليه زكاة مما لا يكون للتجارة. ج إبتة. وبتتوه: زودوه وأعطوه البتوت، وقد تقدم في كلام سيدنا علي رضي الله عنه لقنبر. وتبتت الرجل: تزود، وتمتع، من الزاد والمتاع. وبتى، كحتى، ويكتب بالألف أيضا: من قرى النهروان من نواحي بغداد، وقيل هي قرية لبني شيبان وراء حولايا، وفي نسخة المعجم: وراء حولى، قال: كذا وجدته مقيدا بخط أبي محمد عبد الله ابن الخشاب النحوي، قال عبد الله بن قيس الرقيات:
  انزلا بي فأكرماني ببتا                      إنما يكرم الكريم كريم وبتان، ككتان: ناحية بحران، ينسب إليها محمد بن جابر بن سنان البتاني صاحب الزيج قال ياقوت: وذكره بعد الثلاثمائة. وأما بتان، بالضم فتخفيف المثناة الفوقية فهي من قرى نيسابور من أعمال طريثيث ذكرها غير واحد. عن الكسائي انبت الرجل، انبتاتا: إذا انقطع ماء ظهره، وزاد في الأساس: من الكبر؛ وأنشد الكسائي:
  لقد وجدت رثية من الكبـر                      عند القيام وانبتاتا في السحر يقال: هو على بتات أمر، أي: مشرف عليه؛ قال الراجز:
  وحاجة كنت على بتاتها وطحن بتا: أي ابتدأ في الإدارة باليسار، قال أبو زيد: طحنت بالرحى شزرا، وهو الذي يذهب بالرحى عن يمينه، وبتا: أدار بها عن يساره، وأنشد:
  ونطحن بالرحى شزرا وبتـا                      ولو نعطى المغازل ما عيينا

  وفي الحديث: فأتي بثلاثة أقرصة على بتي؛ أي: منديل من صوف، ونحوه، والصواب بني، بالضم، أي بضم الموحدة وبالنون المكسورة مع تشديدها وآخره ياء مشددة، أي طبق، أو نبي بتقديم النون على الموحدة، أي: مائدة من خوص. قال شيخنا: الذي ذكره يأهل الغريب: فوضعت على نبي، كغني، وفسروه بالأرض المرتفعة، وهو الصواب الذي عليه أكثر أئمة الغريب، وعليه اقتصر ابن الأثير وغيره. وأما ما ذكره المصنف من الاحتمالات، فإنها ليست بثبت. وأبو الحسن علي بن عبد الله بن شاذان بن البتتي القصار، كعرني بالضم، هكذا في نسختنا، ومثله في أنساب البلبيسي نقلا عن الذهبي، وشذ شيخنا فضبطه كعربي، محركة، خلاف العجمي: مقرئ مجيد ختم في نهار واحد أربع ختمات، إلا ثمنا، مع إفهام التلاوة، ذكره الحافظ الذهبي، ولم يبين النسبة، وزاد الحافظ تلميذ المصنف: ذكره ابن النجار، وأن قراءته تلك كانت على أبي شجاع بن المقرون، بمحضر جمع من القراء، مات سنة 607 وقد ضبطه ابن الصابوني بمثلثة قبل ياء النسب. قلت: وهذا من قبيل طي الزمان. وهذه الغريبة، وإن لم تتعلق باللغة، فقد أوردها في بحره المحيط، لئلا يخلو عن النكت والنوادر: ومما يتعلق بالمادة: قولهم، تصدق فلان صدقة بتاتا، وبتة بتلة: إذا قطعها المتصدق بها من ماله، فهي بائنة من صاحبها، قد انقطعت منه. وفي النهابة: صدقة بتة، أي: منقطعة عن الإملاك. وفي الحديث:  لا صيام لمن لم يبت الصيام من الليل  وذلك من الجزم والقطع بالنية، ومعناه: لا صيام لمن لم ينوه قبل الفجر، فيجزمه ويقطعه من الوقت الذي لا صوم فيه، وهو الليل. وأصله من البت: القطع ،يقال: بت الحاكم القضاء على فلان: إذا قطعه وفصله، وسميت النية بتا، لأنها تفصل بين الفطر والصوم. وفي الحديث:  أبتوا نكاح هذه النساء  ، أي: اقطعوا الأمر فيه، وأحكموه بشرائطه، وهو تعريض بالنهي عن نكاح المتعة؛ لأنه نكاح غير مبتوت، مقدر بمدة. وأبت يمينه: أمضاها، وبتت هي: وجبت، بتوتا. وهي يمين باتة. وحلف على ذلك يمينا بتا، وبتة، وبتات. ويقال: أعطيته هذه القطيعة بتا بتلا. وأبت الرجل بعيره من شدة السير. ولا تبته حتى يمطوه السير. والمطو: الجد في السير. وأبت بعيره: قطعه بالسير. والمنبت في الحديث: الذي أتعب دابته حتى أعطب ظهره، فبقي منقطعا به. ويقال للرجل إذا انقطع في سفره، وعطبت راحلته: صار منبتا؛ ومنه قول مطرف:  إن المنبت لا أرضا قطع ولا ظهرا أبقى  . وقال غيره: يقال إذا انقطع به في سفره ،وعطبت راحلته: قدانبت، من البت: القطع، وهو مطاوع بت، يقال: بته، وأبته؛ يريد أنه بقي في طريقه عاجزا عن مقصده، ولم يقض وطره، وقد أعطب ظهره. وبت به، وبت عليه الشهادة وأبتها: قطع عليه بها، وألزمه إياها. وقال الليث: يقال انقطع فلان عن فلان، فانبت حبله عنه، أي: انقطع وصاله وانقبض؛ وأنشد:
  فحل في جشم وانبت منقبضـا                      بحبله من ذوي الغر الغطاريف

### Türkçe

**البت**: خزdan ve benzerinden olan **الطيلسان**; bu, el-Cevherî’nin ibaresidir. **المحكم**’de: O, kalın bir örtüdür; seyrek dokunmuş, kare, yeşil. Ve denildi: O, deve tüyünden ve yünden olur. **كفاية المتحفظ**’te: O, kalın bir örtüdür; yünden yahut deve tüyünden. **التهذيب**’te: **البت**: **الطيالسة**’den bir türdür; **الساج** diye adlandırılır; kare, kalın, yeşil. Çoğulu **البتوت**. **المحكم**’de: **أبت** ve **بتات**. **دار الندوة** hadîsinde: “İblîs, üzerinde **بت** bulunan yüce bir ihtiyar sûretinde onlara karşı çıktı.” Ali’nin, رضي الله عنه, hadîsinde: “Bir taife ona geldi; Kunber’e dedi ki: **بتتهم**”; yani onlara **البتوت** ver. Hasan’ın hadîsinde: “**البتوت** ve **النمرات** giydiler.” Onun satıcısı; ve **الصحاح**’ta artırdı: Onu yapan: **بتي**; ve **بتات** da onun gibidir. Ondandır: Benî Zühre’nin mevlası, Kûfe ehlinden, sonra Basra’ya intikal eden, **البتوت** satan **عثمان بن سليمان بن جرموز البتي**. Enes’i gördü; Sâlih b. Ebî Meryem ve Hasan’dan rivayet etti; ondan Şu‘be ve Sevrî rivayet etti. Dârakutnî dedi: O, **عثمان بن مسلم بن هرمز**’dur. İki sözden biri tashîftir. Ve **البت**: **فرسان**. **البت**: Irak’ta Râzân yakınında bir şehir; halkı eskiden, kendilerine ilişen bir âfetten dolayı vezir Muhammed b. Abdülmelik b. ez-Zeyyât’a şikâyet etmişti; o da üzerlerine görmesi zayıf bir adamı vali tayin etti; içlerinden bir şair dedi ki:

  “Ey Ebû Ca‘fer, bir işe geldin ki
  Ne iyi ne de günahkâr onu getirmiştir.
  **البت** ehline imdat ettin, helâk olduklarında,
  Gözü olan bir bakışla değil, kendisi için bakışı olmayanla.”

Ve onlardandır: **أبو الحسن أحمد بن علي الكاتب البتي**; zeki bir edip; güzel nükteleri vardır; 405’te öldü; bir müddet Kâdir-Billâh için yazmıştı. **المعجم**’de böyledir. Ve Basralı fakih Osman: hadîs rivayet etti; Ebü’l-Kâsım et-Tenûhî ve başkaları ondan işitti. Zehebî dedi: O, Ebû Hanîfe zamanında Basra’nın fakihidir. Dedim: O, bizzat daha önce zikri geçenin aynısıdır; burada nesep imamlarının sözü ve **المعجم** sahibinin sözü karışmıştır; bakılsın: **البت**: başka bir yer; Ba‘kûbâ ile—başında **الباء** **الموحدة** ile—ve (bir nüshada) **بالمثناة التحتية** ile; ve Bû Herz arasında; **الهاء**’nın kesri, **الراء**’nın sükûnu ve sonunda **زاي** ile; büyük bir köydür. Ve **بتة**—**الهاء** ile—Belensiye’dedir; **الموحدة** ve **اللام** fethası, **النون** sükûnu ile; o, garbın şehirlerindendir. Ondandır: şair edip kâtip **أبو جعفر أحمد بن عبد الولي بن أحمد بن عبد الولي**; şiirinden:

  “Süreyya’yı, dönüşte yerinden gasbettim,
  Ve onun doğru yağmurunu gözlerime emanet ettim.
  Her hâlde bana bir hileyle ışık vermedi;
  Öyleyse güneşe ışığının hüllesini nasıl ödünç verdin?”

Onu, 488 yılında orada Nestûr yaktı. **البت**: kökünden kesip çıkarma; denir: **بتت** de **فانبتت**. **المحكم**’de: **بت الشيء**; **يبت** (damme ile) ve **يبت** (kesre ile); birincisi kıyasa göredir; çünkü o, fethalı müteaddî fiilin muzâriinde bilinen olandır; ikincisi şâz üzeredir. **بتا**; **الإبتات** gibi: onu kökünden kesip çıkardı; dedi ki:

  “Benimle onun arasındaki vuslat iplerini kestim;
  Pazuları çıkık, kolları güçlü.”

**الصحاح**’ta: **يبته** ve **يبته**; bu şâzdır; çünkü mudâaf bâbı, ondan **يفعل** kesreli gelirse, sayılı harfler dışında müteaddî gelmez; onlar: **بته يبته ويبته**; **وعله في الشرب يعله ويعله**; **ونم الحديث ينمه، وينمه**; **وشده يشده ويشده**; **وحبه يحبه**. Bunlar yalnızca tek bir lehçe üzeredir; bu harflerin mef‘ûle geçişi, onlarda damme ile kesrenin ortaklığı sebebiyle kolaylaşmıştır. **وبتته تبتيتا**: mübalağa için şeddelendi. Bitti. **البت**: kopma; onun lâzım olarak da kullanıldığına işaret etti; **الانبتات** gibi, **أنبت**’in masdarıdır; denir: yürüdü de **انبت**. Ve **رجل منبت**: yani kendisiyle yolu kesilmiş (yolda kalmış); o, ileride geleceği üzere, **بت**’in mutâvi‘idir. Nevevî, **تهذيب الأسماء واللغات**’te, ikisinin de lâzım ve müteaddî kullanıldığını açıkça söyledi; dersin: **بتة** ve **أبته**; böylece **بت** ve **أبت**. Leys’ten: **أبت فلان طلاق امرأته**; yani onu kesin bir boşama ile boşadı. Bunun müteaddîsi **الإبتات**’tır. Ebû Mansûr dedi: Leys’in **الإبتات** ve **البت** hakkındaki sözü, Ebû Zeyd’in sözüne uygundur; çünkü **الإبتات**’ı müteaddî kıldı, **البت**’i lâzım kıldı. Ve denir: **بت فلان طلاق امرأته**—elif olmaksızın—ve **أبته** elif ile; ve onu **البتة** boşadı. Ve denir: tek talâk **تبت** ve **تبت**; yani iddet bitince nikâh bağını keser. Ve onu üçle **بتة** ve **بتاتا** boşadı; yani **بتلة بائنة**; yani içinde dönüş olmayan bir kesme. Hadîste: “Onu üçle **بتة** boşadı”; yani kesici. Hadîste: “**لا تبيت المبتوتة إلا في بيتها**”; o, bâin talâkla boşanmış olandır. Şeyhimiz dedi: Onun “**بائنة**” sözü, fukahanın kaideleri üzere yürür değildir; çünkü **البائنة**, kadının kendisine sahip olduğu, onu ancak rızasıyla geri döndürebileceği olandır; hul‘ talâkı ve benzeri gibi. Ama **البتة**, ancak başka bir kocadan sonra rücû‘ olan, içinde rücû‘ olmayan kopuktur. Bitti. “Onu asla yapmam” **ألبتة**; hemzenin kesilmesiyle—nüshamızda olduğu gibi—; **الصحاح**’ta vaslıyla ضبط edildi; dediler: sanki fiilini kesti. Ve “Onu **بتة** yapmam”—lâmsız—; rücû‘u olmayan her iş için; nasbı masdar üzeredir. İbn Berrî dedi: Sîbeveyh ve ashabının mezhebi, **البتة**’nin ancak marife olmasıdır: **البتة**; başka değil; onu nekre kılmayı yalnız Ferrâ caiz gördü; o Kûfelidir. Şeyhimiz, Demâmînî’den, **شرح التسهيل**’de nakletti: **اللباب**’da, **البتة**’de hemzenin kesilmesinin işitildiğini iddia etti; onun şârihi **العباب**’da dedi ki: işitilen odur. Bedr dedi: Onu, ikisi dışında bir yerden bilmiyorum; ve reddinde ve takibinde aşırı gitti; buna, musannifin **شرح القطر**’ına hâşiyesinde Abdülmelik el-‘Isâmî de yöneldi. Cüveyriye hadîsinde, Sahîh-i Müslim’de: “Zannederim dedi: Cüveyriye; yahut **البتة**.” Dedi: sanki onun isminde şüphe etti; “zannederim o Cüveyriye’dir” dedi; sonra telâfi etti de “yahut **أبت**” dedi; yani “Cüveyriye dediğine kesin keserim; ‘zannederim’ ve ‘sanırım’ değil.” **البتة**’nin اشتقاقı kesmedendir; ancak o, her rücû‘u olmayan, bükülme olmaksızın yürüyüp giden her işte kullanılır. **البات**: kalkmaya güç yetiremeyen zayıf (cılız) kimse. Ve **بت**; **يبت** kesre ile; **بتوتا** damme ile. Zayıf ahmağa denir: o **بات**’tır. Ve **أحمق بات**: ahmaklığın şiddetlisi. Ezherî dedi: Güvenilirlerin ağızlarından ezberlediğimiz: **أحمق تاب**; **التباب**’dan, o da hüsrandır; “**أحمق خاسر**” dedikleri gibi; “**دابر دامر**”. **البات**: sarhoş; denir: **سكران بات**; sarhoşlukla işten kopmuş; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve o—yani sarhoş—söz kesmez: **لا يبت كلاما** (damme ile) ve **لا يبت** (kesre ile); ikisi de ثلاثي’dir; ve **لا يبت** رباعي olmaz; ikincisini Asma‘î inkâr etti, Ferrâ ispat etti: yani onu açıklamaz. **المحكم**’de: yani onu kesmez. Asma‘î’den: “Sarhoş **ما يبت**”; yani bir işi kesip bitiremez hâle geldi; ve **يبت**’i—yani kesre ile—inkâr ederdi. Ferrâ dedi: ikisi iki lehçedir. Ve denir: **أبتت عليه القضاء** ve **بتته**; yani onu kestim. “**خذ بتاتك**”; **البتات**: azık. Tarafe’den şu beyit okundu:

  “Sana haberleri, kendisine **بتاتا** satmadığın
  Ve kendisi için bir vakit, bir vaad vurmadığın kimse getirir.”

İbn Mukbil dedi ki:

  “Seni, **بتات** sahibi bir kervan ve kadınlar mı özletti;
  Kirmân’da, katılaştırılmış sevîk içerek akşamlayanlar?”

**البتات**: cihaz; fetha ile. **البتات**: ev eşyası; çoğulu **أبتة**. Hadîste: “Hârise b. Katan’a ve Kelb’den Dûmetü’l-Cendel’den olana yazdı: ‘Bizim için ekinden açıkta olan kısım; sizin için hurmadan korunaklı olan kısım; bitki size yasaklanmaz; sizden **عشر البتات** alınmaz.’” Ebû Ubeyd dedi: Sizden **عشر البتات** alınmaz; yani meta; ticaret için olmayan şeyden zekât yoktur. Çoğul: **إبتة**. **وبتتوه**: onu azıklandırdılar ve ona **البتوت** verdiler; efendimiz Ali’nin, رضي الله عنه, Kunber’e sözünde geçti. **وتبتت الرجل**: azıklandı ve yararlandı; azıktan ve metadan. **وبتى**—**حتى** gibi—ve elif ile de yazılır: Bağdat nahiyelerinden Nehrevan köylerindendir; ve denildi: o, Hûlâyâ’nın ötesinde Benî Şeybân’ın bir köyüdür. **المعجم** nüshasında: **وراء حولى**; dedi: onu, nahivci Ebû Muhammed Abdullah b. el-Haşşâb’ın hattıyla kayıtlı buldum. Abdullah b. Kays er-Rukayyât dedi ki:

  “Beni indiriniz de **ببتا**’da bana ikram ediniz;
  Ancak kerîme kerîm ikram eder.”

Ve **بتان**—**كتان** gibi—: Bahrân nahiyesidir; ona nisbetle **محمد بن جابر بن سنان البتاني**; zîc sahibi. Yâkût dedi: Onu üçyüzden sonra zikretti. Ama **بتان**—damme ile—; o, **المثناة الفوقية**’nin tahfîfidir; Nîsâbûr köylerindendir, Tarîsîs işlerinden; onu birden çok kimse zikretti. Kisâî’den: **انبت الرجل، انبتاتا**: sırt suyunun kesilmesi vakti; ve **الأساس**’ta artırdı: ihtiyarlıktan; Kisâî şu beyiti okudu:

  “İhtiyarlıktan bir zayıflık buldum;
  Kalkışta ve seherde **انبتاتا**.”

Denir: o, bir işin **على بتات**’ı üzeredir; yani ona nazırdır; râciz dedi ki:

  “Ve bir ihtiyaç ki onun **على بتاتها** idim.”

Ve “**طحن بتا**”: yani çevirmeye soldan başladı. Ebû Zeyd dedi: değirmen taşıyla **شحزرا** öğüttüm; o, değirmen taşını sağından götürendir; ve **بتا**: onu solundan çevirdi. Şu beyiti okudu:

  “Ve değirmen taşıyla **شحزرا** ve **بتا** öğütürüz;
  İğleri verilsek de aciz kalmayız.”

Ve hadiste: “Üç **أقرصة** ile **على بتي** üzerine getirildi”; yani: yünden bir mendil ve benzeri. Doğrusu **بني**’dir, zamme ile; yani **الموحدة**’yi zamme ile ve **النون**’u kesreli, onunla birlikte şeddeli, sonu da şeddeli bir **ياء**; yani: tabak. Yahut **نبي**; yani **النون**’u **الموحدة**’nin önüne almakla; yani: hurma yaprağından bir sofra. Şeyhimiz dedi: Garîb ehlinin zikrettiği: “**فوضعت على نبي**”, **كغني** gibi; ve onu yüksek yer ile tefsir ettiler; ve bu, garîb imamlarının çoğunun üzerinde bulunduğu doğru olandır; ve İbnü’l-Esîr ve başkaları bununla yetindi. Musannifin ihtimallerden zikrettiğine gelince, onlar sabit değildir. Ve Ebü’l-Hasen Ali b. Abdullah b. Şâzân b. el-Bettî el-Kassâr, **كعرني** zamme ile; nüshamızda böyle; ve Zehebî’den naklen Belbîsî’nin Ensâb’ında da bunun gibidir. Şeyhimiz şâz oldu da onu **كعربي** gibi, harekeli, acemînin hilâfına ضبط etti: iyi bir mukrî; bir günde dört hatim, ancak bir sekizde biri hariç, tilâveti de ifhâm ile, hatmetti; onu Hâfız Zehebî zikretti; nisbeti açıklamadı. Ve musannifin talebesi olan Hâfız şunu ekledi: İbnü’n-Neccâr onu zikretti; ve o kıraati, kurrâdan bir cemaatin huzurunda, Ebû Şücâ‘ b. el-Makrûn üzerine idi; 607 yılında öldü. İbnü’s-Sâbûnî onu, nisbet **ياء**’sından önce **مثلثة** ile ضبط etmiştir. Dedim: Bu, zamanın dürülmesi kabilindendir. Bu garîbe, her ne kadar dile taalluk etmese de, nükte ve nevâdirden hâlî kalmaması için onu **بحره المحيط**’inde irad etti.

Maddeyle ilgili olanlardan: onların sözü: “Falanca **صدقة بتاتا** sadaka verdi; ve **بتة بتلة**”: sadaka veren onu malından kestiği zaman; artık o, sahibinden ayrılmıştır; ondan kopmuştur. Ve **النهابة**’de: “**صدقة بتة**”; yani: mülk edinmelerden kopuk. Ve hadiste: “**لا صيام لمن لم يبت الصيام من الليل**”; bu, niyetle kesinleme ve kesmedendir; manası: fecrden önce ona niyet etmeyen için oruç yoktur; böylece onu, orucun olmadığı vakitten, o da gece iken, kesinler ve keser. Aslı **البت**’ten, yani kesmedendir; denir: “Hâkim falanca aleyhine hükmü **بت** etti”: onu kestiği ve ayırdığı zaman. Niyet **بت** diye adlandırıldı; çünkü iftar ile oruç arasında ayırır.

Ve hadiste: “**أبتوا نكاح هذه النساء**”; yani: onda işi kesin olarak kesin ve şartlarıyla sağlamlaştırın; bu, mut‘a nikâhını yasaklamaya bir ta‘rîzdir; çünkü o, **مبتوت** olmayan bir nikâhtır; bir müddetle takdir edilmiştir. Ve “Yeminini **أبت** etti”: onu yürürlüğe koydu. Ve o (yemin) **بتت**: vacip oldu, **بتوتا**. Ve o, **يمين باتة**’dir. Ve buna **يمينا بتا** ve **بتة** ve **بتات** olarak yemin etti. Ve denir: “Bu iktâ‘ı ona **بتا بتلا** verdim.” Ve adam, şiddetli yürüyüşten devesini **أبت** etti. Ve onu, yürüyüş onu yıpratıncaya kadar **تبته** etme. **المطو**: yürüyüşte ciddiyet. Ve devesini **أبت** etti: yürüyüşle onu kesti. Ve hadiste **المنبت**: binitini yordu da sırtını helâk edinceye kadar; böylece onunla kesik kalandır. Ve erkeğe, yolculuğunda kesilip kaldığında ve biniti sakatlandığında: **منبتا** oldu denir; bununla Mutarrif’in sözü:
“Şüphesiz **المنبت** ne bir yeri kesti ne de bir sırtı bıraktı.”
Başkası dedi: Yolculuğunda onunla kesilip kaldığında ve biniti sakatlandığında: **قدانبت** denir; **البت**’ten, yani kesmeden; ve o, **بت**’in mutâvi‘idir; denir: “Onu **بته** etti” ve “onu **أبته** etti”; onun maksadına giden yolunda âciz kaldığını, arzusunu gidermediğini, sırtını da helâk ettiğini kasteder. Ve “Onunla **بت** etti” ve “Onun aleyhine şehadeti **بت** etti” ve onu **أبتها** etti: onun aleyhine onunla kesti ve onu ona ilzâm etti. Leys dedi: Denir: “Falanca falancadan koptu”; böylece ipi ondan **فانبت** etti; yani: onunla bağlantısı koptu ve büzüldü; ve şu beyti inşâd etti:
“Cüşm’de konakladı ve büzülmüş olarak koptu;
ipleriyle, parlak soylu büyüklerden.”
