# بتر (ب-ت-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir

- Harfler: ب - ت - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأَبْتَرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8F.md) | الْأَفْعَلُ | Soyu kesik | 1 | 1 | [108:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/ayet/108:3.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · “Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بتر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md), [بتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83.md), [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin arkasını, kuyruğunu veya devamını henüz tamamlanmadan kökünden kesip koparmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi hayır, bereket, hidayet ve kalıcı anılırlık zincirinden bütünüyle kopuş |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel soy veya güç devamlılığına güvenenlerin tarihten ve rahmetten silinmesi; hakiki sürekliliğin manevi ilkeyle kurulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca erkek çocuğu olmamak veya biyolojik soy kesikliğiyle sınırlayarak, kavramın varoluşsal ve teolojik kopuş boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بت | Kesmek, ayırmak, kesin olarak ilişiğini koparmak; [بتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83.md) ve [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md) köklerinde görüldüğü üzere bir bütünden parçayı geri dönülmez biçimde ayırmak | ر | Çekirdekteki genel kesme eylemine hareket, süreklilik ve uç/arkalık boyutu eklenerek bir yapının ardını, kuyruğunu veya tamamlanma sürecini vaktinden önce kökten kesip devamını imkânsız kılma nüansı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı bir alan, varlığın içine sığındığı korunaklı yapı veya bünye |
| ت | İşaret, sınır | Belirlenmiş sınır, çizgi veya bir sürecin sonlanma noktası |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, yönelinen tepe nokta, akışın ve hareketin yönü |
| بتر | Ev/iç alan sınırlandırılarak baş/akış yönü kesintiye uğratılır | Bir yapının kendi sınırında aniden durdurulması, başa veya ileriye doğru sürmesi gereken hareketin ardının kökten koparılması hareketini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın kuyruğunu kökünden kesmek; bir nesneyi henüz tamamlanmadan, gelişimini bitirmeden kesip budamak. Kuyruğu kesik hayvana el-ebter denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebü'r-Rubeys el-A‘kallî (veya Huveylid b. Mürre) akrabalık bağını acımasızca kesen kimseyi yermek için bu kökü kullanmıştır: على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أَحَذُّ أُباتِرُ |
| Erken Arapça kullanım | Ziyad b. Ebîh'in hamd ve salat getirmeden doğrudan konuya girdiği meşhur konuşmasına, başlangıç ve bereketi kesik olduğu için hutbetü'l-betrâ denilmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde بتر biçimsel ve anlamsal olarak Kuzeybatı ve Güney Sami kollarında kesme, ayırma ve parçalama kök matrisiyle doğrudan ilişkilidir. İbranicede aynı kök harflerini ve fonetik denklikleri taşıyan bâtar (בָּתַר) fiili "ikiye bölmek, parçalara ayırmak, kurbanlığı yarıp parçalamak" (Tekvin [15:10](https://lisan.digital/tr/ayet/15:10.md)) anlamında aslidir. Aramice ve Süryanicede betar (ܒܬܪ) biçimi "arka, ard, sonra" anlamına kayarken, bu anlam uzantısı aslen kesilen şeyin arka parçası veya ayrılan kısmın arkada kalması tasavvurundan türemiştir. Arapçada kök özellikle "arka tarafı/kuyruğu kökten kesme" ve "tamamlanmadan yarıda bırakma" somutlaşmasını korumuş, ardından soy ve hayır kesintisi mecazına evrilmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بت çekirdeğinden türeme kesme fiili | بت (kesin kesme) kökünün sonuna ر eklenerek kuyruk ve arka kısmın kökten koparılmasına özgülenmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice bâtar (בָּתַر), Süryanice betar (ܒܬܪ) | İbranicede kurbanlığı ikiye bölüp parçalama, Süryanicede ardında kalma ve arka anlamı ortak semantik alana dayanır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بتر | Anlamlı | Kuyruğu veya arkası kesilmek | Bir şeyin ardını, devamını henüz olgunlaşmadan veya tamamlanmadan kökten koparmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [برت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AA.md) | Anlamlı | Balta, kesici alet, kılavuz | Yemen lehçesinde taş veya şeker kıran balta; çölü yarıp yol açan rehber kılavuz | Kur'an'da geçmez; kesme/yarma bağı mevcuttur |
| [تبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Helak olmak, kırılıp ufalanmak | Bir yapıyı bütünüyle yıkıp parçalamak, darmadağın etmek | Kur'an'da geçer; kökten parçalama bağı vardır |
| [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Toprak, toprağa bulanmak | Yerin üst tabakası, toz toprak, akran/yaşıt | Kur'an'da geçer; hedef kökle zıt veya uzak bağlam |
| [ربت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AA.md) | Anlamlı | Terbiye etmek, besleyip büyütmek | Bir çocuğu özenle yetiştirmek, koruyup gözetmek | Kur'an'da geçmez; Arapça sözlüklerde kayıtlıdır |
| [رتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamlı | Sabit kalmak, yerleşmek | Bir şeyin yerinde dik ve sabit durması, basamak, mertebe | Kur'an'da geçmez; kökten kopmanın zıddı olan sebat |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بتر | Merkez | Kesilme, ardı kesilme | Bir şeyin devamını, arkasını veya kuyruğunu tamamlanmadan kökünden kesip bitirmek | Tamamlanamama ve arkasında hiçbir hayır izi bırakmama halidir |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Genel kesme | Her türlü ayırma ve koparma için kullanılan genel fiil | بتر özellikle arka ve devamlılık noktasındaki eksiltici kesiştir |
| [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) | Komşu | Kırma, ufalama | Bir bütünü vurarak kırmak ve ufak parçalara ayırmak | Putların kırılmasında olduğu gibi kütlesel imhayı ifade eder |
| [بتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83.md) | Komşu | Kulağı veya parçayı yarmak/koparmak | Hayvan kulağını yarmak veya tüyü kökünden çekip koparmak | Bir organdan parça eksiltme niteliğindedir |
| [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Ayırmak, müstakil kılmak | Bir şeyi diğerlerinden ayırıp bütünüyle tek bir yöne hasretmek | İbadette dünyadan bütünüyle kopup Allah'a yönelmeyi de kapsar |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Bağlamak, ulaştırmak | İki şeyi birbirine ekleyerek kesintisiz bir devamlılık sağlamak | Birlik, akış ve sürekliliğin korunmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بتر | Arkası ve devamı kesilmek | Bir canlının veya işin ardının kökten koparılıp bereketsiz bırakılması | Kesin |
| Latince | truncare, decurtare | Gövdesini/ucunu kesmek, budamak | Nesnenin bir uzvunu veya ucunu kesip eksiltmeyi karşılar; soy veya zikir kesintisini dolaylı içerir | Güçlü |
| İngilizce | curtail, truncate, sever without posterity | Kesintiye uğratmak, budamak, soyu kesilmek | Tamamlanması gereken bir sürecin yarıda kesilmesini ve soy zincirinin kopmasını ifade eder | Güçlü |
| Almanca | stutzen, verstümmeln, ohne Nachkommen sein | Budamak, köreltmek, zürriyetsiz kalmak | Gelişimi durduracak şekilde uzvu veya devamı kesmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | tronquer, écourter, être sans postérité | Budamak, vaktinden önce kesmek, ardı kalmamak | Metnin veya varlığın sonunu koparıp eksik bırakma anlamını taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَبْتَرُ | Bütün hayır kaynaklarından, izzet, şeref ve manevi devamlılıktan ebediyen kopmuş olan | Müşriklerin Hz. Peygamber'in erkek çocuklarının vefatı üzerine hakaret kastıyla kullandığı nitelemenin bizzat kendilerine iade edilmesi bağlamı (Kevser [108:3](https://lisan.digital/tr/ayet/108:3.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlik ispatı ve ilahi vaat | Peygamberin adının ve davasının kıyamete kadar baki kalması, düşmanlarının ise varoluşsal olarak silinmesi meselesi | Hak ile batıl mücadelesinde gerçek devamlılığın cismani değil ilahi desteğe bağlı olması |
| Fıkıh | Kurbanlık hayvan kusurları | Kuyruğu kesik (el-mebtûre) hayvanın kurban edilmesinin caiz olup olmaması | Fiziksel bir uzvun kökünden kesilmiş olmasının kusur teşkil etmesi |
| Tefsir | Kevser suresi yorumu | As b. Vâil ve benzeri müşriklerin hakaretine karşı Hz. Peygamber'in tesellisi ve gerçek ebterin kim olduğu | Biyolojik soyun değil, hakikat davasının ve manevi mirasın kalıcılığı |
| Hadis | Amellerin başlangıcı ve ibadet usulü | Besmelesiz başlanan işin "ebter" (bereketsiz/kesik) olması; tek rekatlık vitir kılındığında betrâ denilerek tartışılması | Hayır ve bereketi eksik, tamamlanmamış ve başı sonuna bağlanmamış amel |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve velayet bağı | İlahi irtibattan kopuş | Hayrın kaynağıyla bağı kesme | Allah ile irtibatını koparan sistem veya kişi görünüşte var olsa da hakikatte ebterdir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi silsilesi ve metodoloji | İlkesiz ve temelsiz bilgi | Epistemolojik kesinti | Kökü ve yöntemi hakikate dayanmayan bilgi süreçleri kalıcı bir epistemik miras üretemez. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet | Meşruiyeti tükenmiş iktidar | Tarihsel siliniş | Zulme ve salt kaba kuvvete dayanan güçler arkalarında kalıcı bir iz bırakmadan tasfiye olur. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve üretim döngüsü | Bereketsiz ve tüketici sermaye | İktisadi tıkanma | Toplumsal faydaya ve infaka dönüşmeyen bencil sermaye akışı genişleyemez, körelir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun veya dizinin sonlandırılması (truncation / termination) | Bir dizinin limit değerine veya olgunlaşma noktasına ulaşamadan sonlu bir terimde aniden kesilerek artık veri üretemez hale gelmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ve kültürel inkıraz (discontinuation) | Bir toplumsal grubun veya düşünce ekolünün ardıllar üretemeyerek tarih sahnesinden bütünüyle silinmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca "erkek evladı yaşamayan kadersiz kimse" şeklindeki Cahiliye kabile asabiyetine hapsederek anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kevser nimetiyle (tükenmez hayır, hikmet ve risalet davası) tezat içinde sunulan bu vasıf; haktan yüz çevirenin adının, davasının, hayrının ve tüm etkisinin ebediyen silinmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberliğin evrensel izzetini kabile mantığındaki biyolojik çocuk sayısı terazisine indirgemek ve Kur'an'ın ontolojik zafer vaadini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın maddiyat, soy ve zahiri güç merkezli değer yargılarını tersyüz ederek; hakiki var oluş ve sürekliliğin ancak ilahi vahiy ve tevhid davasıyla mümkün olduğunu tek bir kelimeyle ilan etmesi bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Peygamber'e verilen nimetleri (Kevser), peygamberlik mücadelesindeki psikolojik baskıları ve hakkı inkar edenlerin akıbetini konu edinen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve itibarın çoklukta, erkek evlatta ve kabile nüfuzunda olduğunu zanneden kaba materyalist algıyı yıkar; asıl yok oluşun hakikatten kopmak olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir hayvanın kuyruğunu veya bir nesnenin arkasını henüz olgunlaşmadan kökünden kesip koparmak.
- Soyut anlam: İlahi lütuf, anılırlık, manevi miras ve hayır zincirinden bütünüyle mahrum kalarak tarihten ve varlıktan silinmek.
- Sistematik karşılık: Biyolojik ve dünyevi araçları mutlaklaştıranların süreksizliği; ilahi hakikate bağlananların ise sonsuz ve tükenmez (Kevser) bir akışa kavuşması.
- LaTeX modeli: $$B(t) = \lim_{\Delta t \to 0} \frac{S(t) - S(t + \Delta t)}{\Delta t} \implies S(t_c) = 0 \quad \text{veya} \quad \int_{t_c}^{\infty} H(t)\,dt = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ varlığın veya davanın zamana bağlı süreklilik ve iz bırakma fonksiyonunu, $t_c$ kökten kesilme anını temsil eder. Kritik kesilme anında ($t_c$) süreklilik sıfırlanır ($S(t_c) = 0$). İkinci kısımda $H(t)$ hayır ve manevi değer akışını göstermekte olup, kesilme anından sonsuza kadar yapılan integral sıfıra eşittir; yani ardında hiçbir kalıcı etki ve hayır izi kalmamıştır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Kevser 108:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/ayet/108:3.md) — الْأَبْتَرُ

إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ

Meal (IK): Sana buğzeden; şüphesiz ki zürriyetsiz olan, işte odur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır.
“Beter”in ismi tafdilidir. Kuyruğu kesik hayvan demektir. Sonraları soyu kesilen kimselere ve çocuğu olmayan kimselere “ebter” denmiştir. Arkası yok, devamı olmayan demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء والباء معهما
ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت مستعملات
رتب:
الرُّتُوبُ: الانِتصاب كما يُرتِبُ الصَّبيُّ الكَعْبَ إرتاباً، والمُصَلِّي يَرْتُبُ أي ينتَصِبُ.
والرَّتَبُ: ما أشرَفَ من الأرض كالدَّرَج. ورَنَبَةً كقولِك: دَرَجَةٌ، ويجمع على رَتَب كما يقال: دَرَج سواء.
والرَّتَبَةُ واحدةٌ من رَتَبات الدَّرَج. ورَتبْتُه ورَتَّبْتُه سواء.
والمُرْتبةُ: المنزلة عند الملوك ونحوها.
وتَرَتَّبَ فلانٌ أي عَلا رُتْبة أي دَرَجةً.
والمَراتِبُ في الجبال والصّمارَى من الأعلام التي يُرتَّب عليها العُيُون والرُّقَباءُ.
وما في عَيْشه رَتَبٌ ولا في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي: هو سَهل مستقيم.
وقوله:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
أي جميعاً، ويقال: ثابتاً.
ترب:
التُّرابُ والتُّربُ واحد، وإذا أَنَّثوا قالوا: تُرْبَةٌ.
وأرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ أي خِلْقةُ تُرابِها، فإذا أرَدْتَ طاقةً واحدةً، قُلتَ: تُرابةٌ واحدةٌ، ولا تُدْرَك بالبَصَر إلا بالتَّوهُم.
ولحمٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّثَ بالتراب، ومنه حديث علي -عليه السلام-: "لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ".
وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً.
والتَّيْرَب: التُراب. قوله: وهذا الشيءُ عليك تُرْتُبٌ أي واجبٌ.
وأتْرَبَ الرجلُ إذا كثر مالُه.
وفي الحديث: "تَرِبَتْ يَداكَ" أي هو الفَقْر، وتَرِبَ إذا خَسِرَ، وأَتْرَبَ: استَغْنَى.
والتَّرْباءُ: نفسُ التُرابِ، قال: لأَضرِبَنَّه حتى يعَضَّ بالتَّرْاباء وريحٌ تَرِبَةٌ: حَمَلَتْ تُراباً.
وفي الحديث: خَلَق اللهُ التُّربةَ يوم السَّبت، خَلَقَ فيها الجبالَ يومَ الأَحَد، والشَّجَرَ يومَ الاثنين.
والتِّرْبُ والتَّريبُ: اللِّدَةُ، وهما تِرْبانِ، وقوله -عزَّ وجلَّ-: "عُرُباً أترابا" أي نِشاطاً أمثالاً.
والتَريبةُ: ما فوقَ الثَّندُوتَيْنِ إلى التَّرْقُوتَيْنِ، وقيلَ: كلُّ عظمٍ منه تَربية، وتجمع التَّرائب.
تبر:
التِّبْرُ: الذَّهَبُ والفِضَّة قبل أن يُعْمَلا.
ويقال: كل جَوْهرٍ قبل أن يُستعمَلَ تِبرٌ من النُّحاس والصُّفر،
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
التَّبارُ: الهلاك والفَناء، وتَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً، وتَبَّرَهم اللهُ تَتبيراً.
بتر:
البَتْرُ: قَطعُ الذَّنَب ونحوه إذا استأصَلْتَه.

وأبتَرَتِ الدّابةُ فبُتِرَتْ، وأبتَرْتُ الذَّئَبَ وبتَرْتُه، وبَتَرْتُ الشيءَ فانبَتَرَ.
والأبتَرُ: الذي لا عَقِبَ له، ومن ذلك قوله عزَّ وجلَّ: "إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر".
برت:
البُرْت: الفَأْس بلغة اليمن، والبُرْتُ بلغتهم السُكَّرُ الطَّبَرْزَد.
وقال مُزاحِم: المُبَرِّتُ والبِرِّيتُ في شعر رؤبة اسمٌ اشتُقَّ من البَرِّية في قوله:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
فكأنّما أسكَنَ الياءَ فصارت الهاءُ تاءً فغَلَبَت، وجَعَله اسماً للبَريِّة، وهو الصحراء، والجمع البَراريت، فصارت التاء كأنّها أصلية ي التصاريف كما لزِمَت التاء في عِفريت. والبُرْتُ: الدليلُ الهادي ولم أسمَع له جمعاً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ر ت ب**، **ت ر ب**، **ت ب ر**، **ب ت ر**، **ب ر ت** kullanımdadırlar.

**رتب**:
**الرُّتُوبُ**: dikilme/ayakta durma; tıpkı çocuğun topuğu **إرتاباً** ile dikmesi gibi; ve namaz kılan **يَرْتُبُ** yani dikilir.
Ve **الرَّتَبُ**: yerden yüksek olan şey; merdiven gibi. Ve **رَنَبَةً** senin “**دَرَجَةٌ**” demen gibi; ve “**دَرَج**” denildiği gibi aynı şekilde **رَتَب** üzerine çoğul yapılır.
Ve **الرَّتَبَةُ**: merdivenin **رَتَبات**’ından bir tanedir. Ve **رَتبْتُه** ve **رَتَّبْتُه** aynıdır.
Ve **المُرْتبةُ**: kralların yanında ve benzerlerinde mertebe.
Ve falan kimse **تَرَتَّبَ**; yani bir **رُتْبة** (yani bir **دَرَجةً**) yükseldi.
Ve dağlarda ve çöllerde **المَراتِبُ**; üzerine gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerdendir.
Ve onun geçiminde **رَتَبٌ** yoktur; ne de bu işte **رَتَبٌ** vardır, ne de **عَتَبٌ**; yani: o kolay, dosdoğrudur.
Ve onun sözü:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ **تُرْتُباً**.
Yani hep birlikte; ve “sabit olarak” denilir.

**ترب**:
**التُّرابُ** ve **التُّربُ** birdir; dişil yaptıklarında **تُرْبَةٌ** derler.
Ve **أرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ**: yani toprağının yaratılışı; tek bir tabaka istediğinde: “bir **تُرابةٌ**” dersin; ve gözle ancak vehim ile idrak edilir.
Ve **لحمٌ تَرِبٌ**: toprağa bulaştığında; ondan Ali’nin -aleyhi’s-selâm- hadisi: “لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ **التَّرِبةَ**”.
Ve **تَرَّبْتُ** kitabı **تَتريباً**.
Ve **التَّيْرَب**: **التُراب**. Onun sözü: “ve bu şey senin üzerine **تُرْتُبٌ**” yani vaciptir.
Ve adam **أتْرَبَ**: malı çoğaldığında.
Ve hadiste: “**تَرِبَتْ يَداكَ**” yani o fakirliktir; ve **تَرِبَ**: zarar ettiğinde; ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu.
Ve **التَّرْباءُ**: toprağın kendisi; dedi ki: “onu mutlaka döveceğim, ta ki **بالتَّرْاباء** ile ısırsın”; ve **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprak taşıdı.
Ve hadiste: Allah **التُّربةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü.
Ve **التِّرْبُ** ve **التَّريبُ**: aynı doğan (yaşıt); ikisi **تِرْبانِ**’dır. Ve O’nun -azze ve celle- sözü: “عُرُباً **أترابا**” yani canlılıkça, benzerler.
Ve **التَريبةُ**: iki memenin üstünden iki köprücük kemiğine kadar olan yer; ve denildi ki: ondan her kemik bir **تَربية**’dir; ve **التَّرائب** üzerine çoğul yapılır.

**تبر**:
**التِّبْرُ**: işlenmeden önce altın ve gümüş.
Ve denilir: her cevher kullanılmadan önce, bakırdan ve sarı bakırdan **تِبرٌ**’dür,
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
**التَّبارُ**: helâk ve yok oluş; **تَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً**; ve Allah onları **تَتبيراً** ile helâk etti.

**بتر**:
**البَتْرُ**: kuyruğu ve benzerini, kökünden söküp attığında kesmektir.
Ve binek hayvanı **أبتَرَتِ** de **فبُتِرَتْ**; ve kurdu **أبتَرْتُ** ve **بتَرْتُه**; ve şeyi **بَتَرْتُ** de **فانبَتَرَ**.
Ve **الأبتَرُ**: soyu/nesli olmayan; bundan da O’nun -azze ve celle- sözü: “إِنَّ شانِئَكَ هو **الأبتَر**”.

**برت**:
**البُرْت**: Yemen dilinde balta; ve onların dilinde **البُرْتُ**: **السُكَّرُ الطَّبَرْزَد**.
Ve Muzâhim dedi: Rü’be’nin şiirinde **المُبَرِّتُ** ve **البِرِّيتُ**, şu sözünde **البَرِّية**’den türetilmiş bir isimdir:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
Sanki **الياء**’yı sakin kılmış da **الهاءُ** **تاءً** olmuş, böylece galip gelmiş; ve onu **البَريِّة**’nin ismi kılmıştır; o da çöldür; çoğulu **البَراريت**’tir; böylece **التاء** sanki asliyymiş gibi tasriflerde yerleşti; tıpkı **عِفريت**’te **التاء**’nın yerleşmesi gibi. Ve **البُرْتُ**: yol gösteren kılavuzdur; onun için bir çoğul işitmedim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَتَرْتُ الشيء بَتْراً: قطعتُه قبل الإتمام. والانْبِتارُ: الانقطاعُ. والباتِرُ: السيفُ القاطعُ.
والأَبْتَرُ: المقطوعُ الذَّنَبِ. تقول منه: بَتِرَ بالكسر يَبْتَرُ بَتَراً. والأَبْتَرُ: الذي لا عَقِبَ له. وكل أمرٍ انقَطَع من الخيْر أثرهُ فهو أَبْتَرُ. وخطب زيادٌ خطبته البَتْراءَ، لأنَّه لم يحمد الله فيها، ولم يصلِّ على النبي صلى الله عليه وسلم. ابن السكيت: الأَبْتَرانِ: العبدُ والعَيْرُ قال: سُمِّيا أَبْتَرَيْنِ لقلَّة خيرهما. وقد أَبْتَرَهُ الله، أي صَيَّرَهُ أَبْتَرَ. ويقال رجلٌ أُباتِر، بضم الهمزة، للذي يقطع رَحِمَهُ.

##### Türkçe

**بَتَرْتُ** şeyi **بَتْراً**: onu tamamlamadan önce kestim. Ve **الانْبِتارُ**: kopma/kesilme. Ve **الباتِرُ**: kesici kılıç.

Ve **الأَبْتَرُ**: kuyruğu kesik olan. Ondan şöyle dersin: **بَتِرَ** (kesre ile) **يَبْتَرُ** **بَتَراً**. Ve **الأَبْتَرُ**: ardılı/nesli olmayan kimse. Ve her iş ki hayırdan eseri kesilmiştir, o **أَبْتَرُ**dur. Ve Ziyâd, **الخطبته البَتْراءَ** hutbesini irad etti; çünkü onda Allah’a hamd etmedi ve Peygamber’e صلى الله عليه وسلم salât getirmedi. İbnü’s-Sikkît: **الأَبْتَرانِ**: köle ve yaban eşeği; dedi ki: hayırlarının azlığından dolayı ikisine **أَبْتَرَيْنِ** adı verilmiştir. Ve Allah onu **أَبْتَرَهُ**; yani onu **أَبْتَرَ** kıldı. Ve “**أُباتِر**” (hemzenin zammı ile) adam denir; rahmini (akrabalık bağını) kesen kimse için.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر ب
ترب ، تبر ، برت ، بتر ، رتب ، ربت : مستعملات .
ترب : أبو عبيد عن الأصمعي : التُّرْتُبُ الأمرُ الثَّابتُ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : التُّرْتُبُ بضم التاءَين العَبْدُ السوء ، وقال : والتُّرْتُبُ التُّراب أيضاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّيْرَبُ التراب وقال غيره يقال : بِفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ والتَّرْباء والتَّوْراب .
شمر عن ابن الأعرابي : بفية التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ . ويقال : بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ إذا كان ذَلُولاً ، وناقةَ تَرْبُوتٌ كذلك ، فهذه الحروف التي جاءت في هذا الباب مع زيادة التاء والياء والواو .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنكَحُ المرأة لِمِيسَمِهَا ولِمالِها ولحَسبِها ، عليك بذاتِ الدِّين تَرِبَتْ يَداك ) .
قال أبو عبيد قوله : تربَتْ يداك ، يقال للرجل إذا قلّ ماله : قد تَرِبَ أي افْتَقَر حتى لَصِقَ بالتُّراب .
قال الله جلّ وعزّ : ( مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا ) ( البلد : 16 ) ، قال : ويروى والله أعلم أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يَتَعَمَّد الدعاءَ عليه بالفَقْرِ ولكنها كلمةٌ جارية على أَلْسِنة العرب يقولونها وهم لا يريدون وقوع الأمر ، قال وقال بعض الناس : إنَّ قوله : تَرِبَتْ يداك يريدون استغْنت يداك ، وهذا خطأ لا يجوز في الكلام ، ولو كان كما قال لقال : أتْرَبَتْ يداك ، يقال : أَتْرَبَ الرجلُ فهو مُتْرِبٌ إذا كَثُرَ ماله ، فإذا أرادوا الفقر قالوا تَرِبَ يَتْرَبُ .
وقال ابن عرفة : أراد بقوله : تَرِبَتْ يداك ، إن لم تَفْعَل ما أمرتُك به .
قال أبو بكر : معناه : لِلَّهِ دَرُّك إذا استعملتَ ما أمرتُك به ، واتَّعظت بِعظتي .
وذهب بعض أهل العِلْم إلى أنه دعاء على الحقيقة .
وقوله في حديث خُزَيْمَةَ : ( أَنَعِمْ صباحاً تَرِبتْ يداك ) ، يدلّ على أَنه ليس بدعاء عليه ، بل هو دعاء له وترْغيبٌ في استعمال ما تقدمت الوَصاةُ به ، ألا تراهُ قال : أنعم صباحاً ثم عَقبَه ، تربَتْ يداك ، والعربُ تقولُ : لا أمَّ لك ولا أبَ لك ، يريدون لِلَّه دَرُّك ، قال :
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ
فظاهره : أَهْلَكه الله ، وباطِنه : لِلَّه درّه ، قال : وهذا المعنى أراده جميل بقوله :
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ
أراد لِلَّه درّها ما أحسن عَيْنَيْها ، وأراد بالغُر من أبنائها ساداتِ أهل بيتها ، قال : وقال بعضهم :
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح
وهذا خطأ ، ألا ترى أن الفصيح من الشعراء قال :
وهَوَتْ أمُّه ، في موضع المدح .
ورَوَى شمر عن ابن الأعرابي : رجل تَرِب فقير ، ورجل تَرِبٌ لازِقٌ بالتراب من الحاجة ليس بينه وبين الأرض شيء .
وقال أبو العباس : التَّتْرِيْبُ كَثْرَةُ المال ، قال : والتَّتْرِيبُ قلة المال أيضاً ، قال : وأَتْرَبَ الرجلُ إذا مَلَك عَبْداً مُلِكَ ثلاثَ مرَّاتٍ .
وقال الليث : التُّرْبُ والتُّرابُ واحد إلا أنهم أَنَّثوا قالوا : التُّرْبةُ ، يقال : أرض طيّبة التربة ، أي خِلْقَةُ ترابها ، فإذا عَنَيْتَ طاقةً واحدةً من التراب قلت : تُرَابَةٌ ، وتلك لا تدرك بالبصر دِقَّةً إلا بالتوهّم ، وطعامٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّث بالتُّراب . ومنه حديث علي : ( لئن وَلِيتُ بَني أُمَيَّةَ لانْفُضَنَّهم نَفْضَ القَصَّابِ الوِزَامَ التَّرِبَةَ ) .
وقال غيره : تَتَرَّبَ فُلاناً تَتَرُّباً إذا تَلَوَّث في التُّراب ، وتَرَّبَ الكتاب تتريباً ، ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبَةٌ قد حَمَلَت تُراباً .
قال ذو الرمة :
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ
وقيل : تَرِبٌ أي كثير التراب .
وقال الليث : التَّرْبَاءُ نَفْسُ التُّراب ، يقال : والتُّرباء ، لأضربنه حتى يَعَضَّ بالتَّرْباءِ .
وفي الحديث : ( خَلَقَ الله التُّرْبَةَ يوم السبت ، وخلق فيها الجبالَ يوم الأحد ، والشجرَ يومَ الاثنين ، والتِّرْبُ اللِّدَةُ ، ويقال : هذه تِرْب هذه ، وقوله : ( أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً ) ( الواقعة : 37 ) أي أَمْثَالاً وهما تِرْبان .
وقال ابن السكيت : تُرَبَةُ واد من أودية اليمن .
ابن بزرج : قالوا تَرَبتُ القرطاس فأنا أتْرُبة تَرْباً وتَرَبت فلان الإهاب لتصلحه ، وتَرَبت السِّقاء وكل ما يصلح فهو متروب ، وكل ما يفسد فهو مترَّب مشدد .
قال الفراء في قول الله جلّ ثناؤه : ( خُلِقَ مِن مَّآءٍ ( ) دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ ) ( الطارق : 6 ، 7 ) .
قال : الترائب ما اكتنف لَبّاتِ المرأة مما يقع عليه القِلادة ، وقوله من الصلب والترائب يعني صُلْبَ الرجلِ وتَرائبَ المرأة يقال للشيئين ليخرجن من بَني هذين خيرٌ كثير ومن هذين خيرٌ كثير .
وقال الزجاج : جاء في التفسير : أن الترائب أربع أضلاع من مَيْمَنَةِ الصَّدر وأربع أضلاع من يَسْرَةِ الصدر .
وجاء أيضاً في التفسير : أن الترائب اليدان والرجلان والعيْنَان .
وقال أهل اللغة أجمعون : التَّرائِب موضع القِلادة من الصَّدر وأنشدوا فقالوا :
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ
قال المنذري : أخبرني أبو الحسن الشيخي عن الرياشي قال : التَّرِيبَتانِ الضِّلعان اللَّتان تَلِيَان التَّرْقُوَتَيْن ، وأنشد :
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ
أبو عبيد : الصدر فيه النحر ، وهو موضع القِلادة ، واللَّبّةُ مَوضِعُ النَّحْر ، والثُّغْرةُ ثُغْرَةُ النَّحْر ، وهي الهَزْمَةُ بين التَّرْقُوَتَيْن ، وقال :
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ
والتَّرْقُوَتَان العَظْمَان المُشْرِفان في أعلى الصَّدر من رأْسَ المَنكِبَيْن إلى طَرَفِ ثُغْرَةِ النَّحْر ، وباطِن التَّرقُوَتَين الهواءُ الذي يهوي في الجوف لو خُرِق ، ويقال له القَلْتَانُ . وهما الحافِنَتَانِ أيضاً ، والزَّاقِنَةُ طَرفُ الحُلْقُوم .
تبر : قال الليث : التِّبْر الذَّهبُ والفِضَّة قبل أن يُصاغا .
قال : وبعضهم يقول : كلُّ جوهرٍ قبل أن يستعملَ تِبْرٌ ، من النحاس والصُّفْر ، وأنشد :
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
ثعلب عن ابن الأعرابي : التِّبْرُ الفُتَاتُ من الذَّهب والفِضَّة قبل أن يُصاغا ، قلت : التبر يقع على جميع جواهر الأرض قبل أن تُصاغ ، منها النحاس والصُّفر والشَّبة والزجاج وغيره ، فإذا صيغَا فهما ذهب وفضّة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ) ( نوح : 28 ) .
قال الزجاج : معناه إلا هلاكاً ولذلك
سمي كل مُكَسَّر تِبْراً ، وقال في قوله : ( وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً ) ( الفرقان : 39 ) ، قال : والتَّتْبِيرُ التَّدْميرُ ، وكل شيء كَسَرته وفتّتَّهُ فقد تَبَّرْتَهُ ، ومن هذا قيل لِمُكَسَّر الزجاج : التِّبْرُ وكذلك تِبْرُ الذهب .
وقال الليث : تَبِرَ الشيءُ يَتْبِرُ تَباراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَتْبُورُ الهالكُ ، والمتبورُ الناقص ، قال : والتَّبْراء الحسنةُ اللَّونِ من النُّوق .
بتر : قال الليث : البَتْرُ قَطْعُ الذَّنَبِ ونحوِه إذا استأصلْتَه .
وقال غيره : يقال : بَتَرْتُه فانْبَتَر ، وأبتَرْته فَبُتِر ، وصاحِبُه أبتر وذَنَبٌ أَبتَرُ .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) .
قال أبو إسحاق : نَزَلتْ في العاصي ابن وائل ، دخل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وهو جالس ، فقال : هذا الأبتَرُ أي هذا الذي لا عَقِبَ له ، فقال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ( ، فجائز أن يكون هذا المنْقَطِعَ العَقِبِ وجائز أن تكون هو المنقطع عنه كل خير .
قال : والبَتْرُ استئصالُ القَطْع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أبتر الرجلُ إذا أعطى ومنع ، وأَبتَر إذا صَلَّى الضُّحَى حين تُقَضِّبُ الشمس ، ويقال : تُقَضِّبُ أي يَخْرِج شُعاعها كالقُضبانِ .
وفي حديث عليّ : أنه سئل عن صلاة الضحى ، فقال : حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأرضَ .
عمرو عن أبيه : البُتَيْرَاءُ الشمسُ ، وسيف باترٌ وبَتَّارٌ قَطَّاع .
وقال ابن الأعرابي : البُتَيْرَةُ تصغيرُ البَتْرَة وهي الأَتَان .
برت : أبو عبيد عن الأصمعي : قال البُرْتُ : الرجلُ الدَّليلُ وجمعه أَبْراتٌ .
قال شمر : رواه المسدى : البِرت بالكسر ولا بأس .
أبو نصر عن الأصمعي : يقال للدَّليل الحاذق : البُرتُ والبِرتُ ، وقاله ابن الأعرابي رواه عنهما أبو العباس .
وقال شمر : هو البِرِّيتُ والخِرِّيتُ أيضاً قال : والبُرتُ الفأس أيضاً .
وقال الليث : هو البُرت بلغة أهل اليمن قال : والبُرت بلغتهم السُّكر الطَّيْرزَد .
وقال شمر : يقال للسكر الطَّبَرْزَد : مِبْرَتٌ ومِبَرَّت .
وقال أبو عبيد : البرِّيتُ المستوِي من الأرض .
وقال ابن الأعرابي عن أبي عون : البِرِّيتُ مكانٌ معروف كثير الرمل .
وقال شمر يقال : الحَزْنُ والبِرِّيتُ أرضان بناحية البصرة ، ويقال : البريتُ الجَدْبَةُ
المسْتَوِيَةِ وأنشد :
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ
وقال الليث : البِرِّيت اسم اشتق من البَرِّية : كأنما سَكَنت الياء فصارت الهاءُ ياء لازمة كأنها أصلية كما قالوا : عِفْريتٌ والأصل عِفْرِيَةٌ .
ثعلب عن ابن أبي عمرو عن أبيه : بَرِتَ الرجلُ إذا تحيَّر وبَرَتَ بالتاء إذا تَنَعَّمَ تَنعُّماً واسعاً ، قال : والبُرْتَةُ الحذاقَةُ بالأمر ، وأَبْرَتَ إذا حَذِق صِناعةً ما .
ربت : قال : رَبَّتُّ الصبيَّ ورَبَّيتُه تَرْبِيتاً وتَرْبِيَة .
وقال الراجز :
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ
رتب : ثعلب عن ابن الأعرابي : أرْتَبَ الرجلُ إذا سأل بعد غِنًى ، وأرْتَبَ الرجلُ إذا دَعا النقري إلى طعامه ، قال : ورَتَبَ الشيءُ رُتوباً إذا انتصب فإنما هو راتبٌ وأنشد :
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ
وقال الليث : الصبي يُرْتِبُ الكَعْبَ إرتاباً قال : والرَّتَبَةُ الواحدةُ من رَتَبَاتِ الدَّرَج ، والمرْتَبَةُ المنزلةُ عند الملوك ونحوها ، والمراتب في الجبال والصحارى من الأعلام التي يُرَتَّبُ فيها العيون والرُّقَباء ، ويقال : ما في عيشة رَتَبٌ ، وما في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي هو سهل مُستقيم ، قلت : هو بمعنى النَّصَب والتَّعب .
وقال ابن الأعرابي : الرَّتْباءُ النَّاقَةُ المنْتَصِبةُ في سيرها ، والرّقْبَاءُ الناقةُ المُندَفِعَةُ .

##### Türkçe

ت ر ب
**ترب** ، **تبر** ، **برت** ، **بتر** ، **رتب** ، **ربت** : kullanılagelenlerdir.

**ترب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **التُّرْتُبُ** sabit olan iş(ler)dir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini (rivayet etti): **التُّرْتُبُ** iki **التاء**’ın dammesiyle, kötü köledir; dedi ki: **التُّرْتُبُ** toprak da(dır).

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّيْرَبُ** topraktır. Başkası dedi ki: denilir: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** ve **التَّرْباء** ve **التَّوْراب** (vardır).

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** (vardır). Ve denilir: **بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ**; eğer uysal ise; ve **ناقةَ تَرْبُوتٌ** da böyledir. İşte bu, bu bapta **التاء** ve **الياء** ve **الواو** ziyadesiyle gelen harflerdir.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Kadın, güzelliği için, malı için ve soyu için nikâhlanır; sen din sahibi olana sarıl; **تَرِبَتْ يَداك**).

Ebû Ubeyd dedi: onun sözü **تربَتْ يداك**; erkeğe, malı azaldığında denilir: **تَرِبَ**; yani fakirleşti, ta ki **التُّراب**’a yapıştı.

Allah, azze ve celle, dedi: ( **مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا** ) (el-Beled: 16). Dedi ki: ve rivayet olunur—Allah daha iyi bilir—ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona fakirlik ile dua etmeyi kastetmedi; fakat o, Arapların dillerinde cereyan eden bir kelimedir; onu söylerler, hâlin vukuunu istemezler. Dedi ki: ve bazı insanlar dedi: onun sözü **تَرِبَتْ يداك** ile “ellerin zengin oldu”nu isterler; bu hatadır, sözde caiz olmaz. Eğer dediği gibi olsaydı şöyle derdi: **أتْرَبَتْ يداك**. Denilir: **أَتْرَبَ** adam; o hâlde o **مُتْرِبٌ**’dir; malı çoğaldığında. Fakirliği istediklerinde ise derler: **تَرِبَ يَتْرَبُ**.

İbn Arefe dedi: onun sözüyle **تَرِبَتْ يداك** şunu kastetti: eğer sana emrettiğim şeyi yapmazsan.

Ebû Bekir dedi: manası: Allah için senin değerin ne yücedir; sana emrettiğim şeyi kullandığında ve öğüdümle öğüt aldığında.

Ve ilim ehlinin bir kısmı, onun hakikat üzere bir beddua olduğuna gitti.

Ve Huzeyme hadîsindeki sözü: (Sabahın hoş olsun; **تَرِبتْ يداك**), onun aleyhine bir dua olmadığını gösterir; bilakis o, onun lehine bir dua ve daha önce vasiyet edilen şeyi kullanmaya bir teşviktir. Görmez misin, dedi: “Sabahın hoş olsun” sonra onu takip etti: **تربَتْ يداك**. Araplar der: “Senin anan yok, baban yok”; Allah için senin değerin ne yücedir, demek isterler. Dedi ki:
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ

Zahiri: Allah onu helâk etti; bâtını: Allah için onun değeri ne yücedir. Dedi ki: bu manayı Cemîl, şu sözüyle kastetti:
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ

Allah için onun değeri ne yücedir; gözleri ne güzeldir, demek istedi. Ve “oğullarından **الغُرّ**” ile, ehl-i beytinin efendilerini kastetti. Dedi ki: ve bazıları dedi:
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح

Bu hatadır. Görmez misin, şairlerin fasihi dedi:
وهَوَتْ أمُّه ، medih yerinde.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رجل تَرِب**; fakir (adam). Ve **رجل تَرِبٌ**; ihtiyaçtan dolayı toprağa yapışık, onunla yer arasında hiçbir şey yok.

Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّتْرِيْبُ** malın çokluğudur. Dedi ki: **التَّتْرِيبُ** malın azlığı da(dır). Dedi ki: **أَتْرَبَ** adam; üç defa mülk edinilmiş bir köleyi mülk edindiğinde.

Leys dedi: **التُّرْبُ** ile **التُّرابُ** birdir; ancak onlar müennes yaptılar, dediler: **التُّرْبةُ**. Denilir: “toprağı güzel bir yer”; yani toprağının yaratılışı. Eğer topraktan tek bir parça kastettiysen, **تُرَابَةٌ** dersin; o, inceliğinden dolayı gözle idrak edilmez, ancak tasavvurla. Ve **طعامٌ تَرِبٌ**; **التُّراب** ile kirlendiğinde. Ondandır, Ali hadîsi: (Eğer Benî Ümeyye’ye vali olursam, onları kasabın **الوِزَامَ التَّرِبَةَ**’yi silkeleyişi gibi mutlaka silkeleyip dağıtacağım).

Başkası dedi: **تَتَرَّبَ** falanı **تَتَرُّباً**; **التُّراب** içinde kirlendiğinde. Ve **تَرَّبَ** kitabı **تتريباً**. Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبَةٌ**; toprak taşımış (rüzgâr).

Zü’r-Rumme dedi:
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ

Ve denildi: **تَرِبٌ**; yani toprağı çok.

Leys dedi: **التَّرْبَاءُ** bizzat **التُّراب**’dır. Denilir: “ve **التُّرباء**; onu mutlaka döveceğim, ta ki **التَّرْباءِ** ile ısırsın.”

Hadîste: (Allah **التُّرْبَةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü (yarattı)). Ve **التِّرْبُ** yaşıttır. Ve denilir: “bu, bunun **تِرْب**’idir.” Ve onun sözü: ( **أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً** ) (el-Vâkıa: 37); yani benzerler; ve ikisi **تِرْبان**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **تُرَبَةُ** Yemen vadilerinden bir vadinin adıdır.

İbn Büzerc: dediler: **تَرَبتُ** kâğıdı; ben **أتْرُبة**’yim; **تَرْباً**. Ve **تَرَبت** falanın derisini, onu düzeltmek için. Ve **تَرَبت** kırbayı; ve her düzeltilen şey **متروب**’dur; ve her bozulan şey **مترَّب**’dir, şeddeli.

Ferrâ, Allah’ın celâl ve senâsının sözü hakkında: ( **خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ** ) (et-Târık: 6, 7).

Dedi: **الترائب**; kadının gerdanlığın düştüğü yer olan göğüs üstü çevresinde, **لَبّاتِ**’ini kuşatan şeydir. Ve “**من الصلب والترائب**” sözü; erkeğin **صُلْب**’ünü ve kadının **تَرائب**’ini kasteder. İki şey için denilir: “bu ikisinden çok hayır çıkacak” ve “bu ikisinden çok hayır (vardır)”.

Zeccâc dedi: tefsirde geldi: **الترائب** göğsün sağından dört kaburga ve göğsün solundan dört kaburgadır.

Tefsirde yine geldi: **الترائب** iki el, iki ayak ve iki gözdür.

Dil ehlinin hepsi dedi: **التَّرائِب** göğüsten gerdanlığın yeridir. Şiir okudular ve dediler:
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ

Münzirî dedi: Ebû’l-Hasen eş-Şeyhî bana haber verdi; er-Riyâşî’den dedi ki: **التَّرِيبَتانِ** iki **الضِّلع**’dır; **التَّرْقُوَتَيْن**’i takip eden iki kaburga. Ve okudu:
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ

Ebû Ubeyd: göğüste **النحر** vardır; o, gerdanlığın yeridir. Ve **اللَّبّةُ** **النَّحْر**’ın yeridir. Ve **الثُّغْرةُ** **ثُغْرَةُ النَّحْر**’dır; o, iki **التَّرْقُوَتَيْن** arasındaki çukurluktur. Ve dedi ki:
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ

Ve **التَّرْقُوَتَان**; göğsün üstünde, iki omuz başından **ثُغْرَةُ النَّحْر**’ın ucuna kadar uzanan, yukarıda çıkıntılı iki kemiktir. Ve iki **التَّرقُوَتَين**’in iç tarafı, delinmiş olsa iç boşluğa düşen havadır; ona **القَلْتَانُ** denilir. Ve onlar **الحافِنَتَانِ** da(dır). Ve **الزَّاقِنَةُ** **الحُلْقُوم**’un ucudur.

**تبر** : Leys dedi: **التِّبْر**; dökülmeden önce altın ve gümüştür.

Dedi: ve bazısı der: her cevher, kullanılmadan önce, bakırdan ve **الصُّفْر**’dan (olanlar da dâhil) **تِبْر**’dür. Ve okudu:
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِّبْرُ**; dökülmeden önce altın ve gümüşten kırıntıdır. Dedim: **التبر**; dökülmeden önce yerin bütün cevherlerine düşer; ondan bakır, **الصُّفْر** , **الشَّبة** , cam ve başkası. İkisi döküldüğünde ise, ikisi altın ve gümüş olur. Ve Allah, azze ve celle, sözü: ( **وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ** ) (Nûh: 28).

Zeccâc dedi: manası “ancak helâk”tır; bu yüzden her kırılmış şeye **تِبْراً** adı verildi. Ve onun sözü hakkında: ( **وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً** ) (el-Furkân: 39); dedi: **التَّتْبِيرُ**; yok etmedir. Ve her şeyi kırıp ufaladıysan, onu **تَبَّرْتَهُ** olmuş olursun. Bundan dolayı, kırık cama **التِّبْرُ** denildi; aynı şekilde altının **تِبْر**’i.

Leys dedi: **تَبِرَ** şey; **يَتْبِرُ**; **تَباراً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَتْبُورُ**; helâk olmuş (kimse)dir. Ve **المتبورُ**; eksik olandır. Dedi: ve **التَّبْراء**; develerden rengi güzel olan (dişi deve)dir.

**بتر** : Leys dedi: **البَتْرُ**; kuyruğu ve benzerini, kökünden kesip çıkardığında kesmektir.

Başkası dedi: denilir: **بَتَرْتُه**; o da **انْبَتَر**. Ve **أبتَرْته**; o da **بُتِر**. Ve sahibi **أبتر**’dir; ve kuyruk **أَبتَرُ**’dır.

Allah, azze ve celle, dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ) (el-Kevser: 3).

Ebû İshâk dedi: el-Âsî b. Vâil hakkında indi. Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yanına girdi; o oturuyordu; dedi: bu **الأبتَرُ**; yani bu, ardılı olmayan kimsedir. Bunun üzerine Allah, azze ve celle, dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ). Şu caizdir: bunun, ardılı kesik olan (kimse) olması; ve caizdir: ondan her hayrın kesik olması.

Dedi: ve **البَتْرُ**; kesmenin kökünden sökülüp çıkarılmasıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أبتر** adam; verdi ve kestiğinde (yani bir verip bir vermediğinde). Ve **أَبتَر**; güneş ışınları çubuklar gibi çıktığı sırada kuşluk namazı kıldığında. Ve denilir: **تُقَضِّبُ**; yani ışınları **القُضبانِ** gibi çıkar.

Ali hadîsinde: kuşluk namazı hakkında kendisine soruldu; dedi: **البُتَيْراءُ** yeri parlattığı zaman.

Amr, babasından: **البُتَيْرَاءُ**; güneştir. Ve **سيف باترٌ** ve **بَتَّارٌ**; kesici(dir).

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البُتَيْرَةُ**; **البَتْرَة**’nin küçültmesidir; o da dişi eşektir.

**برت** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: dedi: **البُرْتُ**; kılavuz adamdır; çoğulu **أَبْراتٌ**’tır.

Şemmer dedi: el-Müseddî onu rivayet etti: kesre ile **البِرت**; bunda bir beis yoktur.

Ebû Nasr, el-Asmaî’den: mahir kılavuza denilir: **البُرتُ** ve **البِرتُ**. Bunu İbnü’l-A‘râbî de söyledi; ikisinden de Ebû’l-Abbâs rivayet etti.

Şemmer dedi: o, **البِرِّيتُ** ve **الخِرِّيتُ** de(dir). Dedi: ve **البُرتُ**; balta da(dır).

Leys dedi: o, Yemen ehlinin diliyle **البُرت**’tur. Dedi: ve onların dilinde **البُرت**; **السُّكر الطَّيْرزَد**’dir.

Şemmer dedi: **السُّكر الطَّبَرْزَد**’e denilir: **مِبْرَتٌ** ve **مِبَرَّت**.

Ebû Ubeyd dedi: **البرِّيتُ**; yerin düz olanıdır.

İbnü’l-A‘râbî, Ebû Avn’dan: **البِرِّيتُ**; çok kumlu, bilinen bir yerdir.

Şemmer dedi: denilir: **الحَزْنُ** ve **البِرِّيتُ**; Basra tarafında iki arazidir. Ve denilir: **البريتُ**; düz olan kıraçlıktır. Ve okudu:
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ

Leys dedi: **البِرِّيت**; **البَرِّية**’den türetilmiş bir addır: sanki **الياء** sakin kılındı da **الهاء** lâzım bir **ياء** oldu; sanki aslî imiş gibi; tıpkı “**عِفْريتٌ**” dedikleri gibi; aslı **عِفْرِيَةٌ**’dir.

Sa‘leb, İbn Ebî Amr’dan, o da babasından: **بَرِتَ** adam; şaşırıp kaldığında. Ve **بَرَتَ** ( **التاء** ile); geniş bir nimetlenme ile nimetlendiğinde. Dedi: ve **البُرْتَةُ**; işte ustalıktır. Ve **أَبْرَتَ**; bir sanatta mahir olduğunda.

**ربت** : dedi: **رَبَّتُّ** çocuğu ve **رَبَّيتُه**; **تَرْبِيتاً** ve **تَرْبِيَة** (ile).

Recez söyleyen dedi:
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ

**رتب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أرْتَبَ** adam; zenginlikten sonra istediğinde. Ve **أرْتَبَ** adam; en-Nakrî’yi yemeğine çağırdığında. Dedi: ve **رَتَبَ** şey; **رُتوباً**; dikildiğinde; o ancak **راتبٌ**’dir. Ve okudu:
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ

Leys dedi: çocuk, **الكَعْبَ**’ı **إرتاباً** ile **يُرْتِبُ**. Dedi: ve **الرَّتَبَةُ**; merdivenin **رَتَبَاتِ**’ından bir tanesidir. Ve **المرْتَبَةُ**; krallar ve benzerleri katında derecedir. Ve dağlarda ve çöllerde **المراتب**; gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerdendir. Ve denilir: bir yaşayışta **رَتَبٌ** yoktur. Ve bu işte **رَتَبٌ** yoktur ve **عَتَبٌ** yoktur; yani o, kolay ve dosdoğrudur. Dedim: o, **النَّصَب** ve **التَّعب** manasındadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّتْباءُ**; yürüyüşünde dik duran dişi devedir. Ve **الرّقْبَاءُ**; atılgan (hızla ileri atılan) dişi devedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والتاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بتر) الباء والتاء والراء أصلٌ واحد، وهو القطع قبل أن تتمَّه. والسيفُ الباتر القَطَّاع. ويقال للرجُل الذي لا عقِب له أَبتَر. وكلُّ من انقطع من الخَيْر أثرُه فهو أَبْتَر. وخطب زيادٌ خطبتَه البتراء لأنّه لم يفتتِحْها بحمدِ الله تعالى والصلاة على النبي صلى الله عليه وسلم. ورجلٌ أُباتِرٌ: يقطع رَحِمَه يبترها. قال :
* على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أَحَذُّ أُباتِرُ([1]) *
(بتع) الباء والتاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القوّة والشدّة. فالبَتَع طولُ العُنُق مع شِدّة مَغْرِزه. ويقال لِكلِّ شديدِ المفاصل بَتِع. فأمّا البِتْعُ فيقولون إنه نَبيذ العَسَلِ. ويمكن  أن يكون سمّيَ بذلك لعلّةٍ أن تكون فيه.
(بتك) الباء والتاء والكاف أصلٌ واحد، وهو القطع. قالوا: بَتَكْتُ الشيء قَطعته أبْتُِكه بَتْكاً. قال الخليل: البَتْك قطع الأذُن. وفي القرآن: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. قال: والباتك السَّيف القاطع. قال: والبَتْك أن تقبض على شَعَرٍ أو ريشٍ أو نحوِ ذلك ثم تجذبَه إليك فينْبتِكَ من أصله، أي ينقطع ويَنْتَتِفُ([2])، وكل طائفةٍ من ذلك بِتْكَةٌ، والجمع بِتَك. قال زُهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها بِتَكُ([3])
(بتل) الباء والتاء واللام أصلٌ واحد، يدلُّ على إبانةِ الشيء من غيره. يقال بتَلْتُ الشيءَ، إذا أبَنْتَهُ من غيره. ويقال طلّقها بَتَّةً بَتْلَةً. ومنه يقال لمريمَ العذراء "البَتُول" لأنها انفردت فلم يكن لها زوج. ويقال نخلةٌ مُبْتِلٌ، إذا انفردت عنها الصغيرة النابتةُ معها. قال الهذليُّ([4]):
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ([5])والبَتِيلة: كلُّ عضوٍ بلحمه مُكْتَنِزِ اللّحم، الجمع بتائِل، كأنه بكثْرةِ([6]) لحمه بائنٌ عن العضو الآخر. ومنه قولهم: امرأةٌ مبَتَّلَةُ الخلق. والتَّبَتُّل: إخلاص النية لله تعالى والانقطاعُ إليه. قال الله تعالى: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]، أي انقطِع إليه انقطاعاً.
--------------ـــ
([1]) من بيت لأبي الربيس الثعلبي، واسمه عباد بن طهفة. وقد وقع تحريف في كنيته واسمه في اللسان
(5: 100) والقاموس (ربس). وانظر الخزانة (2: 534). وصدره :
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          وقال ابن بري: صدره:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) في الأصل: "فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف"، وإنما المراد التعبير بالمطاوع، كما ورد بذلك في اللسان، والمجمل (بتل).
([3]) ديوان زهير 175 واللسان (بتك) والجمهرة (1: 196).
([4]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص45، واللسان (بكر، بتل).
([5]) في اللسان "أراد جمع مبتلة، كتمرة وتمر. وقولك ذلك ما دينك، أي ذلك البكاء دينك وعادتك. والبكر: جمع بكور، وهي التي تدرك أول النخل". وروايته في ديوان الهذليين: "إذا جنيت". وسيأتي في (بكر).
([6]) في الأصل: "بكنـزة"، والوجه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **التاء** ve onlardan sonra gelenler üçlüde)
(**بتر**) **الباء** ve **التاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da, onu tamamlamadan önce kesmektir. Ve kesici kılıç **الباتر**’dir. Ve ardılı olmayan adama **أَبتَر** denir. Ve hayırdan eseri kesilmiş olan herkes **أَبْتَر**’dir. Ve Ziyâd, hutbesini **البتراء** diye adlandırdı; çünkü onu Allah Teâlâ’ya hamd ve Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) salât ile açmadı. Ve **أُباتِرٌ** adam: rahmini keser, onu koparır. Dedi ki:
* akrabayı kesme üzerine daha keskin bir **أُباتِرُ**([1]) *

(**بتع**) **الباء** ve **التاء** ve **العين** tek bir asıldır; kuvvete ve şiddete delâlet eder. Öyleyse **البَتَع**: boynun uzunluğu, yerleşme yerinin şiddetiyle beraberdir. Ve eklemleri şiddetli olan her birine **بَتِع** denir. Ama **البِتْعُ** hakkında “bal şarabıdır” derler. Ve onda bulunacak bir illet sebebiyle ona bu ad verilmiş olması mümkündür.

(**بتك**) **الباء** ve **التاء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da kesmektir. Dediler ki: **بَتَكْتُ** şeyi, onu kestim; onu **أبْتُِكه** **بَتْكاً** (olarak) keserim. Halîl dedi: **البَتْك** kulağın kesilmesidir. Ve Kur’ân’da: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. Dedi: ve kesici kılıç **الباتك**’tir. Dedi: ve **البَتْك**, bir saç yahut tüy yahut bunun benzeri üzerine tutup sonra onu kendine çekmendir; böylece kökünden **ينْبتِكَ** olur; yani kesilir ve yolunur([2]). Ve bunun her bir taifesi bir **بِتْكَةٌ**’dir; çoğulu **بِتَك**. Züheyr dedi:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها **بِتَكُ**([3])

(**بتل**) **الباء** ve **التاء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyi başkasından ayırmaya delâlet eder. **بتَلْتُ** şeyi denir; onu başkasından ayırdığın zaman. Ve “onu **بَتَّةً بَتْلَةً** (olarak) boşadı” denir. Ondandır ki Meryem’e, bakireye, “**البَتُول**” denir; çünkü o tek kaldı, onun için bir koca olmadı. Ve “**مُبْتِلٌ** hurma ağacı” denir; onunla birlikte biten küçük filiz ondan ayrıldığı zaman. Hüzellî([4]) dedi:
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ **المُبْتِلِ**([5]) Ve **البَتِيلة**: her bir uzuv, etiyle birlikte etçe dolgun (olan); çoğulu **بتائِل**; sanki etinin çokluğuyla([6]) diğer uzuvdan ayrılmış gibidir. Ondandır ki “yaratılışı **مبَتَّلَةُ** kadın” derler. Ve **التَّبَتُّل**: niyeti Allah Teâlâ için hâlis kılmak ve O’na yönelip kesilmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8] yani O’na bir kopuşla kop.

--------------ـــ
([1]) Ebû’r-Rabîs es-Sa‘lebî’nin bir beytindendir; adı Abbâd b. Tuhfe’dir. **اللسان** (5: 100) ve **القاموس** (ربس)’ta künyesinde ve adında tahrif vuku bulmuştur. Ve **الخزانة** (2: 534)’e bak. Ve onun صدر’ı:
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
Ve İbn Berrî dedi: onun صدر’ı:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *

([2]) Asılda: “**فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف**”; ancak murad, **المطاوع** ile ifade etmektir; **اللسان** ve **المجمل** (**بتل**)’de bununla geldiği üzere.

([3]) Züheyr divanı 175 ve **اللسان** (**بتك**) ve **الجمهرة** (1: 196).

([4]) **ديوان الهذليين** Şınkîtî nüshası s.45’te ve **اللسان** (**بكر**، **بتل**)’de olduğu üzere, o **المتنخل الهذلي**’dir.

([5]) **اللسان**’da: “**أراد جمع مبتلة، كتمرة وتمر. وقولك ذلك ما دينك، أي ذلك البكاء دينك وعادتك. والبكر: جمع بكور، وهي التي تدرك أول النخل**”. Ve **ديوان الهذليين**’deki rivayeti: “**إذا جنيت**”. Ve (**بكر**)’da gelecektir.

([6]) Asılda: “**بكنـزة**”; vech, sabit kıldığım şeydir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البتر يقارب ما تقدم، لكن يستعمل في قطع الذنب، ثم أجري قطع العقب مجراه.
فقيل: فلان أبتر: إذا لم يكن له عقب يخلفه، ورجل أبتر وأباتر: انقطع ذكره عن الخير ورجل أباتر: يقطع رحمه، وقيل على الطريق التشبيه: خطبة بتراء لما لم يذكر فيها اسم الله تعالى.
وذلك لقوله عليه السلام: (كل أمر لا يبدأ فيه بذكر الله فهو أبتر) (الحديث عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (كل كلام أو أمر ذي بال لا يفتح بذكر الله عز وجل فهو أبتر، أو قال: أقطع) أخرجه أحمد في المسند 2/359. وابن ماجه 1/610، وحسنه النووي وابن الصلاح).
وقوله تعالى: ﴿إن شانئك هو الأبتر﴾ [الكوثر/3] أي: المقطوع الذكر، وذلك أنهم زعموا أن محمدا صلى الله عليه وسلم ينقطع ذكره إذا انقطع عمره لفقدان نسله، فنبه تعالى أن الذي ينقطع ذكره هو الذي يشنؤه، فأما هو فكما وصفه الله تعالى بقوله: ﴿ورفعنا لك ذكرك﴾ [الشرح/4] وذلك لجعله أبا للمؤمنين، وتقييض من يراعيه ويراعي دينه الحق، وإلى هذا المعنى أشار أمير المؤمنين رضي الله عنه بقوله: (العلماء باقون ما بقي الدهر، أعيانهم مفقودة، وآثارهم في القلوب موجودة) (انظر: شرح نهج البلاغة 2/172) هذا في العلماء الذين هم تباع النبي عليه الصلاة والسلام، فكيف هو وقد رفع الله عز وجل ذكره، وجعله خاتم الأنبياء عليه وعليهم أفضل الصلاة والسلام؟!

##### Türkçe

- **البتر** yukarıda geçen şeye yaklaşır; fakat kuyruk kesmede kullanılır; sonra topuğun kesilmesi onun mecrasına yürütüldü.
Bunun üzerine denildi: Falan **أبتر**’dir: eğer kendisinden sonra gelecek bir topuğu yok ise. Ve **رجل أبتر** ve **أباتر**: hayırdan zikri kesilmiştir. Ve **رجل أباتر**: rahmini keser. Ve teşbih yolu üzere denildi: içinde Allah Teâlâ’nın ismi zikredilmediği için **خطبة بتراء**.
Bu, onun (aleyhisselâm) sözü sebebiyledir: (Allah’ın zikriyle başlanmayan her iş, o **أبتر**’dir) (Ebû Hureyre’den hadis: dedi ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi: (Allah عز وجل’nin zikriyle açılmayan her söz veya önem sahibi iş, o **أبتر**’dir; yahut dedi: **أقطع**) Ahmed onu Müsned’de 2/359’da, İbn Mâce 1/610’da çıkardı; Nevevî ve İbnü’s-Salâh onu hasen saydı).
Ve O’nun تعالى sözü: ﴿إن شانئك هو الأبتر﴾ [الكوثر/3], yani: zikri kesilmiş olan; ve bu, onların Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem’in zikrinin, neslinin yokluğu sebebiyle ömrü kesildiğinde kesileceğini zannetmeleri sebebiyledir; bunun üzerine تعالى, zikri kesilecek olanın, ona buğz eden kimse olduğunu tenbih etti; ona gelince, Allah Teâlâ’nın onu şu sözüyle vasfettiği gibidir: ﴿ورفعنا لك ذكرك﴾ [الشرح/4]; ve bu, onu müminlerin babası kılması, ve onu gözeten ve onun hak dinini gözeten kimseyi hazırlaması sebebiyledir. Ve bu manaya, Müminlerin Emîri رضي الله عنه şu sözüyle işaret etti: (Âlimler, dehr kaldıkça bâkîdirler; şahısları kayıptır, eserleri kalplerde mevcuttur) (bak: Şerhu Nehcü’l-Belâğa 2/172). Bu, Peygamber aleyhi’s-salât ve’s-selâm’ın tâbileri olan âlimler hakkındadır; peki o nasıl olur ki Allah عز وجل onun zikrini yükseltmiş, ve onu peygamberlerin خاتم’i kılmıştır; ona ve onlara en faziletli salât ve selâm olsun?!

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ت ر
مـا هم م إلا كالحمر البتر‏.‏
وليته أعارنا أبتريه وهما عبده وعيره لقلة خيرهما‏.‏
وطلعت البتيراء وهي الشمس في أول النهار وخطب زياد خطبته البتراء وهي التي ما حمد فيها ولا صلى‏.‏
ورجل أباتر‏:‏ قاطع رحم‏.‏
قال أبو الربيس‏:‏ شديد وكاء الوطب ضب ضغينة على قطع ذي القربى أحد أباتر

##### Türkçe

ب ت ر
Onlar, ancak kuyruksuz eşekler gibidirler.
Keşke bize iki **أبتريه**’sini ödünç verseydi; ikisi de onun kölesidir; ve ikisini, ikisinin hayrının azlığından dolayı ayıpladı.
**البتيراء** doğdu; o, günün ilk vaktinde güneştir. Ve Ziyâd, **البتراء** hutbesini irad etti; o, içinde ne hamd ettiği ne de salât getirdiği (hutbe)dir.
Ve **أباتر** bir adam: akrabalık bağını kesen.
Ebû’r-Rabîs dedi: Tulumu bağlayan ipi sıkı; yakın akrabayı kesmeye dair kin tutan; **أباتر** olan biri.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَتْرُ: اسْتِئْصالُ الشيء قطعاً. غيره: البَتْرُ قَطْعُ الذَّنَبِ ونحوه إِذا استأْصله.
بَتَرْتُ الشيءَ بَتْراً: قطعته قبل الإِتمام. والانْبتارُ: الانْقِطاعُ. وفي حديث الضحايا: أَنه نهي عن المبتورةِ، وهي التي قطع ذنبها. قال ابن سيده: وقيل كُلُّ قطع بَتْرٌ؛ بَتَرَهُ يَبْتُرُهُ بَتْراً فانْبَتَرَ وتَبَتَّر. وسَيْفٌ باتِرٌ وبَتُورٌ وبَتَّارٌ: قطَّاع. والباتِرُ: السيفُ القاطعُ.
والأَبْتَرُ: المقطوعُ الذَّنَب من أَيّ موضع كان من جميع الدواب؛ وقد أَبْتَرَهُ فَبَتَر، وذَنَبٌ أَبْتَرُ. وتقول منه: بَتِرَ، بالكسر، يَبْتَرُ بَتَراً.
وفي الحديث: أَنه نهى عن البُتَيْراءِ؛ هو أَن يُوتِرَ بركعة واحدة، وقيل: هو الذي شرع في ركعتين فأَتم الأُولى وقطع الثانية: وفي حديث سعد: أَنه أَوْتَرَ بركعة، فَأَنْكَرَ عليه ابْنُ مسعود وقال: ما هذه البَتْراءُ؟ وكل أَمر انقطع من الخير أَثَرُه، فهو أَبْتَرُ.
والأَبْتَرانِ: العَيْرُ والعَبْدُ، سُميِّا أَبْتَرَيْنِ لقلة خيرهما. وقد أَبْتَرَه اللهُ أَي صيره أَبتر.
وخطبةٌ بَتْراءُ إِذا لم يُذكر الله تعالى فيها ولا صُلّيَ على النبي، صلى الله عليه وسلم؛ وخطب زياد خطبته البَتْراءَ: قيل لها البَتْراءُ لأَنه لم يحمد الله تعالى فيها ولم يصلِّ على النبي، صلى الله عليه وسلم.وفي الحديث: كان لرسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، دِرْعٌ يقال لهَا البَتْراءُ، سميت بذلك لقصرها.
والأَبْتَرُ من الحيات: الذي يقال له الشيطان قصير الذنب لا يراه أَحد إِلاَّ فرّ منه، ولا تبصره حامل إِلاَّ أَسقطت، وإِنما سمي بذلك لِقَصرِ ذَنَبه كأَنه بُتِرَ منه. وفي الحديث: كلُّ أَمْر ذي بال لا يُبدأُ فيه بحمد الله فهو أَبْتَرُ؛ أَي أَقطع. والبَتْرُ: القطعُ. والأَبْتَرُ من عَرُوض المُتَقَارَب: الرابع من المثمَّن، كقوله:
خَلِيليَّ عُوجَا على رَسْمِ دَارٍ،
خَلَتْ مِنْ سُلَيْمى ومِنْ مَيَّهْ
والثاني من المُسَدَّس، كقوله:
تَعَفَّفْ ولا تَبْتَئِسْ،
فما يُقْضَ يَأْتيكَا
فقوله يَهْ من مَيَّهْ وقوله كامِنْ يَأْتِيكا كلاهما فل، وإِنما حكمهما فعولن، فحذفت لن فبقي فعو ثم حذفت الواو وأُسكنت العين فبقي فل؛ وسمى قطرب البيت الرابع من المديد، وهو قوله:
إِنما الذَّلْفاءُ ياقُوتَةٌ،
أُخْرِجَتْ مِنْ كيسِ دُِهْقانِ
سماه أَبْتَرَ. قال أَبو إِسحق: وغلط قرب، إِنما الأَبتر في المتقارب، فأَما هذا الذي سماه قطرب الأَبْتَرَ فإِنما هو المقطوع، وهو مذكور في موضعه. والأَبْتَرُ: الذي لا عَقِبَ له؛ وبه فُسِّرَ قولهُ تعالى: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ؛ نزلت في العاصي بن وائل وكان دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو جالس فقال: هذا الأَبْتَرُ أَي هذا الذي لا عقب له، فقال الله جل ثناؤه: إِن شانئك يا محمد هو الأَبتر أَي المنقطع العقب؛ وجائز أَن يكون هو المنقطع عنه كلُّ خير. وفي حديث ابن عباس قال: لما قَدِم ابنُ الأَشْرَفِ مكةَ قالت له قريشٌ: أَنت حَبْرُ أَهل المدينة وسَيِّدُهم؟ قال: نعم، قالوا: أَلا تَرى هذا الصُّنَيْبِرَ الأُبَيْتِرَ من قومه؟ يزعم أَنه خير منا ونحن أَهلُ الحَجيج وأَهلُ السِّدانَةِ وأَهلُ السِّقاية؟ قال: أَنتم خير منه، فأُنزلت: إِن شانئك هو الأَبتر، وأُنزلت: أَلَمْ تَرَ إلى الَّذين أُوتوا نَصيباً من الكتاب يؤمنون بالجِبْتِ والطاغوتِ ويقولون للذين كفروا هؤلاء أَهدى من الذين آمنوا سبيلاً. ابن الأَثير: الأَبْتَرُ المُنْبَتِرُ الذي لا ولد له؛ قيل: لم يكن يومئذٍ وُلِدَ لَهُ، قال: وفيه نظر لأَنه ولد له قبل البعث والوحي إِلاَّ أَن يكون أَراد لم يعش له ولد ذكر. والأَبْتَرُ: المُعْدِمُ. والأَبْتَرُ: الخاسرُ. والأَبْتَرُ: الذي لا عُرْوَةَ له من المَزادِ والدِّلاء. وتَبَتَّر لَحْمهُ: انْمارَ. وبَتَرَ رَحِمَهُ يَبْتُرُها بَتْراً: قطعها. والأُباتِرُ، بالضم: الذي يَبْتُرُ رحمه ويقطعها؛ قال أَبو الرئيس المازني واسمه عبادة بن طَهْفَةَ يهجو أَبا حصن السلمي:
لَئِيمٌ نَزَتْ في أَنْفِهِ خُنْزُ وانَهٌ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ
قل ابن بري: كذا أَورده الجوهري والمشهور في شعره:
شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ
وسنذكره هنا. وقيل: الأُباتِرُ القصير كأَنه بُتِرَ عن التمام؛ وقيل؛ الأُباتِرُ الذي لا نَسْلَ لَه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ
قال: أُباتِرُ يُسْرِعُ في بَتْرِ ما بينه وبين صديقه. وأَبْتَرَ الرجلُ إِذا أَعْطَى ومَنَعَ. والحُجَّةُ البَتْراءُ: النافذة؛ عن ثعلب. والبُتَيْراءُ: الشمسُ. وفي حديث علي، كرّم الله وجهه، وسئل عن صلاة الأَضْحى أَو الضُّحى فقال: حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأَرضَ؛ أَراد حين تنبسط الشمس على وجه الأَرض وترتفع. وأَبْتَرَ الرجلُ: صلى الضحى، وهو من ذلك. وفي التهذيب: أَبْتَرَ الرجلُ إِذا صلى الضحى حين تُقَضِّبُ الشمسُ، وتُقَضِّبُ الشمس أَي تُخرجُ شعاعَها كالْقُضْبان.
ابن الأَعرابي: البُتَيْرَةُ تصغير البَتْرَةِ، وهي الأَتانُ. والبُتْرِيَّةُ: فِرْقَةٌ من الزَّيدية نسبوا إِلى المغيرة بن سعد ولقبه الأَبْتَرُ.
والبُتْرُ والبَتْراءُ والأُباتِرُ: مواضع؛ قال القتال الكلابي: عَفَا النَّبْتُ بعدي فالعَرِيشَانِ فالبُتْرُ
وقال الراعي:
تَرَكْنَ رِجالَ العُنْظُوانِ تَنُوبُهُمْ
ضِباعٌ خِفافٌ مِنْ وراءِ الأُباتِر

##### Türkçe

**البَتْرُ**: şeyin kökünden çıkarılmasıdır, kesin bir kesme (ile). Başkası: **البَتْرُ** kuyruğun ve benzerinin, onu kökünden çıkarıp kesmesi hâlinde kesilmesidir.

**بَتَرْتُ الشيءَ بَتْراً**: onu tamamlamadan önce kestim. Ve **الانْبتارُ**: kopmadır. Ve kurbanlar hadîsinde: **المبتورةِ**’den nehyedildiği (gelmiştir); o, kuyruğu kesilmiş olandır. İbn Sîde dedi: Ve denildi ki: her kesme **بَتْرٌ**’dür; onu **بَتَرَهُ يَبْتُرُهُ بَتْراً** (kesti), böylece **فانْبَتَرَ** (koptu) ve **وتَبَتَّر**. Ve **سَيْفٌ باتِرٌ** ve **بَتُورٌ** ve **بَتَّارٌ**: kesici. Ve **الباتِرُ**: kesici kılıçtır.

Ve **الأَبْتَرُ**: bütün binek hayvanlarının hepsinden, hangi yerden olursa olsun, kuyruğu kesilmiş olan; ve onu **أَبْتَرَهُ** (kuyruğunu kesti), böylece **فَبَتَر**; ve **ذَنَبٌ أَبْتَرُ**. Ve ondan şöyle dersin: **بَتِرَ** (kesre ile), **يَبْتَرُ بَتَراً**.

Ve hadîste: **البُتَيْراءِ**’dan nehyettiği (gelmiştir); o, tek bir rek‘at ile vitir kılmasıdır; ve denildi: o, iki rek‘ata başlayıp birincisini tamamlayıp ikincisini kesmesidir. Sa‘d hadîsinde: onun bir rek‘at ile vitir kıldığı, bunun üzerine İbn Mes‘ûd’un ona karşı çıkıp: “Bu **البَتْراءُ** nedir?” dediği (gelmiştir). Ve hayırdan eseri kesilen her iş, o **أَبْتَرُ**’dir.

Ve **الأَبْتَرانِ**: yaban eşeği ve köle; hayırlarının azlığından dolayı ikisine **أَبْتَرَيْنِ** adı verilmiştir. Ve Allah onu **أَبْتَرَه**; yani onu ebter kıldı.

Ve **خطبةٌ بَتْراءُ**: içinde Allah Teâlâ anılmadığı ve Peygamber’e salât edilmediği zaman; ve Ziyâd **خطبته البَتْراءَ** (ebter hutbesini) okudu: ona **البَتْراءُ** denildi; çünkü içinde Allah Teâlâ’ya hamd etmedi ve Peygamber’e salât etmedi. Ve hadîste: Allah’ın Resûlü’nün, sallallahu aleyhi ve sellem, **البَتْراءُ** denilen bir zırhı vardı; kısalığından dolayı böyle adlandırıldı.

Ve yılanlardan **الأَبْتَرُ**: kendisine şeytan denilen, kuyruğu kısa olan; onu kimse görmez ki ondan kaçmasın; hamile (kadın) onu görmez ki düşürmesin; ancak kuyruğunun kısalığından dolayı, sanki ondan kesilmiş gibi, böyle adlandırıldı. Ve hadîste: “Önemli her iş ki Allah’a hamd ile başlanmazsa o **أَبْتَرُ**’dir”; yani daha kesiktir. Ve **البَتْرُ**: kesmedir. Ve **الأَبْتَرُ** **عَرُوض المُتَقَارَب**’den: müsemmenin dördüncüsü; şu sözü gibi:

خَلِيليَّ عُوجَا على رَسْمِ دَارٍ،
خَلَتْ مِنْ سُلَيْمى ومِنْ مَيَّهْ

Ve müseddesin ikincisi; şu sözü gibi:

تَعَفَّفْ ولا تَبْتَئِسْ،
فما يُقْضَ يَأْتيكَا

Buna göre “**يَهْ**” ( **مَيَّهْ** ’den) sözü ve “**كامِنْ**” ( **يَأْتِيكا** ’dan) sözü ikisi de **فل**’dir; hâlbuki hükmü **فعولن**’dur; böylece **لن** hazfedildi, **فعو** kaldı; sonra vâv hazfedildi ve ‘ayn sâkin kılındı, **فل** kaldı. Ve Kutrub, medîdin dördüncü beytini adlandırdı; o da şu sözdür:

إِنما الذَّلْفاءُ ياقُوتَةٌ،
أُخْرِجَتْ مِنْ كيسِ دُِهْقانِ

Onu **أَبْتَرَ** diye adlandırdı. Ebû İshâk dedi: Kutrub yanıldı; **الأَبتر** ancak mütekāribdedir; Kutrub’un **الأَبْتَرَ** diye adlandırdığı bu ise ancak **المقطوع**’dur ve o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الأَبْتَرُ**: ardılı (nesli) olmayan kimsedir; bununla, Allah Teâlâ’nın şu sözü tefsir edilmiştir: **إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ**; bu, Âsî b. Vâil hakkında indi; o, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, yanına girmişti, o oturuyordu; dedi ki: “Bu **الأَبْتَرُ**’dir”; yani “bu, ardılı olmayan kimsedir”; bunun üzerine Allah, azze ve celle, buyurdu: “Ey Muhammed, sana buğzeden, o **الأَبتر**’dir”; yani nesli kesik olandır. Ve caizdir ki o, kendisinden her hayır kesilmiş olandır. İbn Abbâs hadîsinde dedi: İbnü’l-Eşref Mekke’ye geldiğinde Kureyş ona dedi ki: “Sen Medine ehlinin âlimi ve efendisi misin?” Dedi: “Evet.” Dediler: “Kavminden şu **الصُّنَيْبِرَ الأُبَيْتِرَ**’i görmüyor musun? Bizden daha hayırlı olduğunu iddia ediyor; hâlbuki biz hac ehliyiz, sidâne ehliyiz, sikāye ehliyiz.” Dedi: “Siz ondan daha hayırlısınız.” Bunun üzerine şu indirildi: **إِن شانئك هو الأَبتر**; ve şu indirildi: **أَلَمْ تَرَ إلى الَّذين أُوتوا نَصيباً من الكتاب يؤمنون بالجِبْتِ والطاغوتِ ويقولون للذين كفروا هؤلاء أَهدى من الذين آمنوا سبيلاً**. İbnü’l-Esîr: **الأَبْتَرُ** **المُنْبَتِرُ**’dir; çocuğu olmayan kimsedir; denildi: o gün ona çocuk doğmamıştı. Dedi: bunda bakış (itiraz) vardır; çünkü ona bi‘set ve vahiyden önce çocuk doğmuştu; ancak, erkek çocuğu yaşamadı demeyi murad etmiş olabilir. Ve **الأَبْتَرُ**: yoksul olandır. Ve **الأَبْتَرُ**: ziyana uğrayan olandır. Ve **الأَبْتَرُ**: kırba ve kovaların tutamağı olmayanıdır.

Ve **تَبَتَّر لَحْمهُ**: eti zayıfladı. Ve **بَتَرَ رَحِمَهُ يَبْتُرُها بَتْراً**: onu (sıla-i rahmi) kesti. Ve **الأُباتِرُ** (damme ile): rahmini kesen ve onu koparan kimsedir; Ebû’r-Reîs el-Mâzenî—adı Ubâde b. Tahfe’dir—Ebû Hisn es-Sülemî’yi hicvederek dedi:

لَئِيمٌ نَزَتْ في أَنْفِهِ خُنْزُ وانَهٌ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ

İbn Berrî dedi: Cevherî onu böyle rivayet etti; meşhur olan ise onun şiirinde:

شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ

Ve onu burada zikredeceğiz. Ve denildi: **الأُباتِرُ** kısa olandır; sanki tamamlıktan kesilmiş gibidir. Ve denildi: **الأُباتِرُ** nesli olmayan kimsedir. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği şu sözü:

شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ

Dedi: **أُباتِرُ** onunla dostu arasındakini **بَتْر** etmeye (kesmeye) hızlanır. Ve **أَبْتَرَ الرجلُ**: verdi ve menetti. Ve **الحُجَّةُ البَتْراءُ**: nüfuz edici (kesin) delildir; Sa‘leb’den. Ve **البُتَيْراءُ**: güneştir. Ali hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—kendisine **صلاة الأَضْحى** yahut **الضُّحى** hakkında soruldu da dedi ki: “**حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأَرضَ**”; güneşin yer yüzüne yayılıp yükseldiği zamanı murad etti. Ve **أَبْتَرَ الرجلُ**: kuşluk namazı kıldı; bu da ondandır. Ve **التهذيب**’de: **أَبْتَرَ الرجلُ** kuşluk namazını, güneş **تُقَضِّبُ** olduğu zaman kıldığı vakit (denir); ve **تُقَضِّبُ الشمس** yani ışınlarını çubuklar gibi çıkarır.

İbnü’l-A‘râbî: **البُتَيْرَةُ** **البَتْرَةِ**’nin küçültmesidir; o da dişi merkep (atân)dır.

Ve **البُتْرِيَّةُ**: Zeydiyye’den bir fırkadır; Sa‘d b. el-Muğîre’ye nisbet edildiler; lakabı **الأَبْتَرُ** idi.

Ve **البُتْرُ** ve **البَتْراءُ** ve **الأُباتِرُ**: yerlerdir; el-Kattâl el-Kilâbî dedi:

عَفَا النَّبْتُ بعدي فالعَرِيشَانِ فالبُتْرُ

Ve er-Râ‘î dedi:

تَرَكْنَ رِجالَ العُنْظُوانِ تَنُوبُهُمْ
ضِباعٌ خِفافٌ مِنْ وراءِ الأُباتِر

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ت ر * * بَتَرَهُ * قطعه قبل الإتمام وبابه نصر و * الانْبِتارُ * الانقطاع و * الأبْتَرُ * المقطوع الذنب وبابه طرب وفي الحديث ﴿ما هذه * البُتَيراءُ *﴾ و * الأَبْتَرُ * أيضا الذي لا عقب له وكل أمر انقطع من الخير أثره فهو * أَبْتَرُ

##### Türkçe

* ب ت ر * * **بَتَرَهُ** * onu tamamlamadan önce kesti; bâbı **نصر**’dır. Ve * **الانْبِتارُ** * kopma/kesilme(=inkıtâ). Ve * **الأبْتَرُ** * kuyruğu kesik olan; bâbı **طرب**’dır. Ve hadiste: ﴿Bu * **البُتَيراءُ** * nedir?﴾ Ve * **الأَبْتَرُ** * ayrıca, nesli/soyu olmayan kimsedir. Ve hayırdan eseri kesilen her iş, o * **أَبْتَرُ** *’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البتر، بفتح فسكون: القطع قبل الإتمام، كذا في اللسان والأساس. وهو قطع الذنب ونحوه مستأصلا، وقيل: هو استئصال الشيء قطعا، وقيل: كل قطع: بتر. وسيف باتر: قاطع، وكذلك بتار، ككتان، وبتار، وكغراب وبتور، كصبور. والباتر: السيف القاطع. والأبتر: المقطوع الذنب من أي موضع كان من جميع الدواب. بتره يبتره بترا، من حد كتب، فبتر، كفرح، يبتر بترا. الذي في اللسان: وقد أبتره فبتر وذنب أبتر.
 الأبتر: حية خبيثة. وفي الدر النثير، مختصر نهاية ابن الأثير للجلال: أن الأبتر: هو القصير الذنب من الحيات. وقال النضر بن شميل: هو صنف أزرق مقطوع الذنب لا تنظر إليه حامل إلا ألقت ما في بطنها. وفي التهذيب: الأبتر من الحيات: الذي يقال له الشيطان، قصير الذنب لا يراه أحد إلا فر منه، ولا تبصره حامل إلا أسقطت، وإنما سمي بذلك لقصر ذنبه، كأنه بتر منه. الأبتر: البيت الرابع من المثمن في عروض المتقارب كقوله:
  خليلي عوجا على رسم دار                      خلت من سليمى ومن ميه. والثاني من المسدس، كقوله:
  تعفف ولا تبتئس                      فما يقض يأتيكا. فقوله: يه من ميه، وكا من يأتيكا، كلاهما فل، وغنما حكمهما فعولن فحذفت لن فبقي فعو، ثم حذفت الواو وأسكنت العين فبقي فل. وسمى قطرب البيت الرابع من المديد، وهو قوله:
  إنما الـذلـفـاء ياقـوتة                      أخرجت من كيس دهقان. سماه أبتر، قال أبو إسحاق: وغلط قطرب، إنما الأبتر في المتقارب فأما هذا الذي سماه قطرب الأبتر فإنما هو المقطوع، وهو مذكور في موضعه كذا في اللسان، وقال شيخنا: وظاهر قول المصنف أو نص في أن الأبتر من صفات البيت وليس كذلك، بل هو من صفات الضرب، فهو أحد ضروب المتقارب أو المديد، على ما عرف في العروض، والبتر ضبطوه بالفتح وبالتحريك وقالوا: هو في اصطلاحهم اجتماع القطع والحذف في الجزء الأخير من المتقارب والمديد، فإذا دخل البتر في فعولن في المتقارب حذف سببه الخفيف وهو لن، وحذفت الواو من فعو، وسكنت عينه فيصير فع، وإذا دخل البتر في فاعلاتن في المديد حذف سببه الخفيف أيضا وهو تن، وحذفت ألف وتده، وسكنت لامه فيصير فاعل. هذا مذهب أهل العروض قاطبة، والزجاج وحده وافقهم في المتقارب؛ لأن فعولن فيه يصير فع فيبقى فيه أقله، وأما في المديد فيصير فاعلاتن إلى فاعل فيبقى أكثره، فلا ينبغي أن يسمى أبتر، بل يقال فيه: محذوف مقطوع، والمصنف كأنه جرى على مذهب الزجاج في خصوص التسمية، وإن لم يبين معنى البتر والأبتر، ولا أظهر المراد منه، فكلامه فيه نظر من جهات.
 الأبتر: المعدم. الأبتر: الذي لا عقب له، وبه فسر قوله تعالى:  إن شانئك هو الأبتر  نزلت في العاصي بن وائل وكان دخل على النبي صلى الله عليه وسلم وهو جالس، فقال: هذا الأبتر، فقال الله عز وجل إن شانئك يا محمد هو الأبتر، أي المنقطع العقب، وجائز أن يكون هو المنقطع عنه كل خير، وهذا نقله الصاغاني.

  وفي حديث ابن عباس قال: لما قدم ابن الأشرف مكة قالت له قريش: أنت حبر أهل المدينة وسيدهم، قال: نعم، قالوا: ألا ترى هذا الصنيبر الأبيتر من قومه، يزعم أنه خير منا، ونحن أهل الحجيج وأهل السدانة وأهل السقاية، قال: أنتم خير منه، فأنزلت:  إن شانئك هو الأبتر  ، وأنزلت:  ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت ويقولون للذين كفروا هؤلاء أهدى من الذين آمنوا سبيلا  .
 قال ابن الأثير: الأبتر: المنبتر الذي لا ولد له. قيل: لم يكن يومئذ ولد له، قال: وفيه نظر، لأنه ولد له قبل البعث والوحي، إلا أن يكون أراد لم يعش له ولد ذكر.
 الأبتر: الخاسر. الأبتر: ما لا عروة له من المزاد والدلاء.
 الأبتر: كل أمر منقطع من الخير أثره، وفي الحديث:  كل أمر ذي بال لا يبدأ فيه بحمد الله فهو أبتر  أي أقطع.
 الأبتر: العير، والعبد، وهما الأبتران؛ سميا أبترين لقلة خيرهما، ونقله الجوهري عن ابن السكيت. ومن سجعات الأساس: ليته أعارنا أبتريه وما هم إلا كالحمر البتر.
 الأبتر: لقب المغيرة بن سعد، والبترية من الزندية بالضم تنسب إليه وضبطه الحافظ بالفتح.
 وأبتر الرجل: أعطى، ومنع، نقلهما ابن الأعرابي، ضد. أبتر، إذا صلى الضحى حين تقضب الشمس، أي يمتد شعاعها ويخرج كالقضبان، كذا في التهذيب، وفي حديث علي، كرم الله وجهه، وسئل عن صلاة الأضحى أو الضحى فقال:  حين تبسط الشمس على وجه الأرض وترتفع. وأبتر الرجل: صلى الضحى، من ذلك كذا في النهاية. أبتر الله الرجل: جعله أبتر مقطوع العقب.
 والأباتر، كعلابط: القصير؛ كأنه بتر عن التمام. قيل: هو من لا نسل له. الأباتر أيضا: من يبتر كينصر رحمه ويقطعها، كالباتر، كما في الأساس، قال عبادة بن طهفة المازني يهجو أبا حصن السلمي:
  شديد إكاء البطن ضب ضغـينة                      على قطع ذي القربى أحذ أباتر وفسره ابن الأعرابي فقال: أي يسرع في بتر ما بينه وبين صديقه.
 والبتراء: الحجة الماضية النافذة، عن ثعلب، ووهم شيخنا حيث فسره بالحديدة، قال: وتجري على لسان العامة فيطلقونها على السكين القصيرة، ويقال: ضرباء بتراء.
 والبتراء: ع بقربه مسجد لرسول الله صلى الله عليه وسلم بطريق تبوك. من ذنب الكواكب ذكره ابن إسحاق. البتراء من الخطب: ما لم يذكر اسم الله فيه، ولم يصل على النبي صلى الله عليه وسلم، ومنه خطب زياد خطبته البتراء. في الأساس: طلعت البتيراء: الشمس أول النهار، قبل أن يقوى ضوؤها ويغلب وكأنها سميت به مصغرة لتقاصر شعاعها عن بلوغ تمام الإضاءة والإشراق وقلته. وتقدم حديث علي وفيه الشاهد، وذكره الهروي والخطابي والسهيلي في الروض.
 والانبتار: الانقطاع، يقال: بتره بترا فانبتر وتبتر. الانبتار: العدو. عن ابن الأعرابي: البترة، بفتح فسكون: الأتان، تصغيرها بتيرة.
 بتران، كعثمان: ع لبني عامر بن صعصعة، وقيل: جبل، وأنشد أبو زياد:
  وأشرفت من بتران أنظر هل أرى                      خيالا لـلـيلـى ريتـه ويرانـيا وبتر، بالضم فالسكون: أحبل، بالحاء المهملة، جمع حبل من الرمل، في الشقيق، مطلات على زبالة. قال القتال الكلابي:
  عفا النجب بعدي فالعريشان فالبترفبرق نعاج من أميمة فالحجر

  وقيل البتر أكثر من سبعة فراسخ وطوله أكثر من عشرين فرسخا، وفيه حبال كثيرة من بلاد عمرو بن كلاب. بتر: ع، بالأندلس منه أبو محمد مسلمة بن محمد الأندلسي، روى عنه يوسف بن عبد الله بن عبد البر الأندلسي.
 وبترير، بالفتح، وضبطه الصغاني بالكسر: حصن من عمل مرسية بالأندلس، ذكره ياقوت في المعجم. بتيرة، كسفينة: ابن الحارث بن فهر، في قريش، قاله ابن حبيب.
 أبو مهدي عبد الله بن بتري بالضم ساكنة الآخر أندلسي، روى عن ابن قاسم القلعي، وعنه هشام بن سعيد الخير الكاتب، وكذا أبو محمد مسلمة بن محمد بن البتري: محدثان، وهو أندلسي أيضا من مشايخ ابن عبد البر، مر ذكره قريبا.
 ومما يستدرك عليه: المبتورة: التي قطع ذنبها، ومنه حديث الضحايا:  نهى عن كل مبتورة  . وفي حديث آخر:  نهى عن البتيراء  ؛ هو أن يوتر بركعة واحدة، وقيل: هو الذي شرع في ركعتين فأتم الأولى وقطع الثانية، وفي حديث سعد:  أنه أوتر بركعة، فأنكر عليه ابن مسعود وقال: ما هذه البتراء  . وفي الحديث:  كان لرسول الله صلى الله عليه وسلم درع يقال لها البتراء  ؛ سميت بذلك لقصرها. والتبتر: الانقطاع. وتبتر لحمه: انماز.
 والأباتر، بالضم: موضع، قال الراعي:
  تركن رجال العنظوان تنوبهـم                      ضباع خفاف من وراء الأباتر والبتير بفتح فتشديد تاء فوقية فسكون ياء تحتية: قرية بالشام، وإليه نسب شيخ مشايخنا أبو محمد صالح، كان ممن رأى الخضر عليه السلام، وصافحه. والبتور كتنور: من أعلامهم. والبتراء: قرية بمصر.
 وأباتر كعلابط: أودية أو هضاب نجدية في ديار غني، وقيل: بل هي ثمانية والأول أثبت. وأبتر، كأحمد: صقع شامي. وبتيرة بالضم: لقب الحارث بن مالك بن نهد، بطن، قاله ابن حبيب. وبترون، محركة: قرية بجبيل من عمل طرابلس الشام، منها أبو القاسم عبد الله بن مفرح بن عبد الله بن مضر بن قيس، روى له أبو سعد الماليني، هكذا ذكره أئمة الأنساب، وفي معجم ياقوت: بثرون، بالثاء المثلثة.

##### Türkçe

**البتر**، فتحayla sonra sükûnla: tamamlamadan önce kesme; Lisân ve Esâs’ta da böyledir. O, kuyruğu ve benzerini kökünden kesmektir; ve denildi ki: o, bir şeyi keserek kökünden söküp çıkarmaktır; ve denildi ki: her kesme: **بتر**’dir. Ve **سيف باتر**: kesici; yine **بتار** da ( **كتان** vezninde), ve **بتار** ( **غراب** vezninde) ve **بتور** ( **صبور** vezninde). Ve **الباتر**: kesici kılıç. Ve **الأبتر**: bütün dört ayaklılardan, hangi yerden olursa olsun kuyruğu kesik olan. Onu keser: **بتره يبتره بترا**; **حد كتب** babından; böylece **فبتر** ( **فرح** gibi) **يبتر بترا**. Lisân’da olan: “Ve onu **أبتره** yaptı da **فبتر** oldu; ve **ذنب أبتر** (kesik kuyruk).”

**الأبتر**: habis bir yılan. **الدر النثير**’de, Celâl için İbnü’l-Esîr’in Nihâye’sinin muhtasarı: **الأبتر**’in, yılanlardan kuyruğu kısa olan olduğu. Ve Nadr b. Şümeyl dedi: O, mavi bir türdür; kuyruğu kesiktir; ona hamile bakan hiçbir kimse yoktur ki karnındakini atmasın. **التهذيب**’de: yılanlardan **الأبتر**: kendisine **الشيطان** denilen; kuyruğu kısa; onu gören hiç kimse yoktur ki ondan kaçmasın; hamile onu görmez ki düşürmesin; ancak kuyruğunun kısalığından dolayı böyle adlandırıldı; sanki ondan kesilmiş gibidir. **الأبتر**: **المتقارب** aruzunda **المثمن**in dördüncü beyti; şu sözü gibi:
  خليلي عوجا على رسم دار                      خلت من سليمى ومن ميه
Ve **المسدس**in ikincisi; şu sözü gibi:
  تعفف ولا تبتئس                      فما يقض يأتيكا
Şu halde “**يه**” ( **ميه**’den) ve “**كا**” ( **يأتيكا**’dan), ikisi de **فل**’dir; hâlbuki hükmü **فعولن** idi; böylece **لن** hazfedildi de **فعو** kaldı; sonra **الواو** hazfedildi ve **العين** sükûnlandı da **فل** kaldı. Ve Kutrub, **المديد**’in dördüncü beytini adlandırdı; o da şu sözdür:
  إنما الـذلـفـاء ياقـوتة                      أخرجت من كيس دهقان
Onu **أبتر** diye adlandırdı. Ebû İshâk dedi: Kutrub yanıldı; **الأبتر** ancak **المتقارب**dadır. Ama Kutrub’un **الأبتر** diye adlandırdığı bu ise ancak **المقطوع**dur; o, yerinde zikredilmiştir; Lisân’da böyledir. Şeyhimiz dedi: Musannifin sözü zahiren yahut nass olarak, **الأبتر**in beytin sıfatlarından olduğuna delâlet eder; hâlbuki öyle değildir; bilakis o, **الضرب**ın sıfatlarındandır; o, aruzda bilindiği üzere **المتقارب** yahut **المديد**in darbelerinden biridir. Ve **البتر**i fetha ile ve hareke ile ضبط ettiler ve dediler ki: onların ıstılahında o, **المتقارب** ve **المديد**in son cüz’ünde **القطع** ile **الحذف**ün birleşmesidir. Böylece **البتر** **فعولن**e **المتقارب**da girince, onun hafif sebebi olan **لن** hazfedilir; ve **فعو**’dan **الواو** hazfedilir; ve onun **العين**i sükûnlanır; böylece **فع** olur. Ve **البتر** **فاعلاتن**e **المديد**de girince, onun hafif sebebi olan **تن** de hazfedilir; ve onun vetedinin **ألف**’i hazfedilir; ve onun **لام**ı sükûnlanır; böylece **فاعل** olur. Bu, aruz ehlinin tamamının mezhebidir. Ve yalnız **الزجاج** onlara **المتقارب**da muvafakat etti; çünkü onda **فعولن** **فع** olur da onda en azı kalır. Ama **المديد**de **فاعلاتن** **فاعل**e döner de çoğu kalır; öyleyse **أبتر** diye adlandırılmamalıdır; bilakis onda “**محذوف مقطوع**” denir. Musannif sanki adlandırmanın hususunda **الزجاج**ın mezhebi üzere yürümüştür; her ne kadar **البتر** ve **الأبتر**in mânâsını beyan etmemiş ve ondan muradı izhar etmemişse de; onun sözü, onda, cihetlerden nazar altındadır.

**الأبتر**: yoksun (maddî imkândan mahrum). **الأبتر**: nesli olmayan; ve onunla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **إن شانئك هو الأبتر**; **العاصي بن وائل** hakkında indi; ve o, Peygamber’e صلى الله عليه وسلم girmişti, o otururken; dedi ki: “Bu **الأبتر**dir.” Bunun üzerine Allah عز وجل dedi: “Şüphesiz sana buğzeden, ey Muhammed, o **الأبتر**dir”; yani nesli kesik olan. Ve caizdir ki o, kendisinden her hayır kesilmiş olandır. Bu, **الصاغاني**’nin naklidir.

İbn Abbâs hadîsinde dedi: İbnü’l-Eşref Mekke’ye geldiğinde Kureyş ona dedi: “Sen Medine ehlinin hahamısın ve onların seyyidisin.” Dedi: “Evet.” Dediler: “Şu kavminden **الصنيبر الأبيتر**i görmüyor musun; bizden daha hayırlı olduğunu iddia ediyor; hâlbuki biz hac ehliyiz, sidâne ehliyiz ve sikâye ehliyiz.” Dedi: “Siz ondan daha hayırlısınız.” Bunun üzerine indirildi: **إن شانئك هو الأبتر**; ve indirildi: **ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت ويقولون للذين كفروا هؤلاء أهدى من الذين آمنوا سبيلا**.

İbnü’l-Esîr dedi: **الأبتر**: çocuğu olmayan **المنبتر**. Denildi ki: O gün onda çocuk yoktu. Dedi: Bunda nazar vardır; çünkü ona bi‘set ve vahiyden önce çocuk doğmuştu; meğer muradı, ona erkek çocuk yaşamamış olmasıdır.

**الأبتر**: ziyan eden. **الأبتر**: kırbalardan ve kovalarından kulpu olmayan şey.

**الأبتر**: hayırdan eseri kesik olan her iş. Hadîste: **كل أمر ذي بال لا يبدأ فيه بحمد الله فهو أبتر**; yani daha kesik.

**الأبتر**: yaban eşeği ve köle; ikisi **الأبتران**dır; hayırlarının azlığından dolayı ikisi **أبترين** diye adlandırıldı; Cevherî onu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. **الأساس**ın secilerinden: “Keşke bize iki **أبتريه**sini ödünç verseydi; onlar ancak **الحمر البتر** gibidir.”

**الأبتر**: Muğîre b. Sa‘d’ın lakabı. Ve **البترية** ( **الزندية**den, damme ile) ona nisbet edilir; hâfız onu fetha ile ضبط etti.

Ve **أبتر الرجل**: verdi ve menetti; ikisini İbnü’l-A‘râbî nakletti; zıddır. **أبتر**: güneş kirişlenip (ışını çubuklar gibi uzayıp çıktığında) kuşluk namazı kıldığında; yani ışını uzar ve çubuklar gibi çıkar; **التهذيب**’de böyledir. Ve Ali hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—kuşluk yahut **الأضحى** namazı hakkında soruldu da dedi ki: **حين تبسط الشمس على وجه الأرض وترتفع**. Ve **أبتر الرجل**: kuşluk namazı kıldı; bundan dolayı; **النهاية**’de böyledir. **أبتر الله الرجل**: onu **أبتر** yaptı; nesli kesik.

Ve **الأباتر** ( **علابط** gibi): kısa; sanki tamamdan kesilmiş. Denildi ki: o, nesli olmayan kimsedir. **الأباتر** ayrıca: rahmini **يبتر** eden, **كينصر** gibi onu kesen; **الباتر** gibi; **الأساس**’ta olduğu üzere. Ubâde b. Tahfe el-Mâzenî, Ebû Hısn es-Sülemî’yi hicvederek dedi:
  شديد إكاء البطن ضب ضغـينة                      على قطع ذي القربى أحذ أباتر
İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti ve dedi ki: yani kendisi ile dostu arasındakini koparmada sürat eder.

Ve **البتراء**: geçerli, nüfuz edici hüccet; Sa‘leb’den. Şeyhimiz, onu demir parçası diye tefsir ettiğinde vehmetti. Dedi: Ve avâmın dilinde cereyan eder; böylece onu kısa bıçak üzerine ıtlak ederler. Ve denilir: **ضرباء بتراء**.

Ve **البتراء**: Tebûk yolu üzerinde, yakınında Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e ait mescid bulunan bir yer; yıldızların kuyruğundan; İbn İshâk onu zikretti. Hutbelerden **البتراء**: içinde Allah’ın ismi zikredilmeyen ve Peygamber’e صلى الله عليه وسلم salât getirilmeyen. Ondan: Ziyâd’ın **خطبته البتراء**sı. **الأساس**’ta: **طلعت البتيراء**: güneş günün evvelinde, ışığı kuvvetlenmeden ve galip gelmeden önce; sanki ona, ışınının tam aydınlatma ve parıltıya ulaşmaktan kısalığı ve azlığı sebebiyle küçültme olarak bu ad verilmiştir. Ali hadîsi geçti ve onda şâhid vardır; Herevî, Hattâbî ve Süheylî onu **الروض**’da zikretti.

Ve **الانبتار**: kopma; denilir: **بتره بترا فانبتر وتبتر**. **الانبتار**: koşma. İbnü’l-A‘râbî’den: **البترة** (fetha ile sonra sükûnla): dişi eşek; onun küçültmesi **بتيرة**.

**بتران** ( **عثمان** gibi): Benî Âmir b. Sa‘sa‘a’ya ait bir yer; ve denildi ki: dağdır. Ebû Ziyâd inşâd etti:
  وأشرفت من بتران أنظر هل أرى                      خيالا لـلـيلـى ريتـه ويرانـيا
Ve **بتر** (damme ile sonra sükûnla): kumdan iplerin ( **حبل**in) çoğulu olan **أحبل**; **الشقيق**’te; **زبالة** üzerine nazır yüksek yerler. Kattâl el-Kilâbî dedi:
  عفا النجب بعدي فالعريشان فالبترفبرق نعاج من أميمة فالحجر

Ve denildi ki: **البتر** yedi fersahtan daha fazladır ve uzunluğu yirmi fersahtan daha fazladır; ve onda **بلاد عمرو بن كلاب**’dan birçok ipler (halatlar) vardır. **بتر**: ع، Endülüs’te ondan **أبو محمد مسلمة بن محمد الأندلسي** vardır; ondan **يوسف بن عبد الله بن عبد البر الأندلسي** rivayet etti.

Ve **بترير**; fetih ile; ve **الصغاني** onu kesre ile ضبط etti: Endülüs’te **مرسية** amelinden bir hisar; onu **ياقوت** **المعجم**’de zikretti. **بتيرة**; **سفينة** gibi: **قريش**’te **ابن الحارث بن فهر**; bunu **ابن حبيب** söyledi.

**أبو مهدي عبد الله بن بتري** (damme ile, sonu sâkin) Endülüslüdür; **ابن قاسم القلعي**’den rivayet etti; ondan **هشام بن سعيد الخير الكاتب** (rivayet etti); ve yine **أبو محمد مسلمة بن محمد بن البتري**: iki muhaddistir; ve o da Endülüslüdür, **ابن عبد البر**’ün şeyhlerindendir; onun zikri az önce geçti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المبتورة**: kuyruğu kesilmiş olan; ve ondan kurbanlıklar hadisi: “Her **مبتورة**’dan nehyetti.” Ve başka bir hadiste: “**البتيراء**’dan nehyetti”; o, bir tek rek‘at ile vitir kılmaktır; ve denildi ki: o, iki rek‘ata başladı da birincisini tamamlayıp ikincisini kesti olandır. Ve **سعد** hadîsinde: “Onun bir rek‘at ile vitir kıldığı”; **ابن مسعود** ona karşı çıktı ve dedi ki: “Bu **البتراء** nedir?” Ve hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in **البتراء** denilen bir zırhı vardı”; kısalığından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **التبتر**: kopma/kesilme. Ve “**تبتر لحمه**”: ayrıldı (sıyırılıp koptu).

Ve **الأباتر** (damme ile): bir yer; **الراعي** dedi ki:

  “**العنظوان** erkekleri onları nöbetleşe bırakırlar;
  **الأباتر**’in arkasından hafif sırtlanlar (gelir).”

Ve **البتير**; fetha ile, sonra üstteki **تاء**’nın teşdîdi, sonra alttaki **ياء**’nın sükûnu: Şam’da bir köy; ona nisbet edildi: şeyhlerimizin şeyhi **أبو محمد صالح**; **الخضر** عليه السلام’i görenlerden idi ve onunla musâfaha etti. Ve **البتور**; **تنور** gibi: onların alamlarından (önde gelenlerinden)dır. Ve **البتراء**: Mısır’da bir köy.

Ve **أباتر**; **علابط** gibi: **غني** diyarında Necdî vadiler yahut tepeler; ve denildi ki: bilakis sekizdir; ve birincisi daha sahihtir. Ve **أبتر**; **أحمد** gibi: Şamî bir bölge. Ve **بتيرة** (damme ile): **نهد**’den **الحارث بن مالك بن نهد**’in lakabı; bir batın; bunu **ابن حبيب** söyledi. Ve **بترون**; harekeli: Şam Trablus’u amelinden **جبيل**’de bir köy; ondan **أبو القاسم عبد الله بن مفرح بن عبد الله بن مضر بن قيس** (vardır); ona **أبو سعد الماليني** rivayet etti; ensâb imamları onu böyle zikretti; ve **ياقوت**’un **معجم**’inde: **بثرون**, üç noktalı **ثاء** ile.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَتَرَ
1 بَتَرَ أبتر بتر , (T, S, M, &c.,) aor بَتُرَ , (M, Mgh, Msb,) inf. n. بَتْرٌ; (T, S, M, &c.;) and ↓ ابتر; (T;) He cut, or cut off, a thing before it was complete: (S, A, L, Msb:) or he cut, or cut off, (M, Mgh, K,) in any manner: (M:) or he cut off (a tail or the like, T) entirely, or utterly. (Aboo-Is-hák, T, M, K.) ― -b2- بَتَرَهُ, (K,) aor. and inf. n. as above; (TA;) or ↓ ابترهُ; (M, L;) He cut off his tail: (K:) or he cut, or amputated, his tail in any place. (M, L.) ― -b3- بَتَرَ رَحِمَهُ, (M,) aor. as above, (M, K,) and so the inf. n., (M,) (assumed tropical:) He cut, or severed, the ties, or bonds, of his relationship; he disunited himself from his relations. (M, K. *) -A2- بَتِرَ, aor. بَتَرَ , (S, Msb, K,) inf. n. بَتَرٌ, (S, Msb,) He (any beast, M) had his tail cut off: (S, Msb, K:) or [had either the whole or a part of his tail cut off;] had his tail cut, or amputated, in any place. (M.)

4 أَبْتَرَ see 1, in two places. ― -b2- [Hence,] ابترهُ said of God, He made him to be. or become, أَبْتَر, (S, K,) i. e., without offspring, or progeny. (TA.)

5 تَبَتَّرَ see 7.

انبتر
7 انبتر أنبتر انبتر ٱنبتر It (a tail or the like, T) became cut, or cut off, (T, S, M, K, TA,) in any place, (M,) or entirely; (T, M;) and ↓ تبتّر signifies the same. (TA.)

بُتَارٌ
بُتَارٌ بتار : see بَاتِرٌ

بَتُورٌ
بَتُورٌ بتور : see بَاتِرٌ

بُتَيْرَآءُ
بُتَيْرَآءُ بتيرآء : see أَبْتَرُ.

بتّارٌَ
بتّارٌَ بتار : see بَاتِرٌ

بَاتِرٌ
بَاتِرٌ باتر A cutting, or sharp, sword; (T, S, M, K;) as also ↓ بَتَّارٌ (T, M, K) and ↓ بَتُورٌ (M) and ↓ بَتَارٌ. (K.) [But all of these except the first are app. intensive epithets, signifying very sharp.] ― -b2- See also أُبَاتِرٌ.

أَبْتَرُ
أَبْتَرُ ذ A tail cut off entirely. (T, L.) ― -b2- Any beast (M) having the tail cut off: (T, S, A, Msb, K:) or [having either the whole or a part of the tail cut off;] having the tail cut, or amputated, in any place: (M:) fem. بَتْرَآءُ; with which ↓ مَبْتُورَةٌ is syn.: (Mgh, Msb:) pl. بُتْرٌ. (A, Msb.) ― -b3- (assumed tropical:) A certain malignant, or noxious, serpent: (K:) or a short-tailed serpent: (Mgh; and EdDurr en-Netheer, an abridgment of the Nh of IAth, by El-Jelál:) or a certain species of blue serpent, having its tail [as it were] cut off, which none in a state of pregnancy sees without casting her burden: (ISh:) or the kind of serpent called شَيْطَان, having a short tail: no one sees it without fleeing from it, and no one in a state of pregnancy beholds it without casting her young: it is thus called only because of the shortness of its tail, as thought its tail were cut off. (M.) ― -b4- (assumed tropical:) A leathern water-bag, and a bucket, having no loop. (M, K.) ― -b5- (assumed tropical:) Defective, deficient, incomplete, or imperfect. (Mgh.) ― -b6- (assumed tropical:) In want, or poor. (M, K.) ― -b7- (assumed tropical:) Suffering loss; syn. خَاسِرٌ. (M, K.) ― -b8- (assumed tropical:) One from whom all good, or prosperity, is cut off. (M.) ― -b9- (assumed tropical:) Having no offspring, or progeny; (Aboo-Is-hák, T, S, M, IAth, K;) as also ↓ أُبَاتِرٌ (M, K) and ↓ مُنْبَتِرٌ. (IAth.) [The dim., ↓ أُبَيْتِرُ, occurs in a trad., in this sense, or in some other sense implying contempt.] ― -b10- (assumed tropical:) Anything cut off, (K,) or anything of which the effect is cut off, (S,) from good, or prosperity. (S, K.) [See an ex. in a trad. cited voce بَالٌ.] ― -b11- خُطْبَةٌ بَتْرَآءُ (assumed tropical:) A خطبة [q. v.] in which the speaker does not praise God nor bless the Prophet: (S, A, K:) particularly applied to a certain خطبة of Ziyád. (S, A.) ― -b12- رَكْعَةٌ بَتْرَآءُ, (TA,) and [its dim.] ↓ بُتَيْرَآءُ, (S, TA,) (assumed tropical:) A single ركعة [q. v.] performed instead of the complete performance of the prayer called الوِتْر: or a ركعة cut short, or cut off, after the completion of one ركعة, when both were to have been performed. (TA.) ― -b13- الأَبْتَرَانِ (assumed tropical:) The ass (العَيْرُ) and the slave: (ISK, S, A, K:) so called because of the little good that is in them: (ISk, S:) each is called الأَبْتَرُ. (K.)

أُبَاتِرٌ
أُبَاتِرٌ ذ (assumed tropical:) Short; (M, K;) as though cut off from completion. (M.) ― -b2- See also أَبْتَرُ. ― -b3- Also (assumed tropical:) A man who cuts, or severs, the ties, or bonds, of his relationship; who disunites himself from his relations; (S, M, K;) as also ↓ بَاتِرٌ; (A:) or quick to cut, or sever, the ties, or bonds, between him and his friend. (IAar.)

أُبَيْتِرُ
أُبَيْتِرُ ذ : see أَبْتَرُ.

مَبْتُورَةٌ
مَبْتُورَةٌ مبتور مبتوره مبتورة : see أَبْتَرُ.

مُنْبَتِرٌ
مُنْبَتِرٌ منبتر : see أَبْتَرُ.

##### Türkçe

بَتَرَ
1 **بَتَرَ** أبتر بتر, (T, S, M, &c.,) muzâri‘ **بَتُرَ**, (M, Mgh, Msb,) mastar ismi **بَتْرٌ**; (T, S, M, &c.;) ve ↓ **ابتر**; (T;) O, bir şeyi tamam olmadan önce kesti, yahut kesti attı: (S, A, L, Msb:) yahut o, herhangi bir tarzda kesti, yahut kesti attı: (M, Mgh, K,) (M:) yahut o, (bir kuyruğu veya benzerini, T) bütünüyle, yahut tamamen kesti attı. (Aboo-Is-hák, T, M, K.) ― -b2- **بَتَرَهُ**, (K,) muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi; (TA;) yahut ↓ **ابترهُ**; (M, L;) O, onun kuyruğunu kesti attı: (K:) yahut o, onun kuyruğunu herhangi bir yerinden kesti, yahut kesti (ampute etti). (M, L.) ― -b3- **بَتَرَ رَحِمَهُ**, (M,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, (M, K,) ve mastar ismi de öyle, (M,) (mecazî sayılmış:) O, akrabalık bağlarını kesti, yahut kopardı; akrabalarından ayrıldı. (M, K. *) -A2- **بَتِرَ**, muzâri‘ **بَتَرَ**, (S, Msb, K,) mastar ismi **بَتَرٌ**, (S, Msb,) O (herhangi bir hayvan, M) kuyruğu kesilmiş oldu: (S, Msb, K:) yahut [kuyruğunun ya tamamı ya bir kısmı kesilmiş oldu;] kuyruğu herhangi bir yerinden kesildi, yahut ampute edildi. (M.)

4 **أَبْتَرَ** bkz. 1, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ابترهُ** Allah hakkında söylenir: O, onu **أَبْتَر** kıldı, (S, K,) yani nesilsiz, yahut zürriyetsiz. (TA.)

5 **تَبَتَّرَ** bkz. 7.

انبتر
7 **انبتر** أنبتر انبتر ٱنبتر O (bir kuyruk veya benzeri, T) kesilmiş oldu, yahut kesilip atılmış oldu, (T, S, M, K, TA,) herhangi bir yerinden, (M,) yahut bütünüyle; (T, M;) ve ↓ **تبتّر** aynı manaya gelir. (TA.)

بُتَارٌ
**بُتَارٌ** بتار : bkz. **بَاتِرٌ**

بَتُورٌ
**بَتُورٌ** بتور : bkz. **بَاتِرٌ**

بُتَيْرَآءُ
**بُتَيْرَآءُ** بتيرآء : bkz. **أَبْتَرُ**.

بتّارٌَ
**بتّارٌَ** بتار : bkz. **بَاتِرٌ**

بَاتِرٌ
**بَاتِرٌ** باتر Kesici, yahut keskin, bir kılıç; (T, S, M, K;) ve ayrıca ↓ **بَتَّارٌ** (T, M, K) ve ↓ **بَتُورٌ** (M) ve ↓ **بَتَارٌ**. (K.) [Fakat bunların birincisi dışındakilerin hepsi, görünüşe göre, pek keskin manasına gelen mübalağalı sıfatlardır.] ― -b2- Ayrıca bkz. **أُبَاتِرٌ**.

أَبْتَرُ
**أَبْتَرُ** ذ Kuyruğu bütünüyle kesilmiş. (T, L.) ― -b2- Kuyruğu kesilmiş herhangi bir hayvan: (M) (T, S, A, Msb, K:) yahut [kuyruğunun ya tamamı ya bir kısmı kesilmiş;] kuyruğu herhangi bir yerinden kesilmiş, yahut ampute edilmiş: (M:) müennesi **بَتْرَآءُ**; bununla ↓ **مَبْتُورَةٌ** eş anlamlıdır: (Mgh, Msb:) çoğulu **بُتْرٌ**. (A, Msb.) ― -b3- (mecazî sayılmış:) Belli bir habis, yahut zararlı, yılan: (K:) yahut kısa kuyruklu bir yılan: (Mgh; ve EdDurr en-Netheer, IAth’nin Nh’sinin El-Jelál tarafından yapılmış bir muhtasarı:) yahut kuyruğu [sanki] kesilmiş olan, mavi yılandan belli bir tür; hamilelik hâlinde olan hiçbir kimse onu görmez ki yükünü düşürmesin: (ISh:) yahut **شَيْطَان** denilen yılan türü; kısa kuyruğu vardır: onu gören hiç kimse ondan kaçmaksızın durmaz, ve hamilelik hâlinde olan hiç kimse onu görmez ki yavrusunu düşürmesin: ona bu ad ancak kuyruğunun kısalığı sebebiyle verilmiştir; sanki kuyruğu kesilmiş gibi. (M.) ― -b4- (mecazî sayılmış:) Halkası olmayan deriden bir su tulumu ve bir kova. (M, K.) ― -b5- (mecazî sayılmış:) Kusurlu, eksik, tamamlanmamış, yahut noksan. (Mgh.) ― -b6- (mecazî sayılmış:) Muhtaç, yahut fakir. (M, K.) ― -b7- (mecazî sayılmış:) Ziyana uğrayan; eş anlamlısı **خَاسِرٌ**. (M, K.) ― -b8- (mecazî sayılmış:) Kendinden bütün hayır, yahut refah, kesilip atılmış olan. (M.) ― -b9- (mecazî sayılmış:) Nesli, yahut zürriyeti olmayan; (Aboo-Is-hák, T, S, M, IAth, K;) ve ayrıca ↓ **أُبَاتِرٌ** (M, K) ve ↓ **مُنْبَتِرٌ**. (IAth.) [Tasğîri, ↓ **أُبَيْتِرُ**, bir rivayette bu manada, yahut küçümsemeyi ima eden başka bir manada vârid olur.] ― -b10- (mecazî sayılmış:) Kesilip atılmış herhangi bir şey, (K,) yahut etkisi kesilip atılmış olan herhangi bir şey, (S,) hayırdan, yahut refahtan. (S, K.) [Bir örneğe, **بَالٌ** maddesinde zikredilen bir rivayette bak.] ― -b11- **خُطْبَةٌ بَتْرَآءُ** (mecazî sayılmış:) Hatibin Allah’ı övmediği ve Peygamber’e salât getirmediği bir **خطبة**: (S, A, K:) özellikle Ziyâd’ın belli bir **خطبة**’sine uygulanır. (S, A.) ― -b12- **رَكْعَةٌ بَتْرَآءُ**, (TA,) ve [onun tasğîri] ↓ **بُتَيْرَآءُ**, (S, TA,) (mecazî sayılmış:) **الوِتْر** denilen namazın tam edası yerine kılınan tek bir **ركعة**: yahut iki **ركعة** kılınacakken, bir **ركعة**’nın tamamlanmasından sonra kısa kesilmiş, yahut kesilip bırakılmış bir **ركعة**. (TA.) ― -b13- **الأَبْتَرَانِ** (mecazî sayılmış:) Eşek (**العَيْرُ**) ve köle: (ISK, S, A, K:) onlarda bulunan hayrın azlığı sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (ISk, S:) her birine **الأَبْتَرُ** denir. (K.)

أُبَاتِرٌ
**أُبَاتِرٌ** ذ (mecazî sayılmış:) Kısa; (M, K;) sanki tamamlanmadan kesilip atılmış gibi. (M.) ― -b2- Ayrıca bkz. **أَبْتَرُ**. ― -b3- Ayrıca (mecazî sayılmış:) Akrabalık bağlarını kesen, yahut koparan; akrabalarından ayrılan bir adam; (S, M, K;) ve ayrıca ↓ **بَاتِرٌ**; (A:) yahut kendisi ile dostu arasındaki bağları kesmeye, yahut koparmaya çabuk olan. (IAar.)

أُبَيْتِرُ
**أُبَيْتِرُ** ذ : bkz. **أَبْتَرُ**.

مَبْتُورَةٌ
**مَبْتُورَةٌ** مبتور مبتوره مبتورة : bkz. **أَبْتَرُ**.

مُنْبَتِرٌ
**مُنْبَتِرٌ** منبتر : bkz. **أَبْتَرُ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَتَرَ
بَتَرَ U ( n. ac. بَتْر 1 ),
a.  Severed, cut off; eradicated.

اِنْبَتَرَ
اِنْبَتَرَ VII ,
a.  Pass. of I.

أَبْتَرُ
أَبْتَرُ 14 ,
a.  Mutilated, maimed.

بَاْتِر
بَاْتِر 21 ,  بَتَّاْر 28 ,
a.  Sharp, cutting ( sword ).

بَاْتُوْر
بَاْتُوْر 40 ,
a.  Reed-mat.

##### Türkçe

**بَتَرَ**
**بَتَرَ** U (mastar: **بَتْر** 1),
a. Kopardı, kesti; kökünü kazıdı.

**اِنْبَتَرَ**
**اِنْبَتَرَ** VII,
a. I’in edilgeni.

**أَبْتَرُ**
**أَبْتَرُ** 14,
a. Sakatlanmış, uzvu kesilmiş.

**بَاْتِر**
**بَاْتِر** 21, **بَتَّاْر** 28,
a. Keskin, kesici (kılıç).

**بَاْتُوْر**
**بَاْتُوْر** 40,
a. Kamış hasır.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بتر
بَتَرَ - يَبْتُرُ - أَبْتَر
بَتَرَ - يَبْتُرُ + كائن + كائناً أو شيئاً: استأصله قطعاً عن جذعه وأصله: ضربه بسيف أو ما شابه فقطعه وفصله عن أصله  وجذره من موضع بعد أصله وقبل مؤخرته ونهايته
أَبْتَر: على وزن " أفعل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من" بَتَرَ - يَبْتُرُ ": المنقطع عن جذوره وأصله: وهو اصطلاحاً المنقطع النسل الذي لا عقب له، فكأنما هو شجرة منقطعة قد استؤصلت فروعها فصارت جذعاً أبتر لا فروع له
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قطع معظم الشيء كاملاً عن أصله"، وهي:
جَذ َّ - يَجُذُّ، جَثَّ - يَجُثُّ، بَتَرَ - يَبْتُرُ، حَسَمَ - يَحْسِمُ، قَطَعَ - يَقْطَعُ، قَطَّ - يَقُطُّ
الأبتر
 	﴿إن شانئك هو الأبتر(3)﴾ الكوثر
مختار الصحاح
● [بتر] ب ت ر: بَتَرَهُ قطعه قبل الإتمام وبابه نصر و الانْبِتارُ الانقطاع و الأبْتَرُ المقطوع الذنب وبابه طرب وفي الحديث ﴿ما هذه البُتَيراءُ﴾ و الأَبْتَرُ أيضا الذي لا عقب له وكل أمر انقطع من الخير أثره فهو أَبْتَرُ
معجم الفرائد القرآنية
ب  ت  ر
" الأَبْتَرُ " في قوله تعالى : " إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ "(13) الكوثر .
الأبتر : الذي لا عَقِبَ له ولا نَسل، وأصله من البَتر وهو القَطع . وقيل الأبتر بمعنى الذي لا خير فيه .
الراغب
بتر
- البتر يقارب ما تقدم، لكن يستعمل في قطع الذنب، ثم أجري قطع العقب مجراه.
فقيل: فلان أبتر: إذا لم يكن له عقب يخلفه، ورجل أبتر وأباتر: انقطع ذكره عن الخير ورجل أباتر: يقطع رحمه، وقيل على الطريق التشبيه: خطبة بتراء لما لم يذكر فيها اسم الله تعالى.
وذلك لقوله عليه السلام: (كل أمر لا يبدأ فيه بذكر الله فهو أبتر) (الحديث عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (كل كلام أو أمر ذي بال لا يفتح بذكر الله عز وجل فهو أبتر، أو قال: أقطع) أخرجه أحمد في المسند 2/359. وابن ماجه 1/610، وحسنه النووي وابن الصلاح).
وقوله تعالى: }إن شانئك هو الأبتر﴿[الكوثر/3] أي: المقطوع الذكر، وذلك أنهم زعموا أن محمدا صلى الله عليه وسلم ينقطع ذكره إذا انقطع عمره لفقدان نسله، فنبه تعالى أن الذي ينقطع ذكره هو الذي يشنؤه، فأما هو فكما وصفه الله تعالى بقوله:﴾ورفعنا لك ذكرك{ [الشرح/4] وذلك لجعله أبا للمؤمنين، وتقييض من يراعيه ويراعي دينه الحق، وإلى هذا المعنى أشار أمير المؤمنين رضي الله عنه بقوله: (العلماء باقون ما بقي الدهر، أعيانهم مفقودة، وآثارهم في القلوب موجودة) (انظر: شرح نهج البلاغة 2/172) هذا في العلماء الذين هم تباع النبي عليه الصلاة والسلام، فكيف هو وقد رفع الله عز وجل ذكره، وجعله خاتم الأنبياء عليه وعليهم أفضل الصلاة والسلام؟!
ملخص اللسان
1.     بَتَرَهُ يَبْتُرُهُ بَتْراً فانْبَتَرَ  وتَبَتَّر. البَتْرُ: اسْتِئْصالُ الشيء قطعاً.
2.      بَتَرْتُ الشيءَ بَتْراً: قطعته قبل الإِتمام.
3.     والانْبتارُ:  الانْقِطاعُ.
4.      وسَيْفٌ باتِرٌ وبَتُورٌ وبَتَّارٌ: قطَّاع.
5.     والباتِرُ: السيفُ  القاطعُ.
6.     والأَبْتَرُ: الذي لا عَقِبَ له؛
7.       الأَبْتَرُ المُنْبَتِرُ الذي لا ولد له؛
8.     وبَتَرَ رَحِمَهُ يَبْتُرُها بَتْراً:  قطعها.
9.     والأَبْتَرُ: المقطوعُ الذَّنَب من أَيّ موضع كان من جميع الدواب؛
10.                        والأَبْتَرُ: المُعْدِمُ.
11.                        والأَبْتَرُ: الخاسرُ.
12.                         البُتَيْراءِ؛ هو أَن يُوتِرَ بركعة واحدة،
13.                        والأَبْتَرانِ: العَيْرُ والعَبْدُ، سُميِّا أَبْتَرَيْنِ لقلة خيرهما.
14.                        والأَبْتَرُ من الحيات: الذي يقال له الشيطان قصير الذنب لا يراه أَحد  إِلاَّ فرّ منه،
15.                        والأَبْتَرُ: الذي لا عُرْوَةَ له من المَزادِ والدِّلاء.
16.                        وتَبَتَّر لَحْمهُ: انْمارَ.
17.                        والأُباتِرُ: الذي يَبْتُرُ رحمه ويقطعها؛
18.                         الأُباتِرُ الذي لا نَسْلَ لَه؛
19.                        وأَبْتَرَ الرجلُ  إِذا أَعْطَى ومَنَعَ.
20.                         والحُجَّةُ البَتْراءُ: النافذة؛
21.                        والبُتَيْراءُ: الشمسُ.
22.                        وأَبْتَرَ الرجلُ: صلى الضحى،
23.                       والبُتْرِيَّةُ: فِرْقَةٌ من الزَّيدية نسبوا إِلى المغيرة بن سعد ولقبه  الأَبْتَرُ.
لسان العرب
● - بتر: البَتْرُ: اسْتِئْصالُ الشيء قطعاً. غيره: البَتْرُ قَطْعُ  الذَّنَبِ ونحوه إِذا استأْصله.  بَتَرْتُ الشيءَ بَتْراً: قطعته قبل الإِتمام. والانْبتارُ:  الانْقِطاعُ. وفي حديث الضحايا: أَنه نهي عن المبتورةِ، وهي التي قطع ذنبها. قال ابن  سيده: وقيل كُلُّ قطع بَتْرٌ؛ بَتَرَهُ يَبْتُرُهُ بَتْراً فانْبَتَرَ  وتَبَتَّر. وسَيْفٌ باتِرٌ وبَتُورٌ وبَتَّارٌ: قطَّاع. والباتِرُ: السيفُ  القاطعُ.  والأَبْتَرُ: المقطوعُ الذَّنَب من أَيّ موضع كان من جميع الدواب؛ وقد  أَبْتَرَهُ فَبَتَر، وذَنَبٌ أَبْتَرُ. وتقول منه: بَتِرَ، بالكسر،  يَبْتَرُ بَتَراً.  وفي الحديث: أَنه نهى عن البُتَيْراءِ؛ هو أَن يُوتِرَ بركعة واحدة،  وقيل: هو الذي شرع في ركعتين فأَتم الأُولى وقطع الثانية: وفي حديث سعد:  أَنه أَوْتَرَ بركعة، فَأَنْكَرَ عليه ابْنُ مسعود وقال: ما هذه البَتْراءُ؟  وكل أَمر انقطع من الخير أَثَرُه، فهو أَبْتَرُ.  والأَبْتَرانِ: العَيْرُ والعَبْدُ، سُميِّا أَبْتَرَيْنِ لقلة خيرهما.  وقد أَبْتَرَه اللهُ أَي صيره أَبتر.  وخطبةٌ بَتْراءُ إِذا لم يُذكر الله تعالى فيها ولا صُلّيَ على النبي،  صلى الله عليه وسلم؛ وخطب زياد خطبته البَتْراءَ: قيل لها البَتْراءُ  لأَنه لم يحمد الله تعالى فيها ولم يصلِّ على النبي، صلى الله عليه  وسلم.وفي الحديث: كان لرسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، دِرْعٌ يقال لهَا  البَتْراءُ، سميت بذلك لقصرها.  والأَبْتَرُ من الحيات: الذي يقال له الشيطان قصير الذنب لا يراه أَحد  إِلاَّ فرّ منه، ولا تبصره حامل إِلاَّ أَسقطت، وإِنما سمي بذلك لِقَصرِ  ذَنَبه كأَنه بُتِرَ منه. وفي الحديث: كلُّ أَمْر ذي بال لا يُبدأُ فيه  بحمد الله فهو أَبْتَرُ؛ أَي أَقطع. والبَتْرُ: القطعُ. والأَبْتَرُ من  عَرُوض المُتَقَارَب: الرابع من المثمَّن، كقوله:  خَلِيليَّ عُوجَا على رَسْمِ دَارٍ،  خَلَتْ مِنْ سُلَيْمى ومِنْ مَيَّهْ  والثاني من المُسَدَّس، كقوله:  تَعَفَّفْ ولا تَبْتَئِسْ،  فما يُقْضَ يَأْتيكَا  فقوله يَهْ من مَيَّهْ وقوله كامِنْ يَأْتِيكا كلاهما فل، وإِنما حكمهما  فعولن، فحذفت لن فبقي فعو ثم حذفت الواو وأُسكنت العين فبقي فل؛ وسمى  قطرب البيت الرابع من المديد، وهو قوله:  إِنما الذَّلْفاءُ ياقُوتَةٌ،  أُخْرِجَتْ مِنْ كيسِ دُِهْقانِ  سماه أَبْتَرَ. قال أَبو إِسحق: وغلط قرب، إِنما الأَبتر في المتقارب،  فأَما هذا الذي سماه قطرب الأَبْتَرَ فإِنما هو المقطوع، وهو مذكور في  موضعه. والأَبْتَرُ: الذي لا عَقِبَ له؛ وبه فُسِّرَ قولهُ تعالى: إِنَّ  شانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ؛ نزلت في العاصي بن وائل وكان دخل على النبي، صلى  الله عليه وسلم، وهو جالس فقال: هذا الأَبْتَرُ أَي هذا الذي لا عقب له،  فقال الله جل ثناؤه: إِن شانئك يا محمد هو الأَبتر أَي المنقطع العقب؛  وجائز أَن يكون هو المنقطع عنه كلُّ خير. وفي حديث ابن عباس قال: لما قَدِم  ابنُ الأَشْرَفِ مكةَ قالت له قريشٌ: أَنت حَبْرُ أَهل المدينة  وسَيِّدُهم؟ قال: نعم، قالوا: أَلا تَرى هذا الصُّنَيْبِرَ الأُبَيْتِرَ من قومه؟  يزعم أَنه خير منا ونحن أَهلُ الحَجيج وأَهلُ السِّدانَةِ وأَهلُ  السِّقاية؟ قال: أَنتم خير منه، فأُنزلت: إِن شانئك هو الأَبتر، وأُنزلت:  أَلَمْ تَرَ إلى الَّذين أُوتوا نَصيباً من الكتاب يؤمنون بالجِبْتِ والطاغوتِ  ويقولون للذين كفروا هؤلاء أَهدى من الذين آمنوا سبيلاً. ابن الأَثير:  الأَبْتَرُ المُنْبَتِرُ الذي لا ولد له؛ قيل: لم يكن يومئذٍ وُلِدَ لَهُ،  قال: وفيه نظر لأَنه ولد له قبل البعث والوحي إِلاَّ أَن يكون أَراد لم  يعش له ولد ذكر. والأَبْتَرُ: المُعْدِمُ. والأَبْتَرُ: الخاسرُ.  والأَبْتَرُ: الذي لا عُرْوَةَ له من المَزادِ والدِّلاء.  وتَبَتَّر لَحْمهُ: انْمارَ. وبَتَرَ رَحِمَهُ يَبْتُرُها بَتْراً:  قطعها. والأُباتِرُ، بالضم: الذي يَبْتُرُ رحمه ويقطعها؛ قال أَبو الرئيس  المازني واسمه عبادة بن طَهْفَةَ يهجو أَبا حصن السلمي:  لَئِيمٌ نَزَتْ في أَنْفِهِ خُنْزُ وانَهٌ،  على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ  قل ابن بري: كذا أَورده الجوهري والمشهور في شعره:  شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ  وسنذكره هنا. وقيل: الأُباتِرُ القصير كأَنه بُتِرَ عن التمام؛ وقيل؛  الأُباتِرُ الذي لا نَسْلَ لَه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ،  على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ  قال: أُباتِرُ يُسْرِعُ في بَتْرِ ما بينه وبين صديقه. وأَبْتَرَ الرجلُ  إِذا أَعْطَى ومَنَعَ. والحُجَّةُ البَتْراءُ: النافذة؛ عن ثعلب.  والبُتَيْراءُ: الشمسُ. وفي حديث علي، كرّم الله وجهه، وسئل عن صلاة الأَضْحى  أَو الضُّحى فقال: حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأَرضَ؛ أَراد حين تنبسط  الشمس على وجه الأَرض وترتفع. وأَبْتَرَ الرجلُ: صلى الضحى، وهو من ذلك.  وفي التهذيب: أَبْتَرَ الرجلُ إِذا صلى الضحى حين تُقَضِّبُ الشمسُ،  وتُقَضِّبُ الشمس أَي تُخرجُ شعاعَها كالْقُضْبان.  ابن الأَعرابي: البُتَيْرَةُ تصغير البَتْرَةِ، وهي الأَتانُ.  والبُتْرِيَّةُ: فِرْقَةٌ من الزَّيدية نسبوا إِلى المغيرة بن سعد ولقبه  الأَبْتَرُ.  والبُتْرُ والبَتْراءُ والأُباتِرُ: مواضع؛ قال القتال الكلابي:  عَفَا النَّبْتُ بعدي فالعَرِيشَانِ فالبُتْرُ  وقال الراعي:  تَرَكْنَ رِجالَ العُنْظُوانِ تَنُوبُهُمْ  ضِباعٌ خِفافٌ مِنْ وراءِ الأُباتِر
مقاييس اللغة:
بتر الباء والتاء والراء أصلٌ واحد، وهو القطع قبل أن تتمَّه. والسيفُ الباتر: القَطَّاع، ويقال للرجُل الذي لا عقِب له أَبتَر، وكلُّ من انقطع من الخَيْر أثرُه فهو أبتَر. وَالأبتَر من الدّوابِّ ما لا ذَنَب له، وفي الحديث: «اقتلوا ذا الطُّفْيتينِ وَوالأبتر». وخطب زيادٌ خطبتَه البتراء لأنَّه لم يفتتِحْها بحمدِ الله تعالىٹ والصلاة على النبي صلّى الله عليه وآله وسلم. ورجلٌ أُبَاتِرٌ: يقطع رَحِمَه، يبترها؛ قال:
على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أَحَذُّ أُباتِرُ
القاموس المحيط:
البَتْرُ القَطْعُ، أو مُسْتَأْصِلاً. وسيفٌ باتِرٌ قاطِعٌ، وبَتَّارٌ وبُتارٌ، كغُرابٍ. والْأَبْتَرُ المَقْطوعُ الذَّنَبِ، بَتَرَهُ فَبَتِرَ، كفَرِحَ، حَيَّةٌ خبيثَةٌ، والبيتُ الرابعُ من المُثَمَّنِ في المُتَقارِبِ، والثاني من المُسَدَّسِ، والمُعْدِمُ، والذي لا عَقِبَ له، والخاسِرُ، وما لا عُرْوَةَ له من المَزادِ والدِّلاءِ، وكُلُّ أمْرٍ مُنْقَطِعٍ من الخَيْرِ، والعَيْرُ، والعَبْدُ،وهما الْأَبْتَرانِ، ولَقَبُ المُغيرَةِ بنِ سعدٍ،والبُتْرِيَّةُ من الزَّيْدِيَّةِ، بالضم تُنْسَبُ إليه. وأبْتَرَ أعْطَى، ومَنَعَ، ضِدٌّ، وصلَّى الضُّحى حينَ تُقَضِّبُ الشمسُ، أي يَمْتَدُّ شُعاعُها. اللّهُ الرجلَ جَعَلهُ أبْتَرَ.والْأُباتِرُ، كعُلابِطٍ القصيرُ، ومن لا نَسْلَ له، ومَنْ يَبْتُرُ رَحِمَهُ. والبَتْراءُ الماضِيَةُ النافِذَةُ، وع بِقربِهِ مسجِدٌ لرسولِ اللّهِ، صلى الله عليه وسلم، بطريقِ تَبوكَ، من الخُطَبِ ما لم يُذْكَرِ اسمُ اللّهِ فيه، ولم يُصَلَّ على النَبِي، صلى الله عليه وسلم.
والبُتَيْراءُ: الشمسُ. والانْبِتارُ: الانْقِطاعُ، والعَدْوُ. والبَتْرَةُ: الْأَتانُ، تَصْغيرها: بُتَيْرَةٌ. وكعُثمانَ: ع لبني عامِرٍ. وبُتْرٌ، بالضم: أجْبُلٌ مُطِلاَّتٌ على زُبالَةَ، وع بالْأَنْدَلُسِ. وبَتْريرُ، بالفتح: حِصْنٌ من عَمَلِ مُرْسِيَةَ. وكسفينةٍ: ابنُ الحارِثِ بنِ فِهرٍ. وعبدُ اللّهِ بنُ أحمدَ بنِ بُتْرِي، بالضم ساكِنَةَ الآخِرِ، وكذا مَسْلَمَةُ بنُ محمدِ بنِ البُتْرِيْ: محدِّثانِ.
تاج العروس:
ب ت ر
البَتْرُ بفتحٍ فسكونٍ : القَطْعُ قبلَ الإتمام كذا في اللِّسَانِ والأساسِ . وهو قَطْعُ الذَّنَبِ ونحوِه مُستأْصِلاً وقيل : هو استئصالُ الشَّيْءِ قَطْعاً وقيل : كلُّ قَطْعٍ : بَتْرٌ . وسيفٌ باترٌ : قاطعٌ وكذلك بَتَّارٌ ككَتَّانٍ وبُتَارٌ وكغُرَابٍ وبَتُورٌ كصَبُور . والباتِرُ : السَّيفُ القاطِعُ . والأبْتَرُ : المقطوعُ الذَّنَبِ مِن أيِّ مَوضِعٍ كان من جميعِ الدَّوابِّ . بَتَرَه يَبْتُره بَتْراً مِن حَدِّ كتَب فبَتِرَ كفَرِحَ يَبْتَرُ بَتَراً . الذي في اللِّسَان : وقد أبْتَرَه فبَتَرَ وذَنَبٌ أبْتَرُ
الأَبْتَرُ : حَيَّةٌ خَبِيثةٌ . وفي الدُّرِّ النَّثِير مختصر نهايةِ ابنِ الأثير للجَلال : أنَّ الأبْتَرَ : هو القَصِيرُ الذَّنَبِ من الحَيَّات . وقال النَّضْرُ بنُ شُمَيْلٍ : هو صِنْفٌ أزرقُ مقطوعُ الذَّنَبِ لا تَنْظُرُ إليه حامِلٌ إلا ألْقَتْ ما في بَطْنِهَا . وفي التَّهْذِيب : الأبْتَرُ من الحَيَّات : الذي يُقال له الشَّيْطَانُ قَصِيرُ الذَّنَبِ لا يَراه أحَدٌ إلا فَرَّ منه ولا تُبْصِرُه حامِلٌ إلا أسقطَتْ وإنّمَا سُمِّيَ بذلك لِقِصَرِ ذَنَبِه كأنّه بُتِرَ منه . الأبْتَرُ : البيتُ الرابعُ من المُثَمَّنِ في عَرُوض المُتَقَارِبِ كقوله :
خَلِيلَيَّ عُوجَا على رَسْمِ دارٍ ... خَلَتْ مِن سُلَيْمَى ومِن مَيَّهْ . والثاني من المُسَدَّسِ كقوله :
تَعَفَّفْ ولا تَبْتَئِسْ ... فما يُقْضَ يَأْتِيكا . فقوَلُه : يَهْ مِن مَيَّهْ وكا من يأْتِيكا كلاهما فلْ وغنما حُكْمُهما فَعُولُن فحُذِفَتْ لن فبَقِيَ فعو ثم حُذِفَت الواوُ وأُسْكِنَت العَيْنُ فَبَقَي فلْ . وسَمَّى قُطْرُبٌ البيتَ الرابعَ مِن المَدِيد وهو قولُه :
إنّمَا الذَّلْفاءُ ياقوتَةٌ ... أُخْرِجَتْ مِن كِيسِ دِهْقانِ . سَمَّاه أبْتَرَ قال أبو إسحاق : وغَلِطَ قُطْرُبٌ إنما الأبتَرُ في المُتَقَارِب فأمَّا هذا الذي سَمّاه قُطْرُبٌ الأبْتَرَ فإنّمَا هو المَقْطُوعُ وهو مذكورٌ في موضِعِه كذا في اللِّسان وقال شيخُنَا : وظاهرُ قولِ المصنِّفِ أو نَصّ في أنّ الأبترَ من صفاتِ البيتِ وليس كذلك بل هو من صفاتِ الضَّرْب فهو أحدُ ضُرُوب المتقاربِ أو المَدِيد على ما عُرِفَ في العَرُوض والبَتْرُ ضَبطوه بالفتحِ وبالتَّحْرِيكِ وقالوا : هو في اصطلاحِهِم اجتماعُ القَطْعِ والحَذْفِ في الجُزءِ الأخِيرِ من المتقارب والمَديد فإذا دَخَلَ البَتْرُ في فَعُولنْ في المتقارب حُذِفَ سَبَبُه الخَفِيفُ وهو لن وحُذِفَتْ الواوُ مِن فعو وسُكِّنَتْ عَيْنُه فيَصِيرُ فع وإذا دخلَ البَتْر في فاعلاتن في المَدِيد حُذِفَ سَبَبُه الخفيفُ أيضاً وهو تن وحُذِفتْ ألفُ وتده وسُكِّنت لامُه فيصير فاعل . هذا مذهبُ أهلِ العَرُوضِ قاطِبَةً والزَّجّاجُ وَحدَه وافقَهم في المُتَقَارِب ؛ لأنّ فعولن فيه يصيرُ فع فيبقَى فيه أقلُّه وأمّا في المَدِيد فيصيرُ فاعلاتن إلى فاعل فيبقَى أكثرُه فلا ينبغي أن يُسَمَّى أبترَ بل يقال فيه : محذوفٌ مقطوعٌ والمصنِّف كأنَّه جَرَى على مذهب الزَّجّاج في خُصُوصِ التَّسْمِيَة وإنْ لم يُبَيِّن معنى البَتْرِ والأبترِ ولا أظهرَ المرادَ منه فكلامُه فيه نَظَرٌ مِن جِهاتٍ
الأبْتَرُ : المُعْدِمُ . الأبْتَرُ : الذي لا عَقِبَ له وبه فُسِّر قولُه تعالى : " إنَّ شانِئكَ هو الأبْتَرُ " نَزَلَتْ في العاصِي بن وائِل وكان دَخَلَ على النبيَّ صلَّى اللهُ عليه وسلّم وهو جالس فقال : هذا الأبْتَرُ فقال الله عَزَّ وجَلَّ إنَّ شانِئَكَ يا محمدُ هو الأبترُ أي المُنْقَطِعُ العَقِبِ وجائزٌ أن يكونَ هو المنقطِعُ عنه كل ُّخيرٍ وهذا نقلَه الصاغانيُّ
وفي حديث ابنِ عَبّاسٍ قال : لمّا قَدِمَ ابنُ الأشْرفِ مكةَ قالتْ له قريشٌ : أنتَ حَبْرُ أهلِ المدينةِ وسَيِّدُهم قال : نعم قالوا : ألا تَرى هذا الصُّنَيْبِرَ الأُبَيْتِرَ من قومِه يزعمُ أنّه خيرٌ منّا ونحن أهْلُ الحَجِيجِ وأهلُ السِّدانة وأهلُ السِّقايةِ قال : أنتم خيرٌ منه فأُنزِلَتْ : " إنَّ شَانِئَكَ هو الأبْتَرُ " وأُنْزِلتْ : " ألَمْ تَرَ إلى الَّذينَ أوتُوا نَصِيباً مِن الكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بالجبْتِ والطَّاغُوت ويَقُولُونَ للَّذِينَ كَفَرُوا هؤلاءِ أهْدَى مِن الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً "
قال ابنُ الأثِير : الأبْتَرُ : المُنْبَتِرُ الذي لا وَلَدَ له . قيل : لم يكن يومئذٍ وُلِدَ له قال : وفيه نَظَرٌ لأنَّه وُلِدَ له قبلَ البَعْثِ والوَحْي إلا أن يكونَ أراد لم يَعْشِ له وَلَدٌ ذَكَرٌ
الأبْتَرُ : الخاسِرُ . الأبْتَرُ : ما لا عُرْوَةَ له من المَزَاد والدِّلاءِ
الأبْتَرُ : كلُّ أمْرٍ مُنقطِعٍ من الخَيْرِ أثَرُه وفي الحديث : " كلُّ أمْرٍ ذِي بالٍ لا يُبْدَأُ فيه بحَمْدِ اللهِ فهو أبْتَرُ " أي أقْطَعُ
الأبتر : العيْرُ والعَبْدُ وهما الأبْتَرانِ ؛ سُمِّيَا أبْتَرْيِن لقِلَّةِ خيرِهما ونقلَه الجوهريُّ عن ابن السِّكِّيت . ومن سَجَعَات الأساس : لَيْتَه أعارَنا أبْتَرَيْهِ وما هم إلا كالحُمُرِ البُتْرِ
الأبْتَر : لَقَبُ المُغِيرَةِ بنِ سَعْدٍ والبُتْرِيَّةُ من الزَّنْدِيَّةِ بالضَّمّ تُنْسَبُ إليه وضبطَه الحافظُ بالفَتْح
وأبْتَرَ الرجلُ : أعْطَى ومَنَعَ نقلَهما ابنُ الأعرابيِّ ضِدٌّ . أبْتَرَ إذا صَلَّى الضُّحَى حينَ تُقَضِّبُ الشَّمْسُ أيّ يَمتدُّ شُعَاعُها ويَخْرُج كالقُضْبانِ كذا في التَّهْذِيب وفي حديثِ عليٍّ كَرَّم اللهُ وجهه وسُئلَ عن صلاةِ الأضْحى أو الضُّحَى فقال : " حِين تَبْسِطُ الشمسُ على وَجْهِ الأرضِ وتَرتفِعُ . وأبْتَرَ الرَّجلُ : صلَّى الضُّحَى مِن ذلك كذا في النِّهاية . أبْتَرَ اللهُ الرَّجُلَ : جَعَلَه أَبْتَرَ مَقْطُوعَ العَقِبِ
والأُباتِرُ كعُلابِطٍ : القَصِيرُ ؛ كأنَّه بُتِرَ عن التَّمَامِ . قيل : هو مَن لا نَسْلَ له . الأُباتِرُ أيضاً : مَنْ يَبْتُرُ كيَنْصُرُ رَحِمَه ويَقطعُها كالباتِر كما في الأساس قال عبادَةُ بنُ طَهْفَة المازِنُّي يهجوُ أبا حِصْنٍ السُّلَمِيّ :
شَدِيدُ إكاءِ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ ... على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أحَذُّ أُباتِرُ وفَسَّره ابنُ الأعرَابيِّ فقال : أي يُسرِعُ في بَتْرِ ما بينَه وبينَ صَدِيقهِ
والبَتْرَاءُ : الحُجًّةُ الماضِيةُ النّافِذَةُ عن ثعلبٍ ووَهِمَ شيخُنَا حيثُ فَسَّره بالحَدِيدَةِ قال : وتَجْرِي على لسان العامَّةِ فيُطلِقُونها على السِّكِّين القَصِيرةِ ويقال : ضَرْباءُ بَتْرَاءُ
والبَتْرَاءُ : ع بقُربِه مسجدٌ لرسولِ اللهِ صلّى اللهُ عليه وسلّم بطريقِ تَبُوكَ . من ذَنَبِ الكَواكبِ ذَكَرَه ابنُ إسحاق . البَتْرَاءُ من الخُطَبِ : ما لم يُذْكَر اسمُ اللهِ فيه ولم يُصَلَّ على النّبيِّ صلَّى الله عليه وسلَّم ومنه خَطَبَ زيادٌ خُطبتَه البَتْراءَ . في الأساس : طَلَعَتِ البُتَيْرَاءُ : الشَّمْسُ أوّلَ النهارِ قبلَ أن يَقْوَى ضَوْؤُهَا ويَغْلِبَ وكأنَّهَا سُمِّيَتْ به مُصَغَّرةً لتَقاصُرِ شُعَاعِها عن بُلُوغِ تَمامِ الإضاءَةِ والإشراقِ وقِلَّتِه . وتَقَدَّم حديثُ عليٍّ وفيه الشّاهِدُ وذكَره الهَرَوِيُّ والخَطّابِيُّ والسُّهَيْلِيُّ في الرَّوْض
والانْبِتَارُ : الانْقِطاعُ يقال : بَتَرَه بَتْراً فانْبَتَر وتَبَتَّرَ . الانْبتارُ : العَدْوُ . عن ابن الأعرَابيِّ : البَتْرَةُ بفتحٍ فسكونٍ : الأتَانُ تصغيرُهَا بُتَيْرَةٌ
بُتْرانُ كعُثْمَانَ : ع لبني عامر بنِ صَعْصَعَةَ وقيل : جَبَلٌ وأنشد أبو زِياد :
وأشْرَفْتُ مِن بُتْرَانَ أنْظُرُ هل أرَى ... خَيالاً للَيْلَى رَيْتُه ويَرَانيَا وبُتْرٌ بالضّمّ فالسُّكُون : أحْبُلْ بالحاءِ المُهْمَلَة جمعُ حَبْلٍ من الرَّمْلِ في الشَّقِيق مُطِلاتٌ على زُبَالةَ . قال القَتَّال الكِلابِيُّ :
" عَفَا النَّجْبُ بَعْدِي فالعَرِيشانِ فالبُتْرُفَبُرْقُ نِعَاجٍ مِن أُمَيْمَةَ فالحِجْرُ
وقيل البُتْرُ أكثَرُ من سبعةِ فَرَاسِخَ وطولُه أكثرُ من عشرينَ فَرْسَخاً وفيه حِبالٌ كثيرةٌ من بلادِ عَمْروِ بنِ كِلاب . بُتْر : ع بالأنْدَلُسِ منه أبو محمّدٍ مَسْلَمَةُ بنُ محمّدٍ الأندلسيّ رَوَى عنه يُوسفُ بن عبد اللهِ بنِ عبد البَرِّ الأندلسيُّ
وبَتْرِيرُ بالفتح وضَبَطَه الصغانيُّ بالكسر : حِصْنٌ من عَمَلِ مُرْسِيَةَ بالأنْدَلُسِ ذَكَره ياقُوت في المعجم . بَتِيرَةُ كسَفِينَة : ابن الحارثِ بنِ فِهْرٍ في قُرَيْش قالَه ابنُ حَبِيب
أبو مَهْدِيٍّ عبدُ اللهِ بنُ بُتْرِي بالضّمّ ساكنةَ الآخرِ أندلسيٌّ رَوَى عن ابن قاسمٍ القَلْعِيِّ وعنه هِشامُ بنُ سعيد الخير الكاتبُ وكذا أبو محمّدٍ مَسْلَمَةُ بنُ محمّدِ بنِ البُتْرِي : مُحَدِّثانِ وهو أندلسيٌّ أيضاً من مشايخِ ابن عبد البَرّ مَرَّ ذِكْرُه قريباً
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : المَبْتُورَةُ : التي قُطِع ذَنَبُهَا ومنه حديثُ الضَّحَايَا : " نَهَى عن كلِّ مَبْتُورَةٍ " . وفي حديث آخَرَ : " نَهَى عن البُتَيْرَاءِ " ؛ هو أنْ يُوتِرَ بركعةٍ واحدةٍ وقيل : هو الذي شَرَعَ في ركعتَيْن فأتَمَّ الأولَى وقَطَعَ الثّانيةَ وفي حديث سَعْدٍ : " أنّه أوْتَرَ بركعةٍ فأَنْكَرَ عليه ابنُ مسعودٍ وقال : ما هذه البتراءُ " . وفي الحديث : " كان لرسولِ اللهِ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم دِرْعٌ يُقَال لها البَتْرَاءُ " ؛ سُمِّيَتْ بذلك لِقِصَرِهَا . والتَّبَتُّرُ : الانقطاعُ . وتَبَتَّرَ لَحْمُه : انْمَازَ
والأُباتِرُ بالضّمّ : مَوضعٌ قال الرّاعِي :
تَرَكْنَ رِجَالَ العُنْظُوَانِ تَنُوبُهُمْ ... ضِباعٌ خِفَافٌ من وراءِ الأُباتِرِ والبَتِّيرُ بفتح فتشديدِ تاءٍ فوقيَّةٍ فسكونِ ياءٍ تحتيَّةِ : قريةٌ بالشّام وإليه نُسِبَ شيخُ مشايخِنا أبو محمّدٍ صالحٌ كان ممَّن رَأَى الخَضِرَ عليه السلامُ وصافَحَه . والبَتُّورُ كتَنُّورٍ : مِن أعلامِهم . والبَتْراءُ : قريةٌ بمصر
وأُباتِر كعُلابِط : أوديةٌ أو هِضابٌ نَجْدِيَّةٌ في ديارِ غَنِيٍّ وقيل : بل هي ثمانيةٌ والأولُ أثْبَتُ . وأبْتَرُ كأحمدَ : صُقْعٌ شاميٌّ . وبُتَيْرَةُ بالضّمّ : لَقَبُ الحارثِ بنِ مالكِ بنِ نَهْدٍ بطنٌ قاله ابنُ حَبِيب . وبَتَرُونُ محرَّكَةً : قريةٌ بجُبَيْلٍ مِن عَمَلِ طَرَابلس الشامِ منها أبو القاسمِ عبدُ اللهِ بنُ مفرحِ بنِ عبدِ الله بن مُضَر بنِ قيس رَوَى له أبو سعد المالِينيُّ هكذا ذَكَره أئِمَّةُ الأنسابِ وفي معجم ياقوت : بَثَرُون بالثَّاءِ المثلَّثَة

_Türkçe çeviri henüz yok_
