# بتر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: بتر

باب التاء والراء والباء معهما
ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت مستعملات
رتب:
الرُّتُوبُ: الانِتصاب كما يُرتِبُ الصَّبيُّ الكَعْبَ إرتاباً، والمُصَلِّي يَرْتُبُ أي ينتَصِبُ.
والرَّتَبُ: ما أشرَفَ من الأرض كالدَّرَج. ورَنَبَةً كقولِك: دَرَجَةٌ، ويجمع على رَتَب كما يقال: دَرَج سواء.
والرَّتَبَةُ واحدةٌ من رَتَبات الدَّرَج. ورَتبْتُه ورَتَّبْتُه سواء.
والمُرْتبةُ: المنزلة عند الملوك ونحوها.
وتَرَتَّبَ فلانٌ أي عَلا رُتْبة أي دَرَجةً.
والمَراتِبُ في الجبال والصّمارَى من الأعلام التي يُرتَّب عليها العُيُون والرُّقَباءُ.
وما في عَيْشه رَتَبٌ ولا في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي: هو سَهل مستقيم.
وقوله:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
أي جميعاً، ويقال: ثابتاً.
ترب:
التُّرابُ والتُّربُ واحد، وإذا أَنَّثوا قالوا: تُرْبَةٌ.
وأرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ أي خِلْقةُ تُرابِها، فإذا أرَدْتَ طاقةً واحدةً، قُلتَ: تُرابةٌ واحدةٌ، ولا تُدْرَك بالبَصَر إلا بالتَّوهُم.
ولحمٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّثَ بالتراب، ومنه حديث علي -عليه السلام-: "لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ".
وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً.
والتَّيْرَب: التُراب. قوله: وهذا الشيءُ عليك تُرْتُبٌ أي واجبٌ.
وأتْرَبَ الرجلُ إذا كثر مالُه.
وفي الحديث: "تَرِبَتْ يَداكَ" أي هو الفَقْر، وتَرِبَ إذا خَسِرَ، وأَتْرَبَ: استَغْنَى.
والتَّرْباءُ: نفسُ التُرابِ، قال: لأَضرِبَنَّه حتى يعَضَّ بالتَّرْاباء وريحٌ تَرِبَةٌ: حَمَلَتْ تُراباً.
وفي الحديث: خَلَق اللهُ التُّربةَ يوم السَّبت، خَلَقَ فيها الجبالَ يومَ الأَحَد، والشَّجَرَ يومَ الاثنين.
والتِّرْبُ والتَّريبُ: اللِّدَةُ، وهما تِرْبانِ، وقوله -عزَّ وجلَّ-: "عُرُباً أترابا" أي نِشاطاً أمثالاً.
والتَريبةُ: ما فوقَ الثَّندُوتَيْنِ إلى التَّرْقُوتَيْنِ، وقيلَ: كلُّ عظمٍ منه تَربية، وتجمع التَّرائب.
تبر:
التِّبْرُ: الذَّهَبُ والفِضَّة قبل أن يُعْمَلا.
ويقال: كل جَوْهرٍ قبل أن يُستعمَلَ تِبرٌ من النُّحاس والصُّفر،
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
التَّبارُ: الهلاك والفَناء، وتَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً، وتَبَّرَهم اللهُ تَتبيراً.
بتر:
البَتْرُ: قَطعُ الذَّنَب ونحوه إذا استأصَلْتَه.

وأبتَرَتِ الدّابةُ فبُتِرَتْ، وأبتَرْتُ الذَّئَبَ وبتَرْتُه، وبَتَرْتُ الشيءَ فانبَتَرَ.
والأبتَرُ: الذي لا عَقِبَ له، ومن ذلك قوله عزَّ وجلَّ: "إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر".
برت:
البُرْت: الفَأْس بلغة اليمن، والبُرْتُ بلغتهم السُكَّرُ الطَّبَرْزَد.
وقال مُزاحِم: المُبَرِّتُ والبِرِّيتُ في شعر رؤبة اسمٌ اشتُقَّ من البَرِّية في قوله:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
فكأنّما أسكَنَ الياءَ فصارت الهاءُ تاءً فغَلَبَت، وجَعَله اسماً للبَريِّة، وهو الصحراء، والجمع البَراريت، فصارت التاء كأنّها أصلية ي التصاريف كما لزِمَت التاء في عِفريت. والبُرْتُ: الدليلُ الهادي ولم أسمَع له جمعاً.

### Türkçe

باب **التاء** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ر ت ب**، **ت ر ب**، **ت ب ر**، **ب ت ر**، **ب ر ت** kullanımdadırlar.

**رتب**:
**الرُّتُوبُ**: dikilme/ayakta durma; tıpkı çocuğun topuğu **إرتاباً** ile dikmesi gibi; ve namaz kılan **يَرْتُبُ** yani dikilir.
Ve **الرَّتَبُ**: yerden yüksek olan şey; merdiven gibi. Ve **رَنَبَةً** senin “**دَرَجَةٌ**” demen gibi; ve “**دَرَج**” denildiği gibi aynı şekilde **رَتَب** üzerine çoğul yapılır.
Ve **الرَّتَبَةُ**: merdivenin **رَتَبات**’ından bir tanedir. Ve **رَتبْتُه** ve **رَتَّبْتُه** aynıdır.
Ve **المُرْتبةُ**: kralların yanında ve benzerlerinde mertebe.
Ve falan kimse **تَرَتَّبَ**; yani bir **رُتْبة** (yani bir **دَرَجةً**) yükseldi.
Ve dağlarda ve çöllerde **المَراتِبُ**; üzerine gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerdendir.
Ve onun geçiminde **رَتَبٌ** yoktur; ne de bu işte **رَتَبٌ** vardır, ne de **عَتَبٌ**; yani: o kolay, dosdoğrudur.
Ve onun sözü:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ **تُرْتُباً**.
Yani hep birlikte; ve “sabit olarak” denilir.

**ترب**:
**التُّرابُ** ve **التُّربُ** birdir; dişil yaptıklarında **تُرْبَةٌ** derler.
Ve **أرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ**: yani toprağının yaratılışı; tek bir tabaka istediğinde: “bir **تُرابةٌ**” dersin; ve gözle ancak vehim ile idrak edilir.
Ve **لحمٌ تَرِبٌ**: toprağa bulaştığında; ondan Ali’nin -aleyhi’s-selâm- hadisi: “لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ **التَّرِبةَ**”.
Ve **تَرَّبْتُ** kitabı **تَتريباً**.
Ve **التَّيْرَب**: **التُراب**. Onun sözü: “ve bu şey senin üzerine **تُرْتُبٌ**” yani vaciptir.
Ve adam **أتْرَبَ**: malı çoğaldığında.
Ve hadiste: “**تَرِبَتْ يَداكَ**” yani o fakirliktir; ve **تَرِبَ**: zarar ettiğinde; ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu.
Ve **التَّرْباءُ**: toprağın kendisi; dedi ki: “onu mutlaka döveceğim, ta ki **بالتَّرْاباء** ile ısırsın”; ve **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprak taşıdı.
Ve hadiste: Allah **التُّربةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü.
Ve **التِّرْبُ** ve **التَّريبُ**: aynı doğan (yaşıt); ikisi **تِرْبانِ**’dır. Ve O’nun -azze ve celle- sözü: “عُرُباً **أترابا**” yani canlılıkça, benzerler.
Ve **التَريبةُ**: iki memenin üstünden iki köprücük kemiğine kadar olan yer; ve denildi ki: ondan her kemik bir **تَربية**’dir; ve **التَّرائب** üzerine çoğul yapılır.

**تبر**:
**التِّبْرُ**: işlenmeden önce altın ve gümüş.
Ve denilir: her cevher kullanılmadan önce, bakırdan ve sarı bakırdan **تِبرٌ**’dür,
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
**التَّبارُ**: helâk ve yok oluş; **تَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً**; ve Allah onları **تَتبيراً** ile helâk etti.

**بتر**:
**البَتْرُ**: kuyruğu ve benzerini, kökünden söküp attığında kesmektir.
Ve binek hayvanı **أبتَرَتِ** de **فبُتِرَتْ**; ve kurdu **أبتَرْتُ** ve **بتَرْتُه**; ve şeyi **بَتَرْتُ** de **فانبَتَرَ**.
Ve **الأبتَرُ**: soyu/nesli olmayan; bundan da O’nun -azze ve celle- sözü: “إِنَّ شانِئَكَ هو **الأبتَر**”.

**برت**:
**البُرْت**: Yemen dilinde balta; ve onların dilinde **البُرْتُ**: **السُكَّرُ الطَّبَرْزَد**.
Ve Muzâhim dedi: Rü’be’nin şiirinde **المُبَرِّتُ** ve **البِرِّيتُ**, şu sözünde **البَرِّية**’den türetilmiş bir isimdir:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
Sanki **الياء**’yı sakin kılmış da **الهاءُ** **تاءً** olmuş, böylece galip gelmiş; ve onu **البَريِّة**’nin ismi kılmıştır; o da çöldür; çoğulu **البَراريت**’tir; böylece **التاء** sanki asliyymiş gibi tasriflerde yerleşti; tıpkı **عِفريت**’te **التاء**’nın yerleşmesi gibi. Ve **البُرْتُ**: yol gösteren kılavuzdur; onun için bir çoğul işitmedim.
