# بتر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بتر

البَتْرُ: اسْتِئْصالُ الشيء قطعاً. غيره: البَتْرُ قَطْعُ الذَّنَبِ ونحوه إِذا استأْصله.
بَتَرْتُ الشيءَ بَتْراً: قطعته قبل الإِتمام. والانْبتارُ: الانْقِطاعُ. وفي حديث الضحايا: أَنه نهي عن المبتورةِ، وهي التي قطع ذنبها. قال ابن سيده: وقيل كُلُّ قطع بَتْرٌ؛ بَتَرَهُ يَبْتُرُهُ بَتْراً فانْبَتَرَ وتَبَتَّر. وسَيْفٌ باتِرٌ وبَتُورٌ وبَتَّارٌ: قطَّاع. والباتِرُ: السيفُ القاطعُ.
والأَبْتَرُ: المقطوعُ الذَّنَب من أَيّ موضع كان من جميع الدواب؛ وقد أَبْتَرَهُ فَبَتَر، وذَنَبٌ أَبْتَرُ. وتقول منه: بَتِرَ، بالكسر، يَبْتَرُ بَتَراً.
وفي الحديث: أَنه نهى عن البُتَيْراءِ؛ هو أَن يُوتِرَ بركعة واحدة، وقيل: هو الذي شرع في ركعتين فأَتم الأُولى وقطع الثانية: وفي حديث سعد: أَنه أَوْتَرَ بركعة، فَأَنْكَرَ عليه ابْنُ مسعود وقال: ما هذه البَتْراءُ؟ وكل أَمر انقطع من الخير أَثَرُه، فهو أَبْتَرُ.
والأَبْتَرانِ: العَيْرُ والعَبْدُ، سُميِّا أَبْتَرَيْنِ لقلة خيرهما. وقد أَبْتَرَه اللهُ أَي صيره أَبتر.
وخطبةٌ بَتْراءُ إِذا لم يُذكر الله تعالى فيها ولا صُلّيَ على النبي، صلى الله عليه وسلم؛ وخطب زياد خطبته البَتْراءَ: قيل لها البَتْراءُ لأَنه لم يحمد الله تعالى فيها ولم يصلِّ على النبي، صلى الله عليه وسلم.وفي الحديث: كان لرسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، دِرْعٌ يقال لهَا البَتْراءُ، سميت بذلك لقصرها.
والأَبْتَرُ من الحيات: الذي يقال له الشيطان قصير الذنب لا يراه أَحد إِلاَّ فرّ منه، ولا تبصره حامل إِلاَّ أَسقطت، وإِنما سمي بذلك لِقَصرِ ذَنَبه كأَنه بُتِرَ منه. وفي الحديث: كلُّ أَمْر ذي بال لا يُبدأُ فيه بحمد الله فهو أَبْتَرُ؛ أَي أَقطع. والبَتْرُ: القطعُ. والأَبْتَرُ من عَرُوض المُتَقَارَب: الرابع من المثمَّن، كقوله:
خَلِيليَّ عُوجَا على رَسْمِ دَارٍ،
خَلَتْ مِنْ سُلَيْمى ومِنْ مَيَّهْ
والثاني من المُسَدَّس، كقوله:
تَعَفَّفْ ولا تَبْتَئِسْ،
فما يُقْضَ يَأْتيكَا
فقوله يَهْ من مَيَّهْ وقوله كامِنْ يَأْتِيكا كلاهما فل، وإِنما حكمهما فعولن، فحذفت لن فبقي فعو ثم حذفت الواو وأُسكنت العين فبقي فل؛ وسمى قطرب البيت الرابع من المديد، وهو قوله:
إِنما الذَّلْفاءُ ياقُوتَةٌ،
أُخْرِجَتْ مِنْ كيسِ دُِهْقانِ
سماه أَبْتَرَ. قال أَبو إِسحق: وغلط قرب، إِنما الأَبتر في المتقارب، فأَما هذا الذي سماه قطرب الأَبْتَرَ فإِنما هو المقطوع، وهو مذكور في موضعه. والأَبْتَرُ: الذي لا عَقِبَ له؛ وبه فُسِّرَ قولهُ تعالى: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ؛ نزلت في العاصي بن وائل وكان دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو جالس فقال: هذا الأَبْتَرُ أَي هذا الذي لا عقب له، فقال الله جل ثناؤه: إِن شانئك يا محمد هو الأَبتر أَي المنقطع العقب؛ وجائز أَن يكون هو المنقطع عنه كلُّ خير. وفي حديث ابن عباس قال: لما قَدِم ابنُ الأَشْرَفِ مكةَ قالت له قريشٌ: أَنت حَبْرُ أَهل المدينة وسَيِّدُهم؟ قال: نعم، قالوا: أَلا تَرى هذا الصُّنَيْبِرَ الأُبَيْتِرَ من قومه؟ يزعم أَنه خير منا ونحن أَهلُ الحَجيج وأَهلُ السِّدانَةِ وأَهلُ السِّقاية؟ قال: أَنتم خير منه، فأُنزلت: إِن شانئك هو الأَبتر، وأُنزلت: أَلَمْ تَرَ إلى الَّذين أُوتوا نَصيباً من الكتاب يؤمنون بالجِبْتِ والطاغوتِ ويقولون للذين كفروا هؤلاء أَهدى من الذين آمنوا سبيلاً. ابن الأَثير: الأَبْتَرُ المُنْبَتِرُ الذي لا ولد له؛ قيل: لم يكن يومئذٍ وُلِدَ لَهُ، قال: وفيه نظر لأَنه ولد له قبل البعث والوحي إِلاَّ أَن يكون أَراد لم يعش له ولد ذكر. والأَبْتَرُ: المُعْدِمُ. والأَبْتَرُ: الخاسرُ. والأَبْتَرُ: الذي لا عُرْوَةَ له من المَزادِ والدِّلاء. وتَبَتَّر لَحْمهُ: انْمارَ. وبَتَرَ رَحِمَهُ يَبْتُرُها بَتْراً: قطعها. والأُباتِرُ، بالضم: الذي يَبْتُرُ رحمه ويقطعها؛ قال أَبو الرئيس المازني واسمه عبادة بن طَهْفَةَ يهجو أَبا حصن السلمي:
لَئِيمٌ نَزَتْ في أَنْفِهِ خُنْزُ وانَهٌ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ
قل ابن بري: كذا أَورده الجوهري والمشهور في شعره:
شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ
وسنذكره هنا. وقيل: الأُباتِرُ القصير كأَنه بُتِرَ عن التمام؛ وقيل؛ الأُباتِرُ الذي لا نَسْلَ لَه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ
قال: أُباتِرُ يُسْرِعُ في بَتْرِ ما بينه وبين صديقه. وأَبْتَرَ الرجلُ إِذا أَعْطَى ومَنَعَ. والحُجَّةُ البَتْراءُ: النافذة؛ عن ثعلب. والبُتَيْراءُ: الشمسُ. وفي حديث علي، كرّم الله وجهه، وسئل عن صلاة الأَضْحى أَو الضُّحى فقال: حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأَرضَ؛ أَراد حين تنبسط الشمس على وجه الأَرض وترتفع. وأَبْتَرَ الرجلُ: صلى الضحى، وهو من ذلك. وفي التهذيب: أَبْتَرَ الرجلُ إِذا صلى الضحى حين تُقَضِّبُ الشمسُ، وتُقَضِّبُ الشمس أَي تُخرجُ شعاعَها كالْقُضْبان.
ابن الأَعرابي: البُتَيْرَةُ تصغير البَتْرَةِ، وهي الأَتانُ. والبُتْرِيَّةُ: فِرْقَةٌ من الزَّيدية نسبوا إِلى المغيرة بن سعد ولقبه الأَبْتَرُ.
والبُتْرُ والبَتْراءُ والأُباتِرُ: مواضع؛ قال القتال الكلابي: عَفَا النَّبْتُ بعدي فالعَرِيشَانِ فالبُتْرُ
وقال الراعي:
تَرَكْنَ رِجالَ العُنْظُوانِ تَنُوبُهُمْ
ضِباعٌ خِفافٌ مِنْ وراءِ الأُباتِر

### Türkçe

**البَتْرُ**: şeyin kökünden çıkarılmasıdır, kesin bir kesme (ile). Başkası: **البَتْرُ** kuyruğun ve benzerinin, onu kökünden çıkarıp kesmesi hâlinde kesilmesidir.

**بَتَرْتُ الشيءَ بَتْراً**: onu tamamlamadan önce kestim. Ve **الانْبتارُ**: kopmadır. Ve kurbanlar hadîsinde: **المبتورةِ**’den nehyedildiği (gelmiştir); o, kuyruğu kesilmiş olandır. İbn Sîde dedi: Ve denildi ki: her kesme **بَتْرٌ**’dür; onu **بَتَرَهُ يَبْتُرُهُ بَتْراً** (kesti), böylece **فانْبَتَرَ** (koptu) ve **وتَبَتَّر**. Ve **سَيْفٌ باتِرٌ** ve **بَتُورٌ** ve **بَتَّارٌ**: kesici. Ve **الباتِرُ**: kesici kılıçtır.

Ve **الأَبْتَرُ**: bütün binek hayvanlarının hepsinden, hangi yerden olursa olsun, kuyruğu kesilmiş olan; ve onu **أَبْتَرَهُ** (kuyruğunu kesti), böylece **فَبَتَر**; ve **ذَنَبٌ أَبْتَرُ**. Ve ondan şöyle dersin: **بَتِرَ** (kesre ile), **يَبْتَرُ بَتَراً**.

Ve hadîste: **البُتَيْراءِ**’dan nehyettiği (gelmiştir); o, tek bir rek‘at ile vitir kılmasıdır; ve denildi: o, iki rek‘ata başlayıp birincisini tamamlayıp ikincisini kesmesidir. Sa‘d hadîsinde: onun bir rek‘at ile vitir kıldığı, bunun üzerine İbn Mes‘ûd’un ona karşı çıkıp: “Bu **البَتْراءُ** nedir?” dediği (gelmiştir). Ve hayırdan eseri kesilen her iş, o **أَبْتَرُ**’dir.

Ve **الأَبْتَرانِ**: yaban eşeği ve köle; hayırlarının azlığından dolayı ikisine **أَبْتَرَيْنِ** adı verilmiştir. Ve Allah onu **أَبْتَرَه**; yani onu ebter kıldı.

Ve **خطبةٌ بَتْراءُ**: içinde Allah Teâlâ anılmadığı ve Peygamber’e salât edilmediği zaman; ve Ziyâd **خطبته البَتْراءَ** (ebter hutbesini) okudu: ona **البَتْراءُ** denildi; çünkü içinde Allah Teâlâ’ya hamd etmedi ve Peygamber’e salât etmedi. Ve hadîste: Allah’ın Resûlü’nün, sallallahu aleyhi ve sellem, **البَتْراءُ** denilen bir zırhı vardı; kısalığından dolayı böyle adlandırıldı.

Ve yılanlardan **الأَبْتَرُ**: kendisine şeytan denilen, kuyruğu kısa olan; onu kimse görmez ki ondan kaçmasın; hamile (kadın) onu görmez ki düşürmesin; ancak kuyruğunun kısalığından dolayı, sanki ondan kesilmiş gibi, böyle adlandırıldı. Ve hadîste: “Önemli her iş ki Allah’a hamd ile başlanmazsa o **أَبْتَرُ**’dir”; yani daha kesiktir. Ve **البَتْرُ**: kesmedir. Ve **الأَبْتَرُ** **عَرُوض المُتَقَارَب**’den: müsemmenin dördüncüsü; şu sözü gibi:

خَلِيليَّ عُوجَا على رَسْمِ دَارٍ،
خَلَتْ مِنْ سُلَيْمى ومِنْ مَيَّهْ

Ve müseddesin ikincisi; şu sözü gibi:

تَعَفَّفْ ولا تَبْتَئِسْ،
فما يُقْضَ يَأْتيكَا

Buna göre “**يَهْ**” ( **مَيَّهْ** ’den) sözü ve “**كامِنْ**” ( **يَأْتِيكا** ’dan) sözü ikisi de **فل**’dir; hâlbuki hükmü **فعولن**’dur; böylece **لن** hazfedildi, **فعو** kaldı; sonra vâv hazfedildi ve ‘ayn sâkin kılındı, **فل** kaldı. Ve Kutrub, medîdin dördüncü beytini adlandırdı; o da şu sözdür:

إِنما الذَّلْفاءُ ياقُوتَةٌ،
أُخْرِجَتْ مِنْ كيسِ دُِهْقانِ

Onu **أَبْتَرَ** diye adlandırdı. Ebû İshâk dedi: Kutrub yanıldı; **الأَبتر** ancak mütekāribdedir; Kutrub’un **الأَبْتَرَ** diye adlandırdığı bu ise ancak **المقطوع**’dur ve o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الأَبْتَرُ**: ardılı (nesli) olmayan kimsedir; bununla, Allah Teâlâ’nın şu sözü tefsir edilmiştir: **إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ**; bu, Âsî b. Vâil hakkında indi; o, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, yanına girmişti, o oturuyordu; dedi ki: “Bu **الأَبْتَرُ**’dir”; yani “bu, ardılı olmayan kimsedir”; bunun üzerine Allah, azze ve celle, buyurdu: “Ey Muhammed, sana buğzeden, o **الأَبتر**’dir”; yani nesli kesik olandır. Ve caizdir ki o, kendisinden her hayır kesilmiş olandır. İbn Abbâs hadîsinde dedi: İbnü’l-Eşref Mekke’ye geldiğinde Kureyş ona dedi ki: “Sen Medine ehlinin âlimi ve efendisi misin?” Dedi: “Evet.” Dediler: “Kavminden şu **الصُّنَيْبِرَ الأُبَيْتِرَ**’i görmüyor musun? Bizden daha hayırlı olduğunu iddia ediyor; hâlbuki biz hac ehliyiz, sidâne ehliyiz, sikāye ehliyiz.” Dedi: “Siz ondan daha hayırlısınız.” Bunun üzerine şu indirildi: **إِن شانئك هو الأَبتر**; ve şu indirildi: **أَلَمْ تَرَ إلى الَّذين أُوتوا نَصيباً من الكتاب يؤمنون بالجِبْتِ والطاغوتِ ويقولون للذين كفروا هؤلاء أَهدى من الذين آمنوا سبيلاً**. İbnü’l-Esîr: **الأَبْتَرُ** **المُنْبَتِرُ**’dir; çocuğu olmayan kimsedir; denildi: o gün ona çocuk doğmamıştı. Dedi: bunda bakış (itiraz) vardır; çünkü ona bi‘set ve vahiyden önce çocuk doğmuştu; ancak, erkek çocuğu yaşamadı demeyi murad etmiş olabilir. Ve **الأَبْتَرُ**: yoksul olandır. Ve **الأَبْتَرُ**: ziyana uğrayan olandır. Ve **الأَبْتَرُ**: kırba ve kovaların tutamağı olmayanıdır.

Ve **تَبَتَّر لَحْمهُ**: eti zayıfladı. Ve **بَتَرَ رَحِمَهُ يَبْتُرُها بَتْراً**: onu (sıla-i rahmi) kesti. Ve **الأُباتِرُ** (damme ile): rahmini kesen ve onu koparan kimsedir; Ebû’r-Reîs el-Mâzenî—adı Ubâde b. Tahfe’dir—Ebû Hisn es-Sülemî’yi hicvederek dedi:

لَئِيمٌ نَزَتْ في أَنْفِهِ خُنْزُ وانَهٌ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ

İbn Berrî dedi: Cevherî onu böyle rivayet etti; meşhur olan ise onun şiirinde:

شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ

Ve onu burada zikredeceğiz. Ve denildi: **الأُباتِرُ** kısa olandır; sanki tamamlıktan kesilmiş gibidir. Ve denildi: **الأُباتِرُ** nesli olmayan kimsedir. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği şu sözü:

شديدُ وِكاءٍ البَطْنِ ضَبُّ ضَغِينَةٍ،
على قَطْعِ ذي القُرْبى أَحَذُّ أُباتِرُ

Dedi: **أُباتِرُ** onunla dostu arasındakini **بَتْر** etmeye (kesmeye) hızlanır. Ve **أَبْتَرَ الرجلُ**: verdi ve menetti. Ve **الحُجَّةُ البَتْراءُ**: nüfuz edici (kesin) delildir; Sa‘leb’den. Ve **البُتَيْراءُ**: güneştir. Ali hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—kendisine **صلاة الأَضْحى** yahut **الضُّحى** hakkında soruldu da dedi ki: “**حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأَرضَ**”; güneşin yer yüzüne yayılıp yükseldiği zamanı murad etti. Ve **أَبْتَرَ الرجلُ**: kuşluk namazı kıldı; bu da ondandır. Ve **التهذيب**’de: **أَبْتَرَ الرجلُ** kuşluk namazını, güneş **تُقَضِّبُ** olduğu zaman kıldığı vakit (denir); ve **تُقَضِّبُ الشمس** yani ışınlarını çubuklar gibi çıkarır.

İbnü’l-A‘râbî: **البُتَيْرَةُ** **البَتْرَةِ**’nin küçültmesidir; o da dişi merkep (atân)dır.

Ve **البُتْرِيَّةُ**: Zeydiyye’den bir fırkadır; Sa‘d b. el-Muğîre’ye nisbet edildiler; lakabı **الأَبْتَرُ** idi.

Ve **البُتْرُ** ve **البَتْراءُ** ve **الأُباتِرُ**: yerlerdir; el-Kattâl el-Kilâbî dedi:

عَفَا النَّبْتُ بعدي فالعَرِيشَانِ فالبُتْرُ

Ve er-Râ‘î dedi:

تَرَكْنَ رِجالَ العُنْظُوانِ تَنُوبُهُمْ
ضِباعٌ خِفافٌ مِنْ وراءِ الأُباتِر
