# بتع (ب-ت-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ت - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

وأَتْبَعَ فلانٌ فلاناً إذا تَبِعَه يُريد شرّا. قال الله عزّ ذِكْرُهُ: "فأَتْبَعَهُ الشيطانُ فكان من الغاوين".
والتّتابُعُ ما بين الأشياء إذا فعل هذا على إثر هذا لا مهلة بينهما كتتابع الأمطارِ والأمورِ واحداً خلفَ الآخر، كما تقول: تابع بين الصلاة والقراءة، وكما تقول: رميته بسهمين تِباعاً وولاءً ونحوه. قال:
متابعة تذبّ عن الجواري		تتابع بينها عاماً فعامـا
والتَّبيع: النَّصير.
والتَّبِعَةُ هي التَّباعَةُ، وهو اسم الشيء الذي لك فيه بغية شبه ظلامة ونحوها.
والتُّبَّعُ والتُّبُّعُ: الظلّ، لأنه مُتَّبعٌ حيثما زال. قال الفرزدق:
نرد المياه قـديمة وحـديثة		وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمِأَلَّ التُّبَّعُ
والتُّبَّعُ ضربٌ من اليعاسيب، أحسنها وأعظمها، وجمعها: تبابيع.
تُبَّع: اسم ملكٍ من ملوك اليمن، وكان مؤمناً، ويقال: تُبّت اشتقّ لهم هذا الاسم من تُبَّع ولكن فيه عُجْمة، ويقال: هم من اليمن وهم من وضائع تبّع بتلك البلاد.
والتّبيع الذي له عليك مال يتابعك به، أي: يطالبك.
وأتبعت فلاناً على فلان، أي: أحلته عليه، ونحو ذلك.
بتع:
البِتْعُ والبِتَعُ معاً: نبيذ يتّخذ من العسل كأنّه الخَمْرُ صلابةً. وأما البَتِعُ فالشديدُ المفاصلِ والمواصل من الجسد. قال سلامة بن جندل:
يرقى الدّسيعُ إلى هادٍ لـه بَـتِـعٍ		في جُؤْجُؤٍ كَمَداكِ الطِّيبِ مخضوبِ
أي: شديد موصول. وقال رؤبة:
وقَصَباً فَعْماً وعُنْقاً أَبْتَعا
أي: صُلباً، ويروى: أرسعاً.

##### Türkçe

Ve falan, falanı **أَتْبَعَ** eder; onu, şer istemek üzere **تَبِعَه** ise. Allah, azze zikruhu, dedi ki: “**فأَتْبَعَهُ الشيطانُ فكان من الغاوين**”.

Ve **التّتابُعُ**, şeyler arasındaki (ardışıklık)tır; bu, bunun peşi sıra yapılınca, aralarında mühlet olmaksızın; yağmurların ve işlerin birbiri ardınca ardışıklığı gibi. Nitekim dersin: namaz ile kıraat arasında **تابع** etti; ve nitekim dersin: onu iki ok ile **تِباعاً** ve **ولاءً** ve benzeriyle attım. Dedi ki:
متابعة تذبّ عن الجواري		تتابع بينها عاماً فعامـا

Ve **التَّبيع**: yardımcıdır.

Ve **التَّبِعَةُ**, **التَّباعَةُ**dır; ve o, içinde senin bir isteğin bulunan şeyin adıdır; bir tür zulüm (iddiası) ve benzeri gibi.

Ve **التُّبَّعُ** ve **التُّبُّعُ**: gölgedir; çünkü o, nerede uzaklaşsa peşinden gidilendir. el-Ferazdak dedi ki:
نرد المياه قـديمة وحـديثة		وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمِأَلَّ التُّبَّعُ

Ve **التُّبَّعُ**, **اليعاسيب**den bir türdür; onların en güzeli ve en büyüğüdür; cem‘i: **تبابيع**.

**تُبَّع**: Yemen krallarından bir kralın adıdır; ve o mümin idi. Ve denilir ki: **تُبّت**, bu adı onlar için **تُبَّع**’dan türettiler; fakat onda yabancılık vardır. Ve denilir ki: onlar Yemen’dendir ve onlar, o beldelerde **تبّع**’ın aşağı tabakasındandır.

Ve **التّبيع**, senin üzerinde kendisi için mal bulunan, onunla seni takip eden (kimse)dir; yani: senden talep eder.

Ve falanı falan üzerine **أتبعت** ettim; yani: onu ona havale ettim; ve bunun benzeri.

**بتع**:
**البِتْعُ** ve **البِتَعُ** birlikte: baldan yapılan bir nebizdir; katılıkça şarap gibidir. Ama **البَتِعُ** ise, bedenden eklemleri ve bağlantıları kuvvetli olandır. Selâme b. Cendel dedi ki:
يرقى الدّسيعُ إلى هادٍ لـه بَـتِـعٍ		في جُؤْجُؤٍ كَمَداكِ الطِّيبِ مخضوبِ

Yani: kuvvetli bitişik. Ve Ru’be dedi ki:
وقَصَباً فَعْماً وعُنْقاً أَبْتَعا

Yani: katı. Ve şöyle rivayet olunur: **أرسعاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَتَعُ: طولُ العنُقِ مع شِدَّةِ مَغرِزِه، تقول منه بَتِعَ بالكسر، وفرسٌ بَتِعٌ والأنثى بِتِعَةٌ.
والبِتْعُ والبِتَعُ: نبيذُ العسلِ. وأَبْتَعُ: كلمةٌ يُؤَكَّدُ بها. تقول جاءوا أجمعون أكْتَعونَ أَبْتَعونَ.

##### Türkçe

**البَتَعُ**: boynun uzunluğu, onun kökünün (yerleşme yerinin) şiddetiyle birlikte; bundan **بَتِعَ** (kesre ile) dersin; ve **فرسٌ بَتِعٌ** (boynu uzun ve kökü sıkı at), dişisi **بِتِعَةٌ**dur.

**والبِتْعُ** ve **البِتَعُ**: bal şarabı (bal nebîzi).

**وأَبْتَعُ**: kendisiyle pekiştirme yapılan bir kelime. “**جاءوا أجمعون أكْتَعونَ أَبْتَعونَ**” dersin.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع الباء
عتب ، تبع ، تعب ، بتع : مستعملة .
عتب : قال الله عزّ وجلّ : ( لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ) ( فُصْلَت : 24 ) .
وقال أبو مُعَاذ النحويّ : قرىء : ( وإن يُسْتَعْتَبوا ) .
قال : ومعناه : إنْ أقالهم الله وردّهم إلى الدنيا لم يُعتِبوا ، يقول : لم يعملوا بطاعة الله ؛ لِمَا سبق لهم في علم الله من الشقاء ، وهو قول الله جل وعزّ : ( وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ ) ( الأنعَام : 28 ) .
قال : ومَن قرأ : ( :ُ :ِلَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ( فمعناه : إن يستقيلوا ربهم لم يُقِلْهُم ؛ تقول استعتبت فلانا فما أعتبني ؛ كقولك : استقلته فما أقالني . قلت : وهذا الذي قاله أبو معاذ في القراءتين حسن إن شاء الله .
وقال ابن شُمَيل وابن المظفّر : العَتْب : المَوْجِدة ؛ تقول : عَتَب فلان على فلان عَتْباً ومَعْتِبة إذا وَجَد عليه . وقد أعتبني فلان أي ترك ما كنت أجِد عليه من أجله ، ورجع إلى ما أرضاني عنه بعد إسخاطه إيّاي عليه .
وقال أبو عُبيد : رُوي عن أبي الدرداء أنه قال : معاتبة الأخ خير من فَقْده .
قال فإن استُعتِب الأخ فلم يُعْتِب فإن مثلهم فيه قولهم : لك العُتْبى بأن لا رضِيت ، وهذا فعل محوّل عن موضعه ؛ لأن أصل العُتْبى رجوع المستعتَب إلى محبّة صاحبه ، وهذا على ضدّه . يقول : أُعتِبك بخلاف رضاك .
وأنشد لبِشْر :
غَضِبت تميم أن تَقَتّل عامر
يوم النِسَار فأُعْتِبوا بالصَيْلم
أُعتِبوا أي أُرضوا بالاصطلام .
وقال آخر :
فدع العتاب فربّ شرْ
رٍ هاج أولَه العتابُ
والعُتْبى : اسم على فُعْلى يوضع موضع لإعتاب ، وهو الرجوع عن الإساءة إلى ما يُرْضي العاتب .
وقال الليث : استعتَب فلان إذا طلب أن يُعْتَب أي يُرضَى .
قال : واستَعتَب أيضاً بمعنى أعتب .
وأنشد :
فألفيته غير مستعتِب
ولا ذاكرِ الله إلا قليلا
قال الأزهري : قوله : غير مستعتِب أي غير مستقيل أي طالب أن يقال وقوله : ولا ذاكر الله إلا قليلاً أي ولا ذاكرٍ الله ، فحذف التنوين .
قال : والتعتب والمعاتبة والعِتاب كل ذلك مخاطبة المدلّين أخلاّءهم طالبين حُسْن مراجعتهم ومذاكرة بعضهم بعضاً ما كرهوه ممّا كَسَبهم الموجِدةَ .
قال : ويقال : ما وجدت في قوله عُتْباناً وذلك إذا ذكر أنه أعتبك ولم تر لذلك بياناً . قال : وقال بعضهم : ما وجدت عنه عَتْباً ولا عِتَاباً بهذا المعنى . قلت : لم أسمع العتب والعتبان والعتاب بمعنى الإعتاب ، إنما العتب والعتبان : لومك الرجلَ على إساءة كانت له إليك فاستعتبته منها . وكلّ واحد من اللفظين يخلص للعتاب ، فإذا اشتركا في ذلك وذكَّر كلُّ واحد منهما صاحبَه ما فَرَطَ منه إليه من الإساءة فهو العِتاب والمعاتبة . وأمّا الإعتاب والعُتْبى فهو رجوع المعتوب عليه إلى ما يُرضِي العاتب . والاستعتاب : طلبك إلى المسيء أن يرجع عن إساءته . ويكون الاستعتاب الاستقالة .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : العَتَبة أُسْكُفّة الباب التي توطأ .
وقال الليث : كل مَرْقاة من الدَرَج عَتَبة . وكذلك العَتَب في الثنايا الشاقَّة ، واحدتها عَتَبة .
وقال ابن شُمَيل : العَتَبة في الباب هي الأعلى . قال : والخشبة التي فوق الأعلى : الحاجب قال : والأُسْكُفّة هي السفلى . والعارضتان : العِضَادتان . ويقال : ما في طاعة فلان عَتَبٌ أي الْتواء ولا نَبْوة ، ومافي مودّته عتَب إذا كانت خالصة لا يشوبها فساد . ويقال : حُمِل فلان على عَتَبة كريهة ، وعلى عَتَب كَريه من البلاء والشرّ .
وقال الشاعر :
يُعْلَى على العَتَب الكريه ويوبَس
وقال ابن السكيت في قول علقمة :
لا في شظاها ولا أرساغها عَتَب
أي عيب . وهو من قولك : لا يُتَعتّب عليه في شيء . والفحل المعقول أو الظالع إذا مشى على ثلاث قوائم كأنه يَقْفِز يقال : يَعْتِب عَتَباناً .
أبو عبيد عن الكسائيّ : عَتَب عليه من العِتابِ ، يَعتِب يعتُب ، وكذلك من المشي على ثلاث قوائم . وتقول : عتِّب لي عَتَبة في هذا الموضع إذا أردت أن تَرقى به إلى موضع تصعد فيه .
وقال الليث : إذا أُعنت العظم المجبور قيل : قد أُعتِب وأُتعب .
وقال أبو عبيد : يقال : اعتَتَب فلان عن الشيء إذا انصرف عنه .
ومنه قول الكُمَيت :
فاعتتب الشوقُ عن فؤادي والش
عر إلى من إليه مُعْتَتَب
وأنشد المازنيّ قول الحُطَيئة :
إذا مخارم أَحناء عَرَضْن له
لم يَنْبُ عنها وخاف الجور فاعتَتَبا
يقول : لم ينبُ عنها ولم يخف الجَوْر . واعتتب أي رجع من قولهم : لك العُتْبى أي لك الرجوع ممّا تكره إلى ما تُحِبّ . وعَتَبة الوادي : جانبه الأقصى الذي يلي الجَبَل . ويقال للرجل إذا مَضَى ساعة ثم رجع : قد اعتَتَب في طريقه اعتِتاباً ، كأنه عَرَض عَتَبٌ فتراجع .
وقال أبو سعيد في قول الأعشى :
وثَنَى الكفّ على ذي عَتَب
يصل الصوت بذي زِير أبَحَّ
قال : العَتَب : الدَسْتَانات . وقيل : العَتَب : العيدان المعروضة على وجه العود ، منها تُمد الأوتار إلى طَرَف العُود . ومن أمثال العرب : أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِيب .
قال ابن الكلبيّ : هو عَتِيب بن أسلم بن مالك ، وهم حَيّ كانوا في دِين مَلِك أَسَرهم واستعبدهم ، وكانوا يقولون : إذا كبِر صبيانُنا افتكونا ، فلم يزالوا كذلك حتى هلكوا ، فصاروا مَثَلاً لمن هلك وهو مغلوب . ومنه قول عَدِيّ بن زيد :
يُرَجِّيها وقد وقعت بقُرّ
كما ترجو أصاغرَها عَتِيبُ
وقال الليث : عَتِيب : قبيلة . قال : وعُتْبة وعَتَّاب وعِتْبان ومعتِّب من أسماء الرجال . وعَتَّابة من أسماء النساء .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تكنِي عن المرأة بالعَتَبة والنَعْل والقارُورة . والبَيْت والدُمْية والغُلّ والقَيْد . قال : والعِتْب : الرجل الذي يعاتِب صاحبه أو صديقه في كل شيء إشفاقاً عليه ونصيحة له . والعَتوب : الذي لا يعمل فيه العتاب . ويقال : فلان يَستعتِب من نفسه ، ويستقبل من نفسه ، ويَستدرك من نفسه إذا أدرك بنفسه تغييراً عليها بحسن تقدير وتدبير .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الثُبْنَة : ما عتَّبته من قُدّام السراويل . وفي حديث سلمان أنه كان عَتَّب سراويله فتشمّر .
تعب : قال الليث : التَعَب : شدّة العَنَاء ، وقد تعِب يَتْعَب تَعَباً . وأتعب الرجلُ رِكابَه إذا أعجلها في السَوْق أو السَيْر الحَثِيثِ . قال : وإذا أُعِنت العظم المجبور فقد أُتعِب .
وقال ذو الرمة :
إذا ما رآها رأية هِيض قلبُه
بها كانتياض المتعَب المُتَتَمم
ويقال : أتعب فلان نفسَه في عمل يمارسه إذا أنصبها فيما حمَّلها وأعملها فيه .
أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : أتعب فلان القَدَح إذا ملأه مَلأ يفيض ، فهو مُتْعَب .
تبع : يقال : تبع فلان فلاناً واتَّبعه ؛ قال الله تعالى في قصّة ذي القَرْنين : ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ) ( الكهف : 89 ) ، وقرىء : ( اتَّبَعَ سبباً ) .
قال أبو عُبَيد : وكان أبو عمرو بن العلاء يقرأ : ( اتَّبَعَ سبباً ) بتشديد التاء ، ومعناها : تَبِع . قال : وهي قراءة أهل المدينة ، وكان الكسائيّ يقرؤها : ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ( مقطوعة الألِف ، ومعناها : لحِق وأدرك .
قال أبو عُبيد : ويقال : أتبعت القوم مثال أفعلت إذا كانوا قد سبقوك فلحِقتهم . قال : واتَّبعتهم مثل افتعلت إذا مرّوا بك فمضيت معهم ، وتبِعتهم تَبَعاً مثله . ويقال : ما زلت أتّبعهم حتى أَتْبعتهم ، أي حتى أدركتهم .
قال أبو عُبيد : وقراءة أبي عمرو أحبّ إليّ من قراءة الكسائيّ .
وقال الفرّاء : أتْبع أحسن من اتّبع ؛ لأن الاتّباع : أن يسير الرجل وأنت تسير وراءه ، فإذا قلت : أتْبعته فكأنك قَفَوته .
وقال الليث : تبِعت فلاناً واتّبعته سواء .
وأتبع فلان فلاناً إذا تبعه يريد به شرّاً ، كما أتبع الشيطانُ الذي انسلخ من آيات الله فكان من الغاوين ، وكما أتبع فرعون موسى . قال : وأما التَّتبُّع فأن يتتبَّع في مُهْلة شيئاً بعد شيء . وفلان يتتبَّع مساوىء فلان وأثَره ، ويتتبَّع مَدَاقّ الأمور ، ونحو ذلك . قال : والتَبَع : ما تبِع أثر شيء فهو تَبَعه .
وأنشد قول أبي دُوَاد الإياديّ في صفة ظَبْية :
وقوائم تَبَع لها
من خَلْفها زَمَع معلَّقْ
وقال غيره : يقال لجمع التابع : تَبَع ، كما يقال لجمع الحارس : حَرَس ولجمع الخادم : خَدَم . قال : والتابع : التالي .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( فَيُغْرِقَكُم بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لاَ تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا ) ( الإسراء : 69 ) .
قال : التبيع في موضع تابع أي تابع بالثأر لإغراقنا إيّاهم . وقيل : معنى قوله : ( تَبِيعًا ( أي مطالباً . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ) ( البَقَرة : 178 ) يقول : على صاحب الدم اتّباع بالمعروف أي المطالبة بالدِية ، وعلى القاتل أداء إليه بإحسان . ورفع قوله : ( فاتباع ) على معنى : فعليه اتباع بالمعروف . والآية مستقصى تفسيرها في المعتلاّت من العين في باب عفا يعفو عند ذكر قوله : ( فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ ) ( البَقَرَة : 178 ) .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الظلم لَيُّ الواجِد ، وإذا أُتبِع أَحَدُكم على مَليء فليَتَّبِع ) معناه : وإذا أحيل أحدكم على مليء فليحتَلْ ، من الحوالة .
وفي حديث مسروق عن مُعاذ بن جَبَل أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعثه إلى اليمن ، فأمره في صَدَقة البَقَر أن يأخذ من كل ثلاثين من البقر تَبِيعاً ، ومن كل أربعين مُسِنّة .
أبو عُبيد عن أبي فَقْعَس الأسَديّ قال : ولد البقرة أوَّلَ سنة تَبِيع ثم جَذَع ثم ثنِيّ ثم رَباعٍ ثم سَدَس ثم صالغ .
وقال الليث : التَبِيع : العِجْل المُدْرِك ، إلا أنه يتبع أُمَّه بَعْدُ . والعَدَد ثلاثة أَتبِعة ، والجميع الأتابيع جمع الجمع . وبقرة مُتْبِع : خَلْفها تَبِيع . وخادم مُتْبِع : يتبعها ولدها حيثما أقبلت وأدبرت .
قلت : قول الليث : التبيع : المدرك وَهَم ، لأنه يدرك إذا أثْنى أي صار ثنِيّاً ، والتبيع من البقر يسمّى تَبِيعاً حين يستكمل الحول ، ولا يسمّى تَبِيعاً قبل ذلك ، فإذا استكمل عامين فهو جَذَع ، فإذا استوفى ثلاثة أعوام فهو ثَنِيّ ، وحينئذٍ يُسِنّ ، والأنثى مُسِنّة ، وهي التي تؤخذ في أربعين من البقر . ويقال للأنثى : تَبِيعة وللذكر تَبيع .
وقال الليث : يقال للذي له عليك مال يتابعك به أي يطالبك به : تَبِيع . قال : وتابع فلان بين الصلاة وبين القراءة إذا وَالَى بينهما ، ففعل هذا على أثر هذا بلا مُهْلة بينهما . وكذلك رَمَيته فأصبتُه بثلاثة أسم تِباعاً أي وِلاءً . قال : والتَبِعة والتِبَاعة : اسم للشيء الذي لك فيه بغية
شِبْهُ ظلامة ونحو ذلك .
قلت : ويقال : فلان تِبْع نساء أي يتبعهنّ ، وحِدْث نساء يحادثهنّ ، وزير نساء : يزورهنّ ، وخِلْبُ نساء إذا كان يخالبهنّ . والخِلْب أيضاً : حِجاب القلب .
وأمّا قول الجُهَنِيَّة :
يرِد المياه حَضِيرة ونفيضَة
وِرْد القَطَاة إذا اسمألّ التُبَّعُ
فإن أبا عُبَيد وابن السكيت قالا : التُبَّع : الطلّ ، واسمئلاله : قُلُوصه نِصْفَ النهار وضمورُه .
وقال أبو سعيد الضرير : التُبَّع : هو الدَبَران في هذا البيت ، سمّي تُبّعاً لاتّباعه الثريّا .
قلت : وقد سمعت بعض العرب يسمّي الدَبَران التابع والتُوَيْبع . وما أشبه ما قال الضرير بالصواب ، لأن القَطَا تَرِد المياه ليلاً ، وقلَّما ترِدها نهاراً ، لذلك يقال : أدَلّ من قطاة ، وقول لَبيد يدلّ على ذلك :
فوردنا قبل فُرّاط القَطا
إن من وِرْدِيَ تغليسَ النَهَلْ
وقال الليث : التُبَّع : ضرب من اليعاسيب من أعظمها وأحسنها ، وجمعه التبابع . قلت : وأمَّا تُبَّعٌ الملك الذي ذكره الله في كتابه فقال : ( الاَيْكَةِ وَقَوْمُ تُّبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ ) ( ق : 14 ) فقد روينا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما أدري أتبّع كان لعِيناً أم لا ) .
وقال الليث : كان تُبَّع ملِكاً من الملوك وكان مؤمناً ، وكان فيهم تبابعة . قال : ويقال : إن ثبت اشْتُقّ لهم هذا الاسمُ من تُبَّع ولكن فيه عجمة ولُكْنة ، ويقال : هم اليوم من وضائع تُبَّع بتلك البلاد .
وفي حديث أبي واقد الليثيّ : تابعْنا الأعمال فلم نجد شيئاً أبلغ في طلب الآخرة من الزهد في الدنيا . قال أبو عبيد قال أبو زيد وغيره : قوله : تابعنا الأعمال يقول : أحكمناها وعرفناها ويقال للرجل إذا أتقن الشيء وأحكمه : قد تابع عمله .
وروى أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : يقال تابع فلان كلامه وهو تبيع الكلام إذا أحكمه . وَفرس متتابع الخَلْق أي مُسْتَوٍ .
وقال حُمَيد بن ثور :
ترى طَرَفيه يعسِلان كلاهما
كما اهتزّ عُود الساسَم المتتابع
قال النابغة الذبيانيّ :
من لؤلؤ متتابع متَسَرّد
وقال غيره : فلان متتابع العِلْم إذا كان علمه يشاكل بعضُه بعضاً لا تفاوت فيه . وغُصن متتابع إذا كان مستوِياً لا أُبَن فيه . ويقال : تابع المرتعُ المالَ فتتابعت أي سمَّن خَلْقها فسمِنت وحَسُنت .
وقال أبو وَجْزة السعديّ :
حرْفٌ مُليكية كالفحل تابعها
في خِصْب عامين إفراق وتهميل
وناقة مُفرِق أي تمكث سنتين أو ثلاثاً لا تَلْقَح . ويقال : هو يتابع الحديث إذا كان يَسْرده .
وأمَّا قول سلامان الطائيّ :
أخِفن اطّناني إن سَكتن وإنني
لفي شغل عن ذَحلي اليُتَتَبَّعُ
فإنه أراد : ذحليَ الذي يُتَتبَّع ، فطرح الذي وأقام الألف واللام مقامه ، وهي لغة لبعض العرب .
وقال ابن الأنباريّ : إنما أقحم الألف واللام على الفعل المضارع لمضارعته الأسماء .
وفي حديث زيد بن ثابت حين أمره أبو بكر الصدّيق بجمع القرآن قال : فعلِقت أتتبّعُه من اللخاف والعُسُب أراد أنه كان يتتبّع ما كُتب منه في اللخاف والعُسُب ، وذلك أنه استقصى جَمع جميع القرآن من المواضع التي كُتب فيها ، حتى ما كُتب في اللِخاف وهي الحجارة وفي العُسُب ، وهي جريد النخل ، وذلك أن الرَقّ أعوزهم حين نزل على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأمر كُتَّاب الوحي بإثباته فيما تيسَّر من كتِف ولَوْح وجِلْد وعَسِيب ولَخفَة . وإنما تتبَّع زيد بن ثابت القرآن وجمعه من المواضع التي كُتب فيها ولم يقتصِر على ما حفِظ هو وغيره وكان من أحفظ الناس للقرآن استظهاراً واحتياطاً ، لئلا يسقط منه حرف لسُوء حفظ حافظه ، أو يتبدّل حرف بغيره . وهذا يدلّك أن الكتابة أضبط من صدور الرجال وأحرى ألاّ يسقط معه شيء ، فكان زيد يتتبَّع في مُهْلة ما كتب منه في مواضعه ويضمّه إلى الصحف ، ولا يثبت في تلك الصحف إلا ما وجده مكتوباً كما أُنزِل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وأملاه على مَن كتبه ، والله أعلم .
وفي حديث أبي موسى الأشعريّ أنه قال : اتّبعوا القرآن ولا يتبعنَّكم القرآن فإنه من يتبع القرآن يهبط به على رياض الجنَّة ومن يتّبعه القرآن يزُخّ في قفاه حتى يقذف به في نار جهنم .
قال أبو عُبيد قوله : اتبعوا القرآن يقول : اجعلوه إمامكم ثم اتلوه ؛ كما قال الله عزّ وجلّ : ( الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البَقَرَةَ : 121 ) أي يتّبعونه حق اتباعه .
وأما قوله : ولا يتبعنَّكم القرآن فإن بعض الناس يحمله على معنى : لا يطلبنكم القرآن بتضييعكم إيّاه ، كما يطلب الرجل صاحبه بالتبعة .
قال أبو عبيد : وهذا معنى حسن يصدّقه الحديث الآخر : ( إن هذا القرآن شافع مشفَّع ، وماحل مصدَّق ) ، فجعله يمحل بصاحبه إذا لم يتّبع ما فيه .
قال أبو عبيد : وفيه قول آخر أحسن من هذا ، قوله : لا يتبعنكم القرآن : لا تَدَعوا العمل به فتكونوا قد جعلتموه وراء ظهوركم ؛ كما فعل اليهود حين نبذوا ما أُمِروا به وراء ظهورهم . وهذا قريب من المعنى الأول ؛ لأنه إذا اتّبعه كان بين يديه ، وإذا خالفه كان خَلْفه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : التُبَّع : سيد النحل ، والتُبَّع : الظِلّ .
ومن أمثال العرب السائرة : أتْبِع الفرسَ لجامَها ، يضرب مَثَلاً للرجل يؤمر برَب الصَنيعة وإتمام الحاجة .
بتع : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن البِتْع فقال : ( كلّ شراب مسكِر فهو حرام ) .
قال أبو عُبيد : البِتْع : نَبِيذُ العَسَل ، وهو خَمْر أهل اليمن .
وقال الليث : البِتَع : الشديد المفاصِل والمَوَاصِل من الجسد .
قلت : وغيره يجعل البَتَع طول العُنُق ، يقال : عُنُق بَتِع وبَتِعه .
وقال الراجز :
كل علاة بِتع دليلها
وقال الآخر :
يرقى الدَسِيعُ إلى هادٍ له بَتِعٍ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : البَتِع : الطويل العُنق ، والتلِع : الطويل الظهر .
قال ابن شميل : من الأعناق البَتَع وهو الغليظ الكثير اللحم الشديد . قال : ومنها المرهَف وهو الدقيق ، ولا يكون إلاّ لعتيق .
ويقال : البَتَع في العُنق : شدّته ، والتَلَع : طوله . ويقال : بَتِع فلان عليّ بأمر لم يؤامرني فيه إذا قطعه دونك .
وقال أبو وَجْزَة السَعْديّ :
بان الخليط وكان البينُ بائجةً
ولم نخفْهم على الأمر الذي بَتِعوا
بتعوا أي قطعوا دوننا . ويقال : عُنُق أبتع وبَتِع .
وروى أبو تراب عن أبي مِحْجَن قال : الانبتاع والانبتال : الانقطاع .
وقال أبو زيد : جاء القوم أجمعون أبصعون أبتعون بالتاء ، وهذا من باب التأكيد .

##### Türkçe

**باب العين والتاء مع الباء**
**عتب** ، **تبع** ، **تعب** ، **بتع** : kullanımdadır.

**عتب** : Allah عزّ وجلّ dedi ki: ( **لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ** ) ( **فُصْلَت : 24** ) .
Ebû Muʿâz en-Nahvî dedi ki: şöyle okunmuştur: ( **وإن يُسْتَعْتَبوا** ) .
Dedi ki: Bunun manası: Allah onları bağışlasa ve onları dünyaya geri döndürse, **لم يُعتِبوا**; yani: Allah’ın itaatine göre amel etmezler; Allah’ın ilminde onlar için daha önce geçmiş olan bedbahtlık sebebiyle. Bu, Allah جل وعزّ’ün sözüdür: ( **وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ** ) ( **الأنعَام : 28** ) .
Dedi ki: Kim şu şekilde okursa: ( **لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ** ) bunun manası: Rablerinden istifayı (azledilmeyi/affedilmeyi) isteseler, onları affetmez; sen dersin: **استعتبت** falancayı, fakat o beni **أعتبني** etmedi; senin “**استقلته** de onu, fakat o beni **أقالني** etmedi” demen gibi. Dedim ki: Ebû Muʿâz’ın iki kıraatte söylediği bu, inşallah güzeldir.

İbn Şُمَيل ve İbn el-Muzaffar dedi: **العَتْب**: öfke/kin (gönül kırgınlığı); dersin: falan, falana **عَتَب** etti; **عَتْباً** ve **مَعْتِبة** (ile), ona karşı gönül kırgınlığı duyduğunda. Ve falan beni **أعتبني** etti; yani, onun yüzünden kendisine karşı duyduğum şeyi terk etti ve beni ona kızdırmasından sonra, onun hakkında beni razı eden şeye döndü.

Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû’d-Derdâ’dan rivayet edildi ki o dedi: Kardeşi **معاتبة** etmek, onu yitirmekten daha hayırlıdır.
Dedi ki: Eğer kardeş **استُعتِب** edilir de **لم يُعْتِب** ederse, onların bunda misali şu sözleridir: “Senin için **العُتْبى** vardır; (yani) razı olmadın.” Bu, yerinden çevrilmiş bir fiildir; çünkü **العُتْبى**’nın aslı, kendisinden **استعتاب** edilenin, arkadaşının sevgisine dönmesidir; bu ise onun zıddınadır. Yani: Seni, senin rızanın hilafına **أُعتِبك** ederim.

Bişr’den şu şiir okundu:
غَضِبت تميم أن تَقَتّل عامر
يوم النِسَار فأُعْتِبوا بالصَيْلم
**أُعتِبوا** yani: **بالاصطلام** ile razı edildiler.

Bir başkası dedi:
فدع العتاب فربّ شرْ
رٍ هاج أولَه العتابُ

**والعُتْبى**: **فُعْلى** vezninde bir isimdir; **لإعتاب**’ın yerine konur; o da, kötülükten, kınayanı razı edecek şeye dönüştür.

Leys dedi: Falan **استعتَب** etti; yani **يُعْتَب** edilmesini, yani razı edilmesini istedi.
Dedi ki: **واستَعتَب** ayrıca **أعتب** manasındadır.

Şu şiir okundu:
فألفيته غير مستعتِب
ولا ذاكرِ الله إلا قليلا
Ezherî dedi: “**غير مستعتِب**” sözü: **غير مستقيل** yani affedilmeyi isteyen değildir; “**ولا ذاكر الله إلا قليلاً**” sözü ise: “**ولا ذاكرٍ الله**” (demektir); tenvini hazfetti.

Dedi ki: **التعتب** ve **المعاتبة** ve **العِتاب**; bunların hepsi, nazlananların dostlarına hitabıdır; onların güzel dönüşünü istemeleri ve birbirlerine, kendilerine gönül kırgınlığı kazandıran şeylerden hoşlanmadıklarını hatırlatmalarıdır.
Dedi ki: “Onun sözünde **عُتْباناً** bulmadım” denir; bu, “seni **أعتبك** etti” diye zikrettiği halde sen bunun için bir açıklık görmediğinde olur. Dedi ki: Bazıları dedi: “Bu manada, ondan **عَتْباً** da **عِتَاباً** da bulmadım.” Dedim ki: **العتب** ve **العتبان** ve **العتاب**’ı, **الإعتاب** manasında işitmedim; ancak **العتب** ve **العتبان**: senin, sana karşı bir kötülüğü olan adamı kınamandır; ondan dolayı onu **استعتبت** edersin. İki lafızdan her biri **للعتاب**’a halis olur; ikisi bunda ortak olunca ve her biri, arkadaşına, kendisinden ona karşı geçmiş olan kötülüğü hatırlatınca, işte o **العِتاب** ve **المعاتبة**’dir. Ama **الإعتاب** ve **العُتْبى**: kendisine **معتوب عليه** denilenin, kınayanı razı edecek şeye dönmesidir. **والاستعتاب**: senin, kötülük edene, kötülüğünden dönmesini istemendir. **والاستعتاب** istifa (affedilme talebi) olur.

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **العَتَبة**: üzerine basılan kapı eşiği (**أُسْكُفّة**).
Leys dedi: Merdivenin her basamağı (**مَرْقاة**) **عَتَبة**’dir. Aynı şekilde, zor geçitlerdeki (**الثنايا الشاقَّة**) **العَتَب** de böyledir; onun bir tanesi **عَتَبة**’dir.

İbn Şُمَيل dedi: Kapıdaki **العَتَبة** üstte olandır. Dedi ki: Üsttekinin üstündeki tahta: **الحاجب**. Dedi ki: **الأُسْكُفّة** alttakidir. İki yan kiriş: **العِضَادتان**. Ve denir: “Falanın itaatinde **عَتَبٌ** yoktur”; yani eğrilik (**الْتواء**) ve sapma (**نَبْوة**) yoktur. Ve onun sevgisinde **عتَب** yoktur; halis olup bozulma karışmadığında. Ve denir: Falan, hoş olmayan bir **عَتَبة** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden hoş olmayan bir **عَتَب** üzerine.

Şair dedi:
يُعْلَى على العَتَب الكريه ويوبَس

İbn es-Sikkît, ʿAlkame’nin şu sözü hakkında dedi:
لا في شظاها ولا أرساغها عَتَب
Yani: ayıp. Bu, senin “Ona hiçbir şeyde **لا يُتَعتّب عليه**” demendendir. Bağlanmış yahut topal erkek deve, üç ayak üzerinde yürüdüğünde sanki sıçrıyormuş gibi olur; ona **يَعْتِب عَتَباناً** denir.

Ebû ʿUbeyd, Kisâî’den: **عَتَب** etti ona, **العِتابِ**’dandır; **يَعتِب يعتُب**; üç ayak üzerinde yürümeden de böyledir. Ve dersin: “Bu yerde bana bir **عَتَبة** **عتِّب** et”; yani onunla, çıkacağın bir yere yükselmek istediğinde.

Leys dedi: Kırılmış kemik kaynadığında denir: “**قد أُعتِب وأُتعب**.”
Ebû ʿUbeyd dedi: “Falan, şeyden **اعتَتَب** etti” denir; yani ondan döndü.

Bundan, Kümeyt’in sözü:
فاعتتب الشوقُ عن فؤادي والش
عر إلى من إليه مُعْتَتَب

Mâzenî, Hutay’e’nin sözünü okudu:
إذا مخارم أَحناء عَرَضْن له
لم يَنْبُ عنها وخاف الجور فاعتَتَبا
Yani: ondan sapmadı ve haksızlıktan korkmadı. **واعتتب** yani döndü; “Senin için **العُتْبى** vardır” sözünden; yani hoşlanmadığından hoşlandığına dönüş senindir. **وعَتَبة الوادي**: dağın bitişiğindeki en uzak yanı. Ve bir adam için, bir süre gidip sonra döndüğünde denir: “Yolunda **اعتَتَب** etti, **اعتِتاباً**”; sanki bir **عَتَب** arız oldu da geri döndü.

Ebû Saʿîd, Aʿşâ’nın şu sözü hakkında:
وثَنَى الكفّ على ذي عَتَب
يصل الصوت بذي زِير أبَحَّ
Dedi ki: **العَتَب**: **الدَسْتَانات**. Ve denildi: **العَتَب**: udun yüzüne enlemesine konulan çubuklardır; teller onlardan udun ucuna uzatılır. Arapların darb-ı mesellerinden: “**أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِيب**.”

İbn el-Kelbî dedi: O, Eslem b. Mâlik b. …’ın oğlu **عَتِيب**’dir; onlar, bir kralın dininde olan bir kabileydi; onları esir aldı ve köleleştirdi; onlar derlerdi: “Çocuklarımız büyüyünce bizi kurtaracaklar”; böylece helâk oluncaya kadar öyle kaldılar; böylece, mağlup olduğu halde helâk olan için mesel oldular. Bundan, ʿAdiyy b. Zeyd’in sözü:
يُرَجِّيها وقد وقعت بقُرّ
كما ترجو أصاغرَها عَتِيبُ

Leys dedi: **عَتِيب**: bir kabiledir. Dedi ki: **عُتْبة** ve **عَتَّاب** ve **عِتْبان** ve **معتِّب** erkek adlarındandır. **وعَتَّابة** kadın adlarındandır.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbn el-Aʿrâbî’den: Araplar kadından kinaye olarak **العَتَبة** ve **النَعْل** ve **القارُورة** der. Ve **البَيْت** ve **الدُمْية** ve **الغُلّ** ve **القَيْد** (der). Dedi ki: **العِتْب**: her şeyde, ona acıdığı ve ona nasihat ettiği için, arkadaşını yahut dostunu kınayan adamdır. **والعَتوب**: kınamanın işlemediği kimsedir. Ve denir: Falan, kendinden **يَستعتِب** eder, kendinden **يستقبل** eder, kendinden **يَستدرك** eder; kendisi hakkında, güzel takdir ve tedbirle bir değişiklik fark ettiğinde.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbn el-Aʿrâbî’den rivayet etti ki o dedi: **الثُبْنَة**: şalvarın ön tarafından **عتَّبته** ettiğin (kıvırdığın/topladığın) şeydir. Selmân hadîsinde: O, şalvarını **عَتَّب** etmişti de paçalarını topladı.

**تعب** : Leys dedi: **التَعَب**: zahmetin şiddeti; ve **تعِب يَتْعَب تَعَباً**. Adam, bineklerini (**رِكابَه**) **أتعب** etti; onları sevkte yahut hızlı yürüyüşte acele ettirdiğinde. Dedi ki: Kırılmış kemik kaynadığında, **قد أُتعِب** olmuştur.

Zü’r-Rumme dedi:
إذا ما رآها رأية هِيض قلبُه
بها كانتياض المتعَب المُتَتَمم

Ve denir: Falan, yaptığı bir işte nefsini **أتعب** etti; onu, yüklediği şeyde yorduğunda ve onda çalıştırdığında.

Ebû’l-ʿAbbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: Falan, kadehi (**القَدَح**) **أتعب** etti; onu taşacak dolulukla doldurduğunda; o, **مُتْعَب**’dır.

**تبع** : Denir: Falan, falanı **تبع** etti ve **اتَّبعه** etti; Allah تعالى, Zü’l-Karneyn kıssasında dedi: ( **ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً** ) ( **الكهف : 89** ) ve şöyle okunmuştur: ( **اتَّبَعَ سبباً** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ şöyle okurdu: ( **اتَّبَعَ سبباً** ) **التاء**’yı şeddeli; manası: **تَبِع**. Dedi ki: Bu, Medine ehlinin kıraatidir. Kisâî ise onu şöyle okurdu: ( **ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً** ) **الألِف** kesik; manası: yetişti ve erişti.

Ebû ʿUbeyd dedi: Denir: Kavmi, **أتبعت** ettim; **أفعلت** misali; onlar senden önce geçmiş de sen onlara yetiştiğinde. Dedi ki: Ve onları **اتَّبعت** ettim; **افتعلت** misali; onlar senin yanından geçip de sen onlarla birlikte gittiğinde. Ve onları **تبِعتهم تَبَعاً**; onun gibidir. Ve denir: Onları **أتّبع** etmeyi sürdürdüm, ta ki onları **أَتْبعتهم** edinceye kadar; yani ta ki onlara erişinceye kadar.

Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr’un kıraati, Kisâî’nin kıraatinden bana daha sevimlidir.

Ferrâ dedi: **أتْبع** , **اتّبع**’dan daha güzeldir; çünkü **الاتّباع**: adam yürür, sen de onun arkasında yürürsün; “Onu **أتْبعته** ettim” dediğinde, sanki onu izledin (**قَفَوته**) gibi olur.

Leys dedi: Falana **تبِعت** ettim ve onu **اتّبعته** ettim; ikisi birdir.
Ve falan, falanı **أتبع** etti; ona şer murad ederek onu takip ettiğinde; tıpkı şeytanın, Allah’ın ayetlerinden sıyrılanı **أتبع** etmesi gibi; ve tıpkı Firavun’un Musa’yı **أتبع** etmesi gibi. Dedi ki: Ama **التَّتبُّع**: bir şeyi, mühletle, şeyden sonra şey olarak izlemendir. Falan, falanın kötülüklerini ve izini (**أثَره**) **يتتبَّع** eder; ve işlerin ince yollarını (**مَدَاقّ الأمور**) **يتتبَّع** eder; ve bunun benzeri. Dedi ki: **التَبَع**: bir şeyin izini takip eden şeydir; o, onun **تَبَعه**’dır.

Ebû Duvâd el-İyâdî’nin, bir ceylanın vasfında sözü okundu:
وقوائم تَبَع لها
من خَلْفها زَمَع معلَّقْ

Bir başkası dedi: Takipçilerin topluluğuna **تَبَع** denir; tıpkı bekçilerin topluluğuna **حَرَس** ve hizmetçilerin topluluğuna **خَدَم** denildiği gibi. Dedi ki: **والتابع**: ardıl olandır (**التالي**).

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: ( **فَيُغْرِقَكُم بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لاَ تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا** ) ( **الإسراء : 69** ) .
Dedi ki: **التبيع** burada **تابع** yerindedir; yani onları boğmamıza karşı, intikamla takip eden (**تابع بالثأر**) bir takipçi. Ve denildi: ( **تَبِيعًا** ) sözünün manası: talep eden (**مطالباً**). Bundan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ** ) ( **البَقَرة : 178** ) ; yani: kan sahibine, örfe uygun **اتّباع**; yani diyeti talep etmek; katile de ona, ihsanla ödeme. ( **فاتباع** ) sözünün ref‘i, “Ona, örfe uygun bir **اتباع** gerekir” manasınadır. Âyetin tefsiri, **عفا يعفو** zikrinde, **العين**’in illetlilerinde, şu sözün zikrinde tamamlanmıştır: ( **فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ** ) ( **البَقَرَة : 178** ) .

Nebi ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: ( **الظلم لَيُّ الواجِد ، وإذا أُتبِع أَحَدُكم على مَليء فليَتَّبِع** ) ; manası: Sizden biri, ödeme gücü olana havale edilirse, kabul etsin; **الحوالة**’dandır.

Mesrûk’un, Muʿâz b. Cebel’den rivayet ettiği hadîste: Nebi ( صلى الله عليه وسلم ) onu Yemen’e gönderdi; sığır zekâtında ona emretti: sığırın her otuzundan bir **تَبِيع** alsın; her kırkından bir **مُسِنّة**.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Fakʿas el-Esedî’den: İneğin yavrusu, ilk yılında **تَبِيع**; sonra **جَذَع**; sonra **ثنِيّ**; sonra **رَباعٍ**; sonra **سَدَس**; sonra **صالغ**.

Leys dedi: **التَبِيع**: erişmiş buzağı (**العِجْل المُدْرِك**); ancak hâlâ anasını takip eder. Sayı: üç **أَتبِعة**; hepsi **الأتابيع**; cem‘in cem‘idir. **وبقرة مُتْبِع**: arkasında bir **تَبِيع** vardır. **وخادم مُتْبِع**: nereye gelirse ve nereye giderse, yavrusu onu takip eder.

Dedim ki: Leys’in “**التبيع**: **المدرك**” sözü vehimdir; çünkü o, iki yaşına girince (**أثْنى**) yani **ثنِيّ** olunca erişmiş olur; sığırdan **التبيع**, yılı tamamladığında **تَبِيعاً** diye adlandırılır; bundan önce **تَبِيعاً** diye adlandırılmaz. İki yılı tamamlayınca **جَذَع** olur; üç yılı tamamlayınca **ثَنِيّ** olur; o vakit **يُسِنّ** olur; dişisi **مُسِنّة**’dir; o, sığırın kırkında alınandır. Dişiye **تَبِيعة** ve erkeğe **تَبيع** denir.

Leys dedi: Üzerinde alacağı olan kimseye, onunla seni takip eden yani onu senden talep eden (**يتابعك به أي يطالبك به**) kimseye: **تَبِيع** denir. Dedi ki: Falan, namaz ile kıraat arasında **تابع** etti; yani ikisini peş peşe yaptı; bunda, aralarında mühlet olmaksızın, bunu bunun ardından yaptı. Aynı şekilde, onu attım da üç okla onu **تِباعاً** vurdum; yani peş peşe (**وِلاءً**). Dedi ki: **التَبِعة** ve **التِبَاعة**: içinde bir istek bulunan şeyin adıdır; zulme benzer (**شِبْهُ ظلامة**) ve bunun benzeri.

Dedim ki: Denir: Falan, kadınların **تِبْع**’ıdır; yani onları takip eder; kadınların **حِدْث**’idir; yani onlarla konuşur; kadınların **وزير**’idir; yani onları ziyaret eder; kadınların **خِلْبُ**’udur; yani onlarla hileleşir. **والخِلْب** ayrıca: kalbin perdesidir (**حِجاب القلب**).

Cüheniyye’nin şu sözüne gelince:
يرِد المياه حَضِيرة ونفيضَة
وِرْد القَطَاة إذا اسمألّ التُبَّعُ
Ebû ʿUbeyd ve İbn es-Sikkît dedi: **التُبَّع**: çiydir (**الطلّ**); onun **اسمئلاله**’i: gün ortasında yarıya inmesi (**قُلُوصه نِصْفَ النهار**) ve incelmesidir (**ضمورُه**).

Ebû Saʿîd ed-Darîr dedi: **التُبَّع**: bu beyitte **الدَبَران**’dır; Süreyyâ’yı takip etmesinden dolayı **تُبّعاً** diye adlandırıldı.

Dedim ki: Bazı Arapların, **الدَبَران**’a **التابع** ve **التُوَيْبع** dediğini işittim. Darîr’in söylediği, doğruya en çok benzeyendir; çünkü **القَطَا** suları geceleyin içer; gündüz pek az içer; bu yüzden “**أدلّ من قطاة**” denir. Lebîd’in sözü buna delalet eder:
فوردنا قبل فُرّاط القَطا
إن من وِرْدِيَ تغليسَ النَهَلْ

Leys dedi: **التُبَّع**: en büyüklerinden ve en güzellerinden olan bir tür arı beyidir (**ضرب من اليعاسيب**) ; cem‘i **التبابع**’dır. Dedim ki: Allah’ın kitabında zikrettiği kral **تُبَّعٌ**’a gelince, Allah dedi: ( **الاَيْكَةِ وَقَوْمُ تُّبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ** ) ( **ق : 14** ) ; Nebi’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettik ki o dedi: ( **ما أدري أتبّع كان لعِيناً أم لا** ) .

Leys dedi: **تُبَّع** krallardan bir kraldı ve mümindı; ve onlarda **تبابعة** vardı. Dedi ki: Eğer sabit olursa, bu isim onlara **تُبَّع**’dan türetilmiştir; fakat onda yabancılık (**عجمة**) ve pelteklik (**لُكْنة**) vardır. Ve denir: Onlar bugün, o beldelerde **تُبَّع**’ın aşağı tabakasındandır (**وضائع**).

Ebû Vâkıd el-Leysî hadîsinde: “Amelleri **تابعْنا** ettik; dünyada zühdden daha etkili bir şey bulmadık.” Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû Zeyd ve başkaları dedi: “**تابعنا الأعمال**” sözü: onları sağlam yaptık ve onları bildik (demektir). Ve bir adam için, bir şeyi sağlam yapıp iyi yaptığında denir: “Amelini **تابع** etti.”

Ebû’l-ʿAbbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti: Denir: Falan, sözünü **تابع** etti; o, sözün **تبيع**’idir; onu sağlam yaptığında. **وَفرس متتابع الخَلْق**: yani düzgün (**مُسْتَوٍ**).

Humeyd b. Sevr dedi:
ترى طَرَفيه يعسِلان كلاهما
كما اهتزّ عُود الساسَم المتتابع

Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
من لؤلؤ متتابع متَسَرّد

Bir başkası dedi: Falan, **متتابع العِلْم**’dir; ilmi, bir kısmı bir kısmına benzer, onda fark yoktur. Ve dal, **متتابع**’dır; onda çıkıntı (**أُبَن**) yoksa, düzgün olduğunda. Ve denir: Otlağın, mala **تابع** etmesi; sonra onlar **فتتابعت**; yani onların yaratılışını semirtti de semirdiler ve güzelleştiler.

Ebû Vecze es-Saʿdî dedi:
حرْفٌ مُليكية كالفحل تابعها
في خِصْب عامين إفراق وتهميل
**وناقة مُفرِق**: yani iki yahut üç yıl gebe kalmadan kalır. Ve denir: O, hadisi **يتابع** eder; yani onu ardı ardına dizer (**يَسْرده**).

Selâmân et-Tâî’nin şu sözüne gelince:
أخِفن اطّناني إن سَكتن وإنني
لفي شغل عن ذَحلي اليُتَتَبَّعُ
O, “**ذحليَ الذي يُتَتبَّع**”ı kastetti; **الذي**’yi attı ve onun yerine **الألف واللام**’ı ikame etti; bu, bazı Arapların dilidir.

İbn el-Enbârî dedi: O, **الألف واللام**’ı, isimlere benzemesinden dolayı, muzari fiile soktu.

Zeyd b. Sâbit hadîsinde, Ebû Bekir es-Sıddîk ona Kur’an’ı toplamasını emrettiğinde, dedi ki: “Ona, **اللخاف** ve **العُسُب**’dan **أتتبّعُه** ettim”; onun muradı: ondan yazılmış olanı **اللخاف** ve **العُسُب** içinde takip ediyordu. Bu, Kur’an’ın tamamını, yazıldığı yerlerden toplamayı sonuna kadar yaptı; hatta **اللِخاف**’ta yazılmış olanı da; o taşlardır; ve **العُسُب**’da; o, hurma dallarıdır. Bu, **الرَقّ** onlara az geldiği içindir; Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) indiğinde; vahiy kâtiplerine, onu, kolay gelen şeylerde sabitlemelerini emretti: kürek kemiği (**كتِف**) ve levha (**لَوْح**) ve deri (**جِلْد**) ve hurma dalı (**عَسِيب**) ve taş levha (**لَخفَة**) gibi. Zeyd b. Sâbit, Kur’an’ı, yazıldığı yerlerden takip etti ve topladı; onun ve başkasının ezberlediğiyle yetinmedi; o, Kur’an’ı ezberden en iyi bilenlerdendi; ihtiyat ve sağlamlaştırma için; bir harf, ezberleyenin kötü ezberi sebebiyle düşmesin yahut bir harf başkasıyla değişmesin diye. Bu, sana gösterir ki yazı, erkeklerin göğüslerinden daha sağlamdır ve onunla bir şeyin düşmemesi daha uygundur. Böylece Zeyd, yazılmış olanı yerlerinde mühletle **يتتبَّع** eder ve onu sahifelere eklerdi; o sahifelerde, ancak Nebi’ye ( صلى الله عليه وسلم ) indirildiği gibi yazılmış bulduğunu sabitlerdi; ve onu yazana dikte ettiği gibi. Allah daha iyi bilir.

Ebû Mûsâ el-Eşʿarî hadîsinde: O dedi: “Kur’an’ı **اتّبعوا** edin; Kur’an sizi **يتبعنَّكم** etmesin; çünkü Kur’an’ı takip eden, onunla cennet bahçelerine iner; Kur’an’ın kendisini takip ettiği kimseyi ise, ensesinden iter (**يزُخّ في قفاه**) ta ki onu cehennem ateşine atıncaya kadar.”

Ebû ʿUbeyd dedi: “Kur’an’ı **اتبعوا** edin” sözü: onu imamınız yapın, sonra onu okuyun; Allah عزّ وجلّ’ün dediği gibi: ( **الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ** ) ( **البَقَرَةَ : 121** ) ; yani onu, onu takip etmenin hakkıyla takip ederler.

“Kur’an sizi **يتبعنَّكم** etmesin” sözüne gelince: Bazı insanlar onu şu manaya hamleder: Kur’an’ı zayi etmeniz sebebiyle Kur’an sizi aramasın; tıpkı adamın, arkadaşını **بالتبعة** ile araması gibi.
Ebû ʿUbeyd dedi: Bu, güzel bir manadır; onu, diğer hadîs tasdik eder: ( **إن هذا القرآن شافع مشفَّع ، وماحل مصدَّق** ) ; böylece, onu takip etmezse, sahibine karşı **يمحل** eder kıldı.

Ebû ʿUbeyd dedi: Bunda, bundan daha güzel başka bir söz vardır: “Kur’an sizi **لا يتبعنكم** etmesin” sözü: onunla ameli terk etmeyin de onu sırtlarınızın arkasına atmış olmayın; tıpkı Yahudilerin, kendilerine emredileni sırtlarının arkasına atmaları gibi. Bu, birinci manaya yakındır; çünkü onu takip ederse o, önündedir; ona muhalefet ederse o, arkasındadır.

Saʿleb, İbn el-Aʿrâbî’den: **التُبَّع**: arıların efendisidir (**سيد النحل**); ve **التُبَّع**: gölgedir (**الظِلّ**).

Arapların dolaşan darb-ı mesellerinden: “**أتْبِع الفرسَ لجامَها**”; bir adama, iyiliği tamamlaması ve ihtiyacı bitirmesi emredildiğinde mesel olarak vurulur.

**بتع** : Nebi ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: Ona **البِتْع** hakkında soruldu; dedi ki: ( **كلّ شراب مسكِر فهو حرام** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: **البِتْع**: bal şırası (**نَبِيذُ العَسَل**)dır; Yemen ehlinin şarabıdır (**خَمْر**).
Leys dedi: **البِتَع**: bedenden eklemleri ve bağlantıları (**المفاصِل والمَوَاصِل**) kuvvetli olandır.

Dedim ki: Başkası, **البَتَع**’ı boynun uzunluğu yapar; denir: **عُنُق بَتِع** ve **بَتِعه**.

Râciz dedi:
كل علاة بِتع دليلها

Bir başkası dedi:
يرقى الدَسِيعُ إلى هادٍ له بَتِعٍ

Ebû’l-ʿAbbâs, İbn el-Aʿrâbî’den rivayet etti: **البَتِع**: uzun boyunludur; **التلِع**: uzun sırtlıdır.
İbn Şُمَيل dedi: Boyunlardan **البَتَع**: kalın, çok etli, kuvvetli olandır. Dedi ki: Onlardan **المرهَف** vardır; o, incedir; ve ancak soylu olana olur.

Ve denir: Boyunda **البَتَع**: onun şiddetidir; **التَلَع**: onun uzunluğudur. Ve denir: Falan, bana, bana danışmadığı bir işte **بَتِع** etti; yani onu senden bağımsız kesti.

Ebû Vecze es-Saʿdî dedi:
بان الخليط وكان البينُ بائجةً
ولم نخفْهم على الأمر الذي بَتِعوا
**بتعوا** yani: bizi bırakıp kestiler. Ve denir: **عُنُق أبتع** ve **بَتِع**.

Ebû Turâb, Ebû Miḥcen’den rivayet etti: **الانبتاع والانبتال**: kopmadır (**الانقطاع**).
Ebû Zeyd dedi: Kavim, hep birlikte geldi: **أبصعون أبتعون**; **التاء** ile; bu, pekiştirme babındandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والتاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بتر) الباء والتاء والراء أصلٌ واحد، وهو القطع قبل أن تتمَّه. والسيفُ الباتر القَطَّاع. ويقال للرجُل الذي لا عقِب له أَبتَر. وكلُّ من انقطع من الخَيْر أثرُه فهو أَبْتَر. وخطب زيادٌ خطبتَه البتراء لأنّه لم يفتتِحْها بحمدِ الله تعالى والصلاة على النبي صلى الله عليه وسلم. ورجلٌ أُباتِرٌ: يقطع رَحِمَه يبترها. قال :
* على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أَحَذُّ أُباتِرُ([1]) *
(بتع) الباء والتاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القوّة والشدّة. فالبَتَع طولُ العُنُق مع شِدّة مَغْرِزه. ويقال لِكلِّ شديدِ المفاصل بَتِع. فأمّا البِتْعُ فيقولون إنه نَبيذ العَسَلِ. ويمكن  أن يكون سمّيَ بذلك لعلّةٍ أن تكون فيه.
(بتك) الباء والتاء والكاف أصلٌ واحد، وهو القطع. قالوا: بَتَكْتُ الشيء قَطعته أبْتُِكه بَتْكاً. قال الخليل: البَتْك قطع الأذُن. وفي القرآن: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. قال: والباتك السَّيف القاطع. قال: والبَتْك أن تقبض على شَعَرٍ أو ريشٍ أو نحوِ ذلك ثم تجذبَه إليك فينْبتِكَ من أصله، أي ينقطع ويَنْتَتِفُ([2])، وكل طائفةٍ من ذلك بِتْكَةٌ، والجمع بِتَك. قال زُهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها بِتَكُ([3])
(بتل) الباء والتاء واللام أصلٌ واحد، يدلُّ على إبانةِ الشيء من غيره. يقال بتَلْتُ الشيءَ، إذا أبَنْتَهُ من غيره. ويقال طلّقها بَتَّةً بَتْلَةً. ومنه يقال لمريمَ العذراء "البَتُول" لأنها انفردت فلم يكن لها زوج. ويقال نخلةٌ مُبْتِلٌ، إذا انفردت عنها الصغيرة النابتةُ معها. قال الهذليُّ([4]):
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ([5])والبَتِيلة: كلُّ عضوٍ بلحمه مُكْتَنِزِ اللّحم، الجمع بتائِل، كأنه بكثْرةِ([6]) لحمه بائنٌ عن العضو الآخر. ومنه قولهم: امرأةٌ مبَتَّلَةُ الخلق. والتَّبَتُّل: إخلاص النية لله تعالى والانقطاعُ إليه. قال الله تعالى: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]، أي انقطِع إليه انقطاعاً.
--------------ـــ
([1]) من بيت لأبي الربيس الثعلبي، واسمه عباد بن طهفة. وقد وقع تحريف في كنيته واسمه في اللسان
(5: 100) والقاموس (ربس). وانظر الخزانة (2: 534). وصدره :
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          وقال ابن بري: صدره:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) في الأصل: "فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف"، وإنما المراد التعبير بالمطاوع، كما ورد بذلك في اللسان، والمجمل (بتل).
([3]) ديوان زهير 175 واللسان (بتك) والجمهرة (1: 196).
([4]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص45، واللسان (بكر، بتل).
([5]) في اللسان "أراد جمع مبتلة، كتمرة وتمر. وقولك ذلك ما دينك، أي ذلك البكاء دينك وعادتك. والبكر: جمع بكور، وهي التي تدرك أول النخل". وروايته في ديوان الهذليين: "إذا جنيت". وسيأتي في (بكر).
([6]) في الأصل: "بكنـزة"، والوجه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **التاء** ve onlardan sonra gelenler üçlüde)
(**بتر**) **الباء** ve **التاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da, onu tamamlamadan önce kesmektir. Ve **السيفُ الباتر**: kesici, kesip biçen. Ve ardılı olmayan erkeğe **أَبتَر** denir. Ve hayırdan eseri kesilmiş olan herkes **أَبْتَر**’dir. Ve Ziyâd, hutbesini **البتراء** diye adlandırdı; çünkü onu Allah Teâlâ’ya hamd ve Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) salât ile açmadı. Ve **رجلٌ أُباتِرٌ**: rahmini keser; onu koparır. Dedi ki:
* akrabayı kesme hususunda daha keskin bir **أُباتِرُ**’im([1]) *

(**بتع**) **الباء** ve **التاء** ve **العين** tek bir asıldır; kuvvet ve şiddete delâlet eder. O hâlde **البَتَع**: boynun uzunluğu, yerleşme yerinin şiddetiyle birlikte. Ve eklemleri şiddetli olan her birine **بَتِع** denir. Amma **البِتْعُ** için, onun bal şarabı olduğunu söylerler. Ve onda bulunacak bir illet sebebiyle ona bu ad verilmiş olması mümkündür.

(**بتك**) **الباء** ve **التاء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da kesmektir. Dediler: **بَتَكْتُ** şeyi: onu kestim; onu **أبْتُِكه** **بَتْكاً** (ile) keserim. Halîl dedi: **البَتْك** kulağı kesmektir. Ve Kur’ân’da: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. Dedi: ve **الباتك** kesici kılıçtır. Dedi: ve **البَتْك** şudur: saçtan yahut tüyden yahut buna benzerden bir şeye tutarsın, sonra onu kendine çekersin; böylece kökünden **ينْبتِكَ** eder; yani kopar, kesilir ve yolunur([2]). Ve bunun her bir taifesi bir **بِتْكَةٌ**’dir; çoğulu **بِتَك**’tir. Züheyr dedi:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها **بِتَكُ**([3])

(**بتل**) **الباء** ve **التاء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyi başkasından ayırmaya delâlet eder. **بتَلْتُ** şeyi denir; onu başkasından ayırdığın zaman. Ve “onu **بَتَّةً بَتْلَةً** boşadı” denir. Ve bundan dolayı Meryem’e, bakireye, “**البَتُول**” denir; çünkü o tek kaldı; onun kocası olmadı. Ve **نخلةٌ مُبْتِلٌ** denir; onunla birlikte biten küçük filiz ondan ayrıldığı zaman. Hüzeli dedi([4]):
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ **المُبْتِلِ**([5]) Ve **البَتِيلة**: her bir uzuv; etiyle birlikte eti sıkılaşmış, dolgun; çoğulu **بتائِل**; sanki etinin çokluğu sebebiyle diğer uzuvdan ayrılmış gibidir. Ve bundan onların “yaratılışı **مبَتَّلَةُ** bir kadın” sözleri gelir. Ve **التَّبَتُّل**: niyeti Allah Teâlâ için hâlis kılmak ve O’na yönelip kesilmek (yalnız O’na bağlanmak)tır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]؛ yani O’na, bir kopuşla kop.

--------------ـــ
([1]) Ebû’r-Rabîs es-Se‘lebî’nin bir beytindendir; adı Abbâd b. Tuhfe’dir. Ve “Lisân”da (5: 100) ve “Kâmûs”ta (ربس) künyesinde ve adında tahrif vâki olmuştur. Ve “Hizâne”ye (2: 534) bak. Ve onun صدر’ü:
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          İbn Berrî dedi: onun صدر’ü:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) Asılda: “فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف” (vardır); hâlbuki murad, “mütâvi‘” ile ifade etmektir; “Lisân”da ve “Mücmel”de (**بتل**) böylece vârid olduğu üzere.
([3]) Züheyr Dîvânı 175 ve “Lisân” (**بتك**) ve “Cemhere” (1: 196).
([4]) “Hüzeli Dîvânı” Şınkîtî nüshasında s.45’te ve “Lisân”da (**بكر**، **بتل**) olduğu üzere, o, el-Mütenahhil el-Hüzelî’dir.
([5]) “Lisân”da: “**مبتلة**’nin cem‘ini murad etti; **تمرة** ve **تمر** gibi. Ve senin ‘ذلك ما دينك’ sözün: yani o ağlama senin dinin ve âdetindir. Ve **البكر**: **بكور**’un cem‘idir; o da hurmanın ilkine erişenlerdir.” Ve onun rivayeti “Hüzelîler Dîvânı”nda: “إذا جنيت”tir. Ve (**بكر**) maddesinde gelecektir.
([6]) Asılda: “بكنـزة” (vardır); vech, sabit kıldığım gibidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَتِعُ: الشديد المَفاصِل والمَواصِل من الجسد. بَتِعَ بَتَعاً، فهو بَتِعٌ وأَبْتَعُ: اشْتَدَّت مفاصله؛ قال سلامة بن جَنْدل: يَرْقى الدَّسِيعُ إِلى هادٍ له بَتِعٍ،
في جُؤْجُؤٍ، كمَداكِ الطِّيب، مَخْضُوبِ
وقال رؤبة:
وقَصَباً فَعْماً ورُسْغاً أَبْتَعا
قال ابن بري: كذا وقع وأَظنه: وجيداً.
والبَتَعُ: طُول العُنق مع شدَّة مَغْرِزه. يقال: عُنق أَبْتَع وبَتِع، تقول منه:بَتِع الفرَسُ، بالكسر، فهو فرس بَتِع، والأُنثى بَتِعةٌ. وعُنُق بَتِعةٌ وبَتِعٌ:شديدة، وقيل: مُفْرِطةُ الطُّول؛ قال: كلّ عَلاةٍ بَتِعٍ تَلِيلُها
ورجل بَتِعٌ: طويل، وامرأة بَتِعة كذلك، ابن الأَعرابي: البَتِعُ الطويلُ العُنقِ، والتَّلِعُ الطويلُ الظهْرِ. وقال ابن شميل: من الأَعْناقِ البَتِعُ، وهو الغليظ الكثير اللحم الشديد، قال: ومنها المُرْهَف، وهو الدقيق ولايكون إِلا لِفَتِيق. ويقال: البَتَعُ في العنق شدَّته، والتَّلَعُ طوله. ويقال: بَتِعَ فلان عليَّ بأَمْر لم يُؤامِرْني فيه إِذا قطَعَه دُونك؛ قال أَبو وَجْزة السَّعْدي:
بانَ الخَلِيطُ، وكان البَيْنُ بائجةً،
ولم نَخَفْهُم على الأَمْرِ الذي بَتِعُوا
بَتِعُوا أَي قَطَعوا دُوننا.
أَبو محجن: الانْبِتاع والانْبِتال الانْقِطاع.
والبِتْعُ والبِتَعُ، مثل القِمْعِ والقِمَعِ: نَبيذ يُتَّخَذ من عسَل كأَنه الخَمر صَلابة، وقال أَبو حنيفة: البتع الخمر المتخذة من العسل فأَوقع الخمر على العسل. والبِتْعُ أَيضاً: الخمر، يَمانية. وبَتَعَها: خَمَّرَها، والبَتَّاع: الخَمَّار، وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنَّه سئل عن البِتْعِ فقال: كلُّ مُسْكرٍ حرام؛ قال: هو نبيذُ العَسل، وهو خمر أَهل اليمن.
وأَبْتَعُ: كلمة يؤكّد بها، يقال: جاء القوم أَجْمعون أَكْتعون أَبْصعون أَبْتَعون، وهذا من باب التوكيد.

##### Türkçe

**البَتِعُ**: bedenden eklemleri ve bağlantıları şiddetli (sağlam) olan. **بَتِعَ بَتَعاً**, artık o **بَتِعٌ** ve **أَبْتَعُ**’dır: eklemleri şiddetlendi (sağlamlaştı); Selâme b. Cendel dedi ki:

يَرْقى الدَّسِيعُ إِلى هادٍ له **بَتِعٍ**،
في جُؤْجُؤٍ، كمَداكِ الطِّيب، مَخْضُوبِ

Rü’be dedi ki:

وقَصَباً فَعْماً ورُسْغاً **أَبْتَعا**

İbn Berrî dedi ki: böyle vâki oldu; ben onu: “وجيداً” sanıyorum.

**والبَتَعُ**: boynun uzunluğu ile, onun kökünün (gövdeye giriş yerinin) şiddeti (sağlamlığı). Denir ki: **عُنق أَبْتَع** ve **بَتِع**. Ondan şöyle dersin: **بَتِعَ** at, kesre ile; artık o **فرس بَتِع** bir attır; dişisi **بَتِعةٌ**.

Ve **عُنُق بَتِعةٌ** ve **بَتِعٌ**: şiddetli; ve denildi ki: aşırı uzun; dedi ki:

كلّ عَلاةٍ **بَتِعٍ** تَلِيلُها

Ve **رجل بَتِعٌ**: uzun; ve **امرأة بَتِعة** da böyledir. İbnü’l-A‘râbî: **البَتِعُ** boynu uzun olandır; **والتَّلِعُ** sırtı uzun olandır. İbn Şümeyl dedi ki: boyunlardan **البَتِعُ** (olanı vardır); o, kalın, eti çok, şiddetli (sağlam) olandır; dedi ki: onlardan **المُرْهَف** de vardır; o incedir ve ancak **لِفَتِيق** için olur. Ve denir ki: boyunda **البَتَعُ** onun şiddetidir; **والتَّلَعُ** onun uzunluğudur. Ve denir ki: **بَتِعَ** falan kimse bana, beni onda müşâvere etmeden bir iş ile; onu senden aşağıda kesip (senin önüne geçip) bitirdiği zaman; Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:

بانَ الخَلِيطُ، وكان البَيْنُ بائجةً،
ولم نَخَفْهُم على الأَمْرِ الذي **بَتِعُوا**

**بَتِعُوا** yani: bizden aşağıda kestiler (bizi devre dışı bırakarak yaptılar).

Ebû Muhcen: **الانْبِتاع** ve **الانْبِتال** kopma/ayrılmadır.

**والبِتْعُ** ve **البِتَعُ**, **القِمْعِ** ve **القِمَعِ** gibi: baldan yapılan bir nebîz; sanki sertlikçe şarap gibidir. Ebû Hanîfe dedi ki: **البتع** baldan yapılan şaraptır; böylece şarap adını bal üzerine vâki kıldı. Ve **البِتْعُ** ayrıca: şarap; Yemenî (lehçesi). Ve **بَتَعَها**: onu mayaladı/şaraplaştırdı. Ve **البَتَّاع**: şarapçı (hamr satıcısı). Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: kendisine **البِتْعِ** hakkında soruldu da şöyle dedi: “Her sarhoş edici haramdır”; dedi ki: o bal nebîzidir; o, Yemen ehlinin şarabıdır.

Ve **أَبْتَعُ**: kendisiyle pekiştirme yapılan bir kelimedir; denir ki: جاء القوم **أَجْمعون** **أَكْتعون** **أَبْصعون** **أَبْتَعون**; bu, pekiştirme babındandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ت ع * * أَبْتَعُ * كلمة يؤكد بها يقال جاءوا أجمعون أكتعون أبتعون

##### Türkçe

* ب ت ع * * **أَبْتَعُ** * kendisiyle te’kîd edilen bir kelimedir; “**جاءوا أجمعون أكتعون أبتعون**” denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البتع، بالكسر، وكعنب، مثال قمع وقمع: نبيذ العسل، كما في الصحاح، وزاد غيره: المشتد. وفي العين: نبيذ يتخذ من عسل كأنه الخمر صلابة، يكره شربه، أو هو سلالة العنب، قاله ابن عباد. وقال بعضهم: سمي بذلك لشدة فيه، من البتع، وهو شدة العنق. أو بالكسر: الخمر وقال أبو حنيفة: الخمر المتخذ من العسل، فأوقع الخمر على العسل، وهي لغة يمانية. وفي الحديث: سئل النبي صلى الله عليه وسلم عن البتع فقال: كل شراب أسكر فهو حرام وعن أبي موسى الأشعري رضي الله تعالى عنه أنه خطب فقال: خمر المدينة من البسر والتمر، وخمر أهل فارس من العنب، وخمر أهل اليمن البتع، وهو من العسل، وخمر الحبش السكركة.

  والبتع: الطويل من الرجال، ظاهر سياقه أنه بالكسر، وهو خطأ، والصواب فيه البتع ككتف، وامرأة بتعة: طويلة، كما في اللسان. والبتع، بالتحريك: طول العنق مع شدة مغرزها: تقول منه: بتع الفرس، كفرح، بتعا فهو بتع، ككتف، وهي بتعة، قاله الأصمعي. وقد سها هنا عن اصطلاحه وهو قوله: وهي بهاء. ويقال أيضا: عنق بتع وبتعة: شديدة. وقيل: مفرطة في الطول. وقال ابن الأعرابي: البتع: الطويل العنق، والتلع: الطويل الظهر وقال ابن شميل من الأعناق البتع، وهو الغليظ الكثير اللحم الشديد. وقال: ومنها الرهيف، وهو الدقيق. ويقال: البتع في العنق: شدته، والتلع: طوله. وأنشد الصاغاني لسلامة بن جندل يصف فرسا:
  يرقى الدسيع إلى هاد لـه بـتـع                      في جؤجؤ كمداك الطيب مخضوب وقال الليث: رسغ أبتع أي ممتلئ. وأنشد لرؤبة:
  وقصبا فعما ورسغا أبتعا قال الصاغاني: وليس لرؤبة كما قال الليث. وقال ابن بري: كذا وقع، وأظنه: وجيدا أبتعا.
 وقال الليث أيضا: البتع، ككتف: الشديد المفاصل والمواصل من الجسد. وقال غيره: والبتع من الرجال كذلك، وفعله بتع، كفرح، وهو بتع وأبتع: اشتدت مفاصله، وهي بتعاء، وج: بتع، بالضم. وقال ابن عباد: بتع في الأرض: تباعد. قال: وبتع منه بتوعا، بالضم: انقطع، كانبتع، وهذه عن أبي محجن، كانبتل. وبتع النبيذ يبتع، من حد ضرب: اتخذه وصنعه كنبذه ينبذه، قاله ابن عباد.
 وقال ابن شميل: بتع فلان بأمر لم يؤامرني فيه، كفرح، أي قطعه دوني. قال أبو وجزة السعدي:
  بان الخليط وكان البين بائجةولم نخفهم على الأمر الذي بتعوا وشفة باثعة بالمثلثة لا غير،ووهم من قال بالمثناة، وهو ابن عباد في المحيط، وقد رد عليه الصاغاني. وتقول: جاءوا كلهم أجمعون، أكتعون، أبصعون، أبتعون، وهي إتباعات لأجمعين، لا يجئن إلا على إثرها، وفي العباب: بأثره، أو تبدأ بأيتهن شئت بعدها، قاله ابن كيسان، وفي الصحاح: وأبتع: كلمة يؤكد بها، تقول: جاءوا أجمعون، أكتعون، أبتعون. إنتهى.
 والنساء كلهن جمع، كتع، بصع، بتع، والقبيلة كلها جمعاء، كتعاء، بصعاء، بتعاء. وهذا الترتيب غير لازم، وإنما اللازم لذاكر الجميع أن يقدم كلا ويوليه المصوغ من ج م ع، ثم يأتي بالبواقي كيف شاء، إلا أن تقديم ما صيغ من ك ت ع، على الباقين، وتقديم ما صيغ من ب ص ع على ب ت ع هو المختار، وقال الجوهري في ب ص ع: أبصع كلمة يؤكد بها تقول: أخذت حقي أجمع أبصع، والأنثى جمعاء بصعاء. وجاء القوم أجمعون أبصعون. ورأيت النسوة جمع بصع، وهو توكيد مرتب لا يقدم على أجمع، وقال ابن سيده: وإنما جاءوا بها إتباعا لأجمع، لأنهم عدلوا عن إعادة جميع حروف أجمع إلى إعادة بعضها، وهو العين تحاشيا من الإطالة بتكرير الحروف كلها. قال الأزهري: ولا يقال أبصعون حتى يتقدمه أكتعون، وروي عن أبي الهيثم: الكلمة تؤكد بثلاثة تواكيد، يقال: جاء القوم أكتعون أبتعون أبصعون.

  وحكى الفراء: أعجبني القصر أجمع، والدار جمعاء، بالنصب حالا، ولم يجز في أجمعين وجمع إلا التوكيد. وأجاز ابن درستويه حالية أجمعين، وهو الصحيح. وبالوجهين روي الحديث فصلوا جلوسا أجمعين، وأجمعون. على أن بعضهم جعل أجمعين توكيدا لضمير مقدر منصوب، كأنه قال: أعنيكم أجمعين. ومما يستدرك عليه: البتاع، كشداد: الخمار، بلغة اليمن.
 والبتع، بالفتح: القوة والشدة، وهو باتع. وبتعة، بالفتح: جبل لبني نصر بن معاوية، فيه قبور لقوم من عاد، كذا في المعجم. قلت: ويأتي ذلك للمصنف في ت ب ع، بتقديم التاء على الباء. وهو تصحيف قلد فيه الصاغاني، والصواب ذكره هنا.

##### Türkçe

**البتع**; kesre ile; ve **عنب** gibi; **قمع** ve **قمع** misali: bal şarabı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası da ekledi: sertleşmiş olan. **العين**’de: baldan yapılan bir şarap; sanki şarap gibi katılık (sertlik); içilmesi mekruh görülür; yahut o, üzümün süzülmüş özüdür; bunu İbn عباد söyledi. Bazıları dedi ki: onda bulunan şiddetten dolayı böyle adlandırıldı; **البتع**’den, o da boynun şiddetidir. Yahut kesre ile: şarap. Ebû Hanîfe dedi ki: baldan yapılan şarap; böylece şarap adını bala koydu; bu Yemen dilidir. Hadiste: Peygamber’e صلى الله عليه وسلم **البتع** hakkında soruldu da dedi ki: sarhoş eden her içki haramdır. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den رضي الله تعالى عنه: hutbe verdi de dedi ki: Medine’nin şarabı **البسر** ve hurmadandır; Fars ehlinin şarabı üzümden; Yemen ehlinin şarabı **البتع**’dır, o da baldandır; Habeş’in şarabı **السكركة**’dir.

  Ve **البتع**: erkeklerden uzun olan; siyakının zahiri onun kesre ile olduğunu gösterir; bu hatadır; doğrusu onda **البتع** **كتف** gibi’dir; ve kadın **بتعة**: uzun; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **البتع**; hareke ile: boynun uzunluğu, onun kökünün (yerleşiminin) şiddetiyle birlikte; ondan dersin: **بتع** at, **فرح** gibi; **بتعا**; o da **بتع**’dır, **كتف** gibi; o (dişi) **بتعة**’dır; bunu el-Asma‘î söyledi. Burada kendi ıstılahından gaflet etti; o da şu sözüdür: “ve o, **بهاء** ile (bitişiktir).” Yine denir: boyun **بتع** ve **بتعة**: şiddetli. Ve denildi: uzunlukta aşırı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البتع**: uzun boyunlu; **التلع**: uzun sırtlı. İbn Şümeyl dedi ki: boyunlardan **البتع** vardır; o, kalın, çok etli, şiddetli olandır. Dedi ki: onlardan **الرهيف** vardır; o da ince olandır. Ve denir: boyunda **البتع**: onun şiddetidir; **التلع**: onun uzunluğudur. es-Sâğânî, Selâme b. Cündel’den bir atı vasfederken şu beyti inşad etti:
  يرقى الدسيع إلى هاد لـه بـتـع                      في جؤجؤ كمداك الطيب مخضوب وقال الليث: **رسغ** **أبتع** yani dolgun. Ve Rü’be’ye şu beyti inşad etti:
  وقصبا فعما ورسغا أبتعا قال es-Sâğânî: el-Leys’in dediği gibi bu Rü’be’ye ait değildir. İbn Berî dedi ki: böyle vaki oldu; ve zannederim: **وجيدا أبتعا**.
 Ve el-Leys ayrıca dedi ki: **البتع**, **كتف** gibi: bedenden eklemleri ve bağlantıları şiddetli olan. Başkası dedi ki: erkeklerden **البتع** da böyledir; fiili **بتع**, **فرح** gibi; o **بتع** ve **أبتع**: eklemleri şiddetlendi; o (dişi) **بتعاء**’dır; çoğulu: **بتع**, damme ile. İbn عباد dedi ki: **بتع** yerde: uzaklaştı. Dedi ki: ondan **بتع** **بتوعا**, damme ile: koptu; **كانبتع** gibi; ve bu, Ebû Muhcen’dendir; **كانبتل** gibi. Ve **بتع** şarabı **يبتع**; **حد ضرب**’dan: onu yaptı ve imal etti; **نبذه ينبذه** gibi; bunu İbn عباد söyledi.
 وقال İbn Şümeyl: falan kimse, beni danışmadığı bir işte **بتع** etti; **فرح** gibi; yani onu benden ayrı olarak kesti. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:
  بان الخليط وكان البين بائجةولم نخفهم على الأمر الذي بتعوا Ve **شفة باثعة**; yalnızca **المثلثة** ile; **المثناة** ile diyenin vehmidir; o da İbn عباد’dır **المحيط**’ta; es-Sâğânî ona reddetmiştir. Ve dersin: geldiler hepsi, **أجمعون**, **أكتعون**, **أبصعون**, **أبتعون**; bunlar **لأجمعين**’in izleyicileridir; ancak onun ardından gelmezler. **العباب**’da: onun izi üzere; yahut onlardan hangisiyle istersen onun ardından başlarsın; bunu İbn Keysân söyledi. **الصحاح**’ta: ve **أبتع**: kendisiyle pekiştirme yapılan bir kelimedir; dersin: geldiler **أجمعون**, **أكتعون**, **أبتعون**. Bitti.
 Ve kadınların hepsi: **جمع**, **كتع**, **بصع**, **بتع**; ve kabilenin hepsi: **جمعاء**, **كتعاء**, **بصعاء**, **بتعاء**. Ve bu tertip gerekli değildir; ancak hepsini zikreden için gerekli olan: **كلا**’yı öne alması ve onu **ج م ع**’dan yapılmış olanla bitiştirmesidir; sonra geri kalanları dilediği gibi getirir; şu var ki **ك ت ع**’dan yapılmış olanı geri kalanların önüne almak ve **ب ص ع**’dan yapılmış olanı **ب ت ع**’ın önüne almak tercih edilendir. el-Cevherî **ب ص ع** maddesinde dedi ki: **أبصع** kendisiyle pekiştirme yapılan bir kelimedir; dersin: aldım hakkımı **أجمع أبصع**; dişisi **جمعاء بصعاء**. Ve kavim geldi **أجمعون أبصعون**. Ve kadınları gördüm: **جمع بصع**; o, **أجمع**’ın önüne geçirilmez, tertipli bir pekiştirmedir. İbn Sîde dedi ki: onu ancak **أجمع**’a izleyici olarak getirdiler; çünkü **أجمع**’ın bütün harflerini yeniden tekrar etmekten, onun bazısını tekrar etmeye döndüler; o da **العين**’dir; bütün harfleri tekrar ederek uzatmadan sakınmak için. el-Ezherî dedi ki: **أبصعون** denmez; ta ki ondan önce **أكتعون** gelsin. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: kelime üç pekiştirme ile pekiştirilir; denir: kavim geldi **أكتعون أبتعون أبصعون**.

  el-Ferrâ nakletti: hoşuma gitti köşk **أجمع**, ve ev **جمعاء**; nasb ile hâl olarak; ve **أجمعين** ve **جمع**’da ancak pekiştirmeyi caiz gördü. İbn Düresteveyh, **أجمعين**’in hâllik oluşunu caiz gördü; ve o doğrudur. Ve iki vecihle hadis rivayet edildi: “namaz kılın oturarak **أجمعين**” ve “**أجمعون**”. Şu da var ki bazısı **أجمعين**’i, mansub takdir edilmiş bir zamirin pekiştirmesi kıldı; sanki şöyle dedi: “sizi kastediyorum **أجمعين**.” Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **البتاع**, **شداد** gibi: başörtüsü; Yemen diliyle.
 Ve **البتع**, fetha ile: kuvvet ve şiddet; o, **باتع**’dır. Ve **بتعة**, fetha ile: Muâviye b. Nasr oğullarına ait bir dağ; onda Âd’dan bir kavmin kabirleri vardır; **المعجم**’de böyle. Dedim ki: bu, musannife **ت ب ع**’da da gelir; **التاء**’yı **الباء**’nın önüne almakla. Bu, es-Sâğânî’nin taklit ettiği bir tashîftir; doğrusu onu burada zikretmektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَتِعَ
1 بَتِعَ بتع , (S, K,) aor. بَتَعَ , (K,) inf. n. بَتَعٌ, (ISh, S, K,) He (a horse, K) was, or became, long in the neck, and at the same time strong in its base: (S, K:) or thick and fleshy in the neck: or strong in the neck. (ISh.) ― -b2- It, (the body,) and he, (a man,) was, or became, strong in the joints. (K, TA.) -A2- بَتَعَ, aor. بَتِعَ , He prepared, and made, the beverage called نَبِيذ. (Ibn-'Abbád, K.) [See بِتْعٌ.]

بَتْعٌ
بَتْعٌ بتع , with fet-h, [perhaps a mistake for بَتَعٌ, (see 1,)] Strength. (TA.)

بِتْعٌ
بِتْعٌ بتع (S, Mgh, K) and ↓ بِتْعٌ (S, K) [Hydromel, or] نَبِيذ of honey, (S, K,) that has become strong; (K;) نبيذ made of honey, as though it were wine in strength, the drinking of which is disapproved; (El-'Eyn;) an intoxicating beverage made of honey, in El-Y emen: (Mgh:) or wine made of fresh dates: (Ibn-El-Beytár, cited by Golius:) or the pure juice of grapes; (Ibn-' Abbád, K;) said by some to be so called by reason of the strength therein, from بَتَعٌ, [inf. n. of بَتِعَ,] meaning “ strength of the neck: ” (TA:) or the former signifies wine: (K:) or wine made of honey: (AHn:) a word of the dial. of El-Yemen: (TA:) the wine of El-Medeeneh is from unripe dates, and from ripe dates; that of the Persians, from grapes; that of the people of El-Yemen is بِتْع, and is from honey; and that of the Abyssinians is سُكُرْكَة. (Aboo-Moosà El-Ash'aree.) [See مِزْرٌ.] -A2- See also بَتعٌ.

بَتِعٌ
بَتِعٌ بتع A horse long in the neck, and at the same time strong in its base: fem. with ة: (As, S, K:) or long in the neck. (IAar.) You say also عُنُقٌ بَتِعٌ (ISh, TA) and بَتِعَةٌ (TA) A strong neck: or an excessively long neck: (TA:) or a thick and fleshy neck: (ISh:) and ↓ أَبْتَعُ [in like manner] signifies full, applied to a رُسْغ, [app. here meaning a pastern], (K,) accord. to Lth, who cites, from Ru-beh, the phrase رُسْغًا أَبْتَعَ: but IB thinks that the right reading is جِيدًا أَبْتَعَ [a full neck]. (TA.) ― -b2- Also A tall man: (L, TA:) in this sense, accord. to the K, ↓ بِتْعٌ, which is a mistake: (TA:) fem. with ة. (L, TA.) ― -b3- And Strong in the joints, applied to a body, (Lth, K,) and to a man; as also ↓ أَبْتَعُ: (K:) fem. of the former with ة: (TA:) and of ↓ the latter, بَتْعَآءُ: and pl. of the latter, بُتْعٌ. (K.)

بُتَعُ
بُتَعُ بتع pl. of بَتْعَآءُ, fem. of أَبْتَعُ, q. v.

بِتَعٌ
بِتَعٌ بتع : see بِتْعٌ.

بَتَّاعٌ
بَتَّاعٌ بتاع A vintner, in the dial. of El-Yemen. (TA.) [See بِتعٌ.]

بَاتِعٌ
بَاتِعٌ باتع : Strong. (TA.)

أَبْتَعُ
أَبْتَعُ ذ : see بَتِعٌ, in three places. -A2- It is also a word used as a corroborative: you say, جَاؤُوا أَجْمَعُونَ أَكْتَعُونَ أَبْتَعُونَ [They came, all of them, or all together]: (S:) and جَآءَ القَوْمُ أَكْتَعُونَ أَبْتَعُونَ أَبْصَعُونَ [the people, or company of men, came, all of them, or all together]: (AHeyth:) and جَاؤُوا كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ أَكْتَعُونَ أَبْتَعُونَ [they came, all of them, all together]: these words which follow اجمعون being imitative sequents to it, not occurring save after it [in the order above]: (O, K:) or one may begin with whichsoever of them he will, after it. (Ibn-Keysán, K.) And [the fem. is بَتْعَآءُ:] you say القَبِيلَةُ كُلُّهَا جَمْعَآءُ كَتْعَآءُ بَصْعَآءُ بَتْعَآءُ [The tribe, all of it, all together: in the CK, erroneously, كُثْعآءُ (with damm and ث) and بُصْعاءُ and بُتْعاءُ]. (K.) And [the pl. of بَتْعَآءُ is ↓ بُتَعُ, originally بَتْعَاوَاتٌ:] you say النِّسَآءُ كُلُّهُنَّ جُمَعُ كُتَعُ بُصَعُ بُتَعُ [The women, all of them, all together: in the CK, erroneously, جُمَعٌ كُتَعٌ بُصَعٌ بُتَعٌ, though it is well known that each of these is determinate, and imperfectly declinable]. (K.) It is only necessary that he who mentions all these words should mention first كُلّ, and follow it with the word formed from ج م ع, then add the rest in whatsoever order he will; but the more approved way is to put the word formed from ك ت ع before the rest. (TA.) Fr mentions the phrases أَعْجَبنِى القَصْرُ أَجْمَعَ [The palace pleased me, all of it, or altogether], and الدَّارُ جَمْعَآءَ [the house, all of it, or altogether], with the accus. case, as denotative of state; but does not allow أَجْمَعُونَ nor جُمَعُ to be used otherwise than as corroboratives: IDrst, however, allows أَجْمَعِينَ to be used as a denotative of state; and this is correct; and accord. to both these ways is related the trad., فَصَلُّوا جُلُوسًا أَجْمَعِينَ and أَجْمَعُونَ [And pray ye sitting, all of you, or all together]; though some make اجمعين [here] to be a corroborative of a pronoun understood in the accus. case, as though the speaker said, أَعْنِيكُمْ أَجْمَعِينَ [I mean you, all of you, or all together]. (K.) [But see أَجْمعُ.]

##### Türkçe

بَتِعَ
1 **بَتِعَ** بتع, (S, K,) muzâri‘ı **بَتَعَ**, (K,) mastarı **بَتَعٌ**, (ISh, S, K,) O (bir at, K) boynunda uzun idi yahut oldu; ve bununla beraber dip kısmında kuvvetli: (S, K:) yahut boyunda kalın ve etli: yahut boyunda kuvvetli. (ISh.) ― -b2- O, (beden,) ve o, (bir adam,) eklemlerde kuvvetli idi yahut oldu. (K, TA.) -A2- **بَتَعَ**, muzâri‘ı **بَتِعَ**, O, **نَبِيذ** denilen içeceği hazırladı ve yaptı. (Ibn-'Abbád, K.) [Bk. **بِتْعٌ**.]

بَتْعٌ
**بَتْعٌ** بتع, fetḥ ile, [belki **بَتَعٌ** için bir hatadır, (1’e bak,)] Kuvvet. (TA.)

بِتْعٌ
**بِتْعٌ** بتع (S, Mgh, K) ve ↓ **بِتْعٌ** (S, K) [bal şarabı, yahut] kuvvetlenmiş bal **نَبِيذ**i; (K;) baldan yapılmış **نبيذ**, sanki kuvvette şarap gibi; onun içilmesi hoş görülmez; (El-'Eyn;) baldan yapılmış sarhoş edici bir içecek, Yemen’de: (Mgh:) yahut taze hurmadan yapılmış şarap: (Ibn-El-Beytár, Golius’un nakliyle:) yahut üzümün saf suyu; (Ibn-' Abbád, K;) bazılarınca, içindeki kuvvet sebebiyle böyle adlandırıldığı söylenir; **بَتَعٌ**’dan, [**بَتِعَ**’ın mastarı,] “boynun kuvveti” mânâsında: (TA:) yahut evvelki, şarap mânâsınadır: (K:) yahut baldan yapılmış şarap: (AHn:) Yemen lehçesinden bir kelime: (TA:) Medine’nin şarabı ham hurmadandır ve olgun hurmadandır; Farslarınki üzümdendir; Yemen halkınınki **بِتْع**tır ve baldandır; Habeşlilerininki ise **سُكُرْكَة**dir. (Aboo-Moosà El-Ash'aree.) [Bk. **مِزْرٌ**.] -A2- Ayrıca **بَتعٌ**’a da bak.

بَتِعٌ
**بَتِعٌ** بتع Boynu uzun ve bununla beraber dip kısmında kuvvetli at: müennesi ة ile: (As, S, K:) yahut boynu uzun. (IAar.) Yine dersin: **عُنُقٌ بَتِعٌ** (ISh, TA) ve **بَتِعَةٌ** (TA) Kuvvetli bir boyun: yahut aşırı uzun bir boyun: (TA:) yahut kalın ve etli bir boyun: (ISh:) ve ↓ **أَبْتَعُ** [aynı şekilde] dolu mânâsınadır; **رُسْغ**’a uygulanır, [burada görünüşe göre “bilek/ayak bileği” mânâsında], (K,) Lth’ye göre; o, Ru-beh’ten **رُسْغًا أَبْتَعَ** ibaresini nakleder: fakat IB, doğru okunuşun **جِيدًا أَبْتَعَ** [dolu bir boyun] olduğunu düşünür. (TA.) ― -b2- Ayrıca uzun boylu bir adam: (L, TA:) bu mânâda, K’ye göre, ↓ **بِتْعٌ**; bu bir hatadır: (TA:) müennesi ة ile. (L, TA.) ― -b3- Ve eklemlerde kuvvetli; bir bedene uygulanır, (Lth, K,) ve bir adama; yine ↓ **أَبْتَعُ** da böyledir: (K:) evvelkinin müennesi ة ile: (TA:) ve ↓ ikincinin müennesi **بَتْعَآءُ**: ve ikincinin cemi‘si **بُتْعٌ**. (K.)

بُتَعُ
**بُتَعُ** بتع **بَتْعَآءُ**’ın cem‘idir; **أَبْتَعُ**’un müennesi; ona bak.

بِتَعٌ
**بِتَعٌ** بتع: **بِتْعٌ**’a bak.

بَتَّاعٌ
**بَتَّاعٌ** بتاع Yemen lehçesinde şarapçı. (TA.) [Bk. **بِتعٌ**.]

بَاتِعٌ
**بَاتِعٌ** باتع: Kuvvetli. (TA.)

أَبْتَعُ
**أَبْتَعُ** ذ: **بَتِعٌ**’e bak, üç yerde. -A2- O, ayrıca pekiştirme olarak kullanılan bir kelimedir: dersin, **جَاؤُوا أَجْمَعُونَ أَكْتَعُونَ أَبْتَعُونَ** [Onlar geldiler, hepsi, yahut hep birlikte]: (S:) ve **جَآءَ القَوْمُ أَكْتَعُونَ أَبْتَعُونَ أَبْصَعُونَ** [kavim, yahut erkekler topluluğu, geldiler, hepsi, yahut hep birlikte]: (AHeyth:) ve **جَاؤُوا كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ أَكْتَعُونَ أَبْتَعُونَ** [onlar geldiler, hepsi, hep birlikte]: **اجمعون**’dan sonra gelen bu kelimeler, ona benzetme yoluyla ardıl olanlardır; onun ardından [yukarıdaki sırayla] olmaksızın vâki olmazlar: (O, K:) yahut ondan sonra, bunlardan hangisiyle isterse onunla başlayabilir. (Ibn-Keysán, K.) Ve [müennesi **بَتْعَآءُ**dur:] dersin **القَبِيلَةُ كُلُّهَا جَمْعَآءُ كَتْعَآءُ بَصْعَآءُ بَتْعَآءُ** [kabile, bütünüyle, hep birlikte: CK’de yanlış olarak **كُثْعآءُ** (ḍamm ile ve ث ile) ve **بُصْعاءُ** ve **بُتْعاءُ**]. (K.) Ve [**بَتْعَآءُ**’ın cemi‘i ↓ **بُتَعُ**dur; aslı **بَتْعَاوَاتٌ**:] dersin **النِّسَآءُ كُلُّهُنَّ جُمَعُ كُتَعُ بُصَعُ بُتَعُ** [kadınlar, hepsi, hep birlikte: CK’de yanlış olarak **جُمَعٌ كُتَعٌ بُصَعٌ بُتَعٌ**, hâlbuki bunların her birinin belirli olduğu ve gayr-i munsarif olduğu iyi bilinir]. (K.) Bu kelimelerin hepsini zikreden kimse için gerekli olan, önce **كُلّ**’ü zikretmesi ve onu ج م ع’dan yapılmış kelimeyle takip etmesi, sonra geri kalanları dilediği sırayla eklemesidir; fakat daha makbul yol, ك ت ع’dan yapılmış kelimeyi geri kalanlardan önce getirmektir. (TA.) Fr, **أَعْجَبنِى القَصْرُ أَجْمَعَ** [saray, bütünüyle, yahut tamamen, beni hoşnut etti] ve **الدَّارُ جَمْعَآءَ** [ev, bütünüyle, yahut tamamen] ibarelerini, hâl bildiren olarak mansûb ile zikreder; fakat **أَجْمَعُونَ**’un ve **جُمَعُ**’ın pekiştirme dışında kullanılmasına izin vermez: ancak IDrst, **أَجْمَعِينَ**’in hâl bildiren olarak kullanılmasına izin verir; ve bu doğrudur; ve bu iki yola göre rivayet edilen hadis şudur: **فَصَلُّوا جُلُوسًا أَجْمَعِينَ** ve **أَجْمَعُونَ** [ve siz, hepiniz, yahut hep birlikte, oturarak namaz kılınız]; gerçi bazıları **اجمعين**’i [burada] mansûb hâlde takdir edilen bir zamirin pekiştirmesi kılar; sanki konuşan, **أَعْنِيكُمْ أَجْمَعِينَ** [sizi kastediyorum, hepiniz, yahut hep birlikte] demiş gibi. (K.) [Fakat **أَجْمعُ**’a bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَتِعَ
بَتِعَ A ( n. ac. بَتَع 4 ,  بُتُوْع 27 ),
a.  Was obstinate, self-willed, stubborn.

بَتْع
بَتْع 1 ,
a.  Strength.

بِتْع
بِتْع 2 ,
a.  Hydromel.

بَتِع
بَتِع 5 ,
a.  Strong, strongly-built.

بَاْتِع
بَاْتِع 21 ,
a.  see 5 .

بِتَاْع
بِتَاْع 23 , (
a.  coll. -  used with pronominal suffix ), Belongings, possession.

##### Türkçe

**بَتِعَ**
**بَتِعَ** A ( n. ac. **بَتَع** 4 ,  **بُتُوْع** 27 ),
a.  İnatçı oldu, kendi dilediğince davranan oldu, dikbaşlı oldu.

**بَتْع**
**بَتْع** 1 ,
a.  Kuvvet.

**بِتْع**
**بِتْع** 2 ,
a.  Bal şarabı.

**بَتِع**
**بَتِع** 5 ,
a.  Kuvvetli, sağlam yapılı.

**بَاْتِع**
**بَاْتِع** 21 ,
a.  5’e bak.

**بِتَاْع**
**بِتَاْع** 23 , (
a.  topluluk ismi - zamir bitişiği ile kullanılır ), Eşya, mülk.
