# بتع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بتع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بتع

البتع، بالكسر، وكعنب، مثال قمع وقمع: نبيذ العسل، كما في الصحاح، وزاد غيره: المشتد. وفي العين: نبيذ يتخذ من عسل كأنه الخمر صلابة، يكره شربه، أو هو سلالة العنب، قاله ابن عباد. وقال بعضهم: سمي بذلك لشدة فيه، من البتع، وهو شدة العنق. أو بالكسر: الخمر وقال أبو حنيفة: الخمر المتخذ من العسل، فأوقع الخمر على العسل، وهي لغة يمانية. وفي الحديث: سئل النبي صلى الله عليه وسلم عن البتع فقال: كل شراب أسكر فهو حرام وعن أبي موسى الأشعري رضي الله تعالى عنه أنه خطب فقال: خمر المدينة من البسر والتمر، وخمر أهل فارس من العنب، وخمر أهل اليمن البتع، وهو من العسل، وخمر الحبش السكركة.

  والبتع: الطويل من الرجال، ظاهر سياقه أنه بالكسر، وهو خطأ، والصواب فيه البتع ككتف، وامرأة بتعة: طويلة، كما في اللسان. والبتع، بالتحريك: طول العنق مع شدة مغرزها: تقول منه: بتع الفرس، كفرح، بتعا فهو بتع، ككتف، وهي بتعة، قاله الأصمعي. وقد سها هنا عن اصطلاحه وهو قوله: وهي بهاء. ويقال أيضا: عنق بتع وبتعة: شديدة. وقيل: مفرطة في الطول. وقال ابن الأعرابي: البتع: الطويل العنق، والتلع: الطويل الظهر وقال ابن شميل من الأعناق البتع، وهو الغليظ الكثير اللحم الشديد. وقال: ومنها الرهيف، وهو الدقيق. ويقال: البتع في العنق: شدته، والتلع: طوله. وأنشد الصاغاني لسلامة بن جندل يصف فرسا:
  يرقى الدسيع إلى هاد لـه بـتـع                      في جؤجؤ كمداك الطيب مخضوب وقال الليث: رسغ أبتع أي ممتلئ. وأنشد لرؤبة:
  وقصبا فعما ورسغا أبتعا قال الصاغاني: وليس لرؤبة كما قال الليث. وقال ابن بري: كذا وقع، وأظنه: وجيدا أبتعا.
 وقال الليث أيضا: البتع، ككتف: الشديد المفاصل والمواصل من الجسد. وقال غيره: والبتع من الرجال كذلك، وفعله بتع، كفرح، وهو بتع وأبتع: اشتدت مفاصله، وهي بتعاء، وج: بتع، بالضم. وقال ابن عباد: بتع في الأرض: تباعد. قال: وبتع منه بتوعا، بالضم: انقطع، كانبتع، وهذه عن أبي محجن، كانبتل. وبتع النبيذ يبتع، من حد ضرب: اتخذه وصنعه كنبذه ينبذه، قاله ابن عباد.
 وقال ابن شميل: بتع فلان بأمر لم يؤامرني فيه، كفرح، أي قطعه دوني. قال أبو وجزة السعدي:
  بان الخليط وكان البين بائجةولم نخفهم على الأمر الذي بتعوا وشفة باثعة بالمثلثة لا غير،ووهم من قال بالمثناة، وهو ابن عباد في المحيط، وقد رد عليه الصاغاني. وتقول: جاءوا كلهم أجمعون، أكتعون، أبصعون، أبتعون، وهي إتباعات لأجمعين، لا يجئن إلا على إثرها، وفي العباب: بأثره، أو تبدأ بأيتهن شئت بعدها، قاله ابن كيسان، وفي الصحاح: وأبتع: كلمة يؤكد بها، تقول: جاءوا أجمعون، أكتعون، أبتعون. إنتهى.
 والنساء كلهن جمع، كتع، بصع، بتع، والقبيلة كلها جمعاء، كتعاء، بصعاء، بتعاء. وهذا الترتيب غير لازم، وإنما اللازم لذاكر الجميع أن يقدم كلا ويوليه المصوغ من ج م ع، ثم يأتي بالبواقي كيف شاء، إلا أن تقديم ما صيغ من ك ت ع، على الباقين، وتقديم ما صيغ من ب ص ع على ب ت ع هو المختار، وقال الجوهري في ب ص ع: أبصع كلمة يؤكد بها تقول: أخذت حقي أجمع أبصع، والأنثى جمعاء بصعاء. وجاء القوم أجمعون أبصعون. ورأيت النسوة جمع بصع، وهو توكيد مرتب لا يقدم على أجمع، وقال ابن سيده: وإنما جاءوا بها إتباعا لأجمع، لأنهم عدلوا عن إعادة جميع حروف أجمع إلى إعادة بعضها، وهو العين تحاشيا من الإطالة بتكرير الحروف كلها. قال الأزهري: ولا يقال أبصعون حتى يتقدمه أكتعون، وروي عن أبي الهيثم: الكلمة تؤكد بثلاثة تواكيد، يقال: جاء القوم أكتعون أبتعون أبصعون.

  وحكى الفراء: أعجبني القصر أجمع، والدار جمعاء، بالنصب حالا، ولم يجز في أجمعين وجمع إلا التوكيد. وأجاز ابن درستويه حالية أجمعين، وهو الصحيح. وبالوجهين روي الحديث فصلوا جلوسا أجمعين، وأجمعون. على أن بعضهم جعل أجمعين توكيدا لضمير مقدر منصوب، كأنه قال: أعنيكم أجمعين. ومما يستدرك عليه: البتاع، كشداد: الخمار، بلغة اليمن.
 والبتع، بالفتح: القوة والشدة، وهو باتع. وبتعة، بالفتح: جبل لبني نصر بن معاوية، فيه قبور لقوم من عاد، كذا في المعجم. قلت: ويأتي ذلك للمصنف في ت ب ع، بتقديم التاء على الباء. وهو تصحيف قلد فيه الصاغاني، والصواب ذكره هنا.

### Türkçe

**البتع**; kesre ile; ve **عنب** gibi; **قمع** ve **قمع** misali: bal şarabı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası da ekledi: sertleşmiş olan. **العين**’de: baldan yapılan bir şarap; sanki şarap gibi katılık (sertlik); içilmesi mekruh görülür; yahut o, üzümün süzülmüş özüdür; bunu İbn عباد söyledi. Bazıları dedi ki: onda bulunan şiddetten dolayı böyle adlandırıldı; **البتع**’den, o da boynun şiddetidir. Yahut kesre ile: şarap. Ebû Hanîfe dedi ki: baldan yapılan şarap; böylece şarap adını bala koydu; bu Yemen dilidir. Hadiste: Peygamber’e صلى الله عليه وسلم **البتع** hakkında soruldu da dedi ki: sarhoş eden her içki haramdır. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den رضي الله تعالى عنه: hutbe verdi de dedi ki: Medine’nin şarabı **البسر** ve hurmadandır; Fars ehlinin şarabı üzümden; Yemen ehlinin şarabı **البتع**’dır, o da baldandır; Habeş’in şarabı **السكركة**’dir.

  Ve **البتع**: erkeklerden uzun olan; siyakının zahiri onun kesre ile olduğunu gösterir; bu hatadır; doğrusu onda **البتع** **كتف** gibi’dir; ve kadın **بتعة**: uzun; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **البتع**; hareke ile: boynun uzunluğu, onun kökünün (yerleşiminin) şiddetiyle birlikte; ondan dersin: **بتع** at, **فرح** gibi; **بتعا**; o da **بتع**’dır, **كتف** gibi; o (dişi) **بتعة**’dır; bunu el-Asma‘î söyledi. Burada kendi ıstılahından gaflet etti; o da şu sözüdür: “ve o, **بهاء** ile (bitişiktir).” Yine denir: boyun **بتع** ve **بتعة**: şiddetli. Ve denildi: uzunlukta aşırı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البتع**: uzun boyunlu; **التلع**: uzun sırtlı. İbn Şümeyl dedi ki: boyunlardan **البتع** vardır; o, kalın, çok etli, şiddetli olandır. Dedi ki: onlardan **الرهيف** vardır; o da ince olandır. Ve denir: boyunda **البتع**: onun şiddetidir; **التلع**: onun uzunluğudur. es-Sâğânî, Selâme b. Cündel’den bir atı vasfederken şu beyti inşad etti:
  يرقى الدسيع إلى هاد لـه بـتـع                      في جؤجؤ كمداك الطيب مخضوب وقال الليث: **رسغ** **أبتع** yani dolgun. Ve Rü’be’ye şu beyti inşad etti:
  وقصبا فعما ورسغا أبتعا قال es-Sâğânî: el-Leys’in dediği gibi bu Rü’be’ye ait değildir. İbn Berî dedi ki: böyle vaki oldu; ve zannederim: **وجيدا أبتعا**.
 Ve el-Leys ayrıca dedi ki: **البتع**, **كتف** gibi: bedenden eklemleri ve bağlantıları şiddetli olan. Başkası dedi ki: erkeklerden **البتع** da böyledir; fiili **بتع**, **فرح** gibi; o **بتع** ve **أبتع**: eklemleri şiddetlendi; o (dişi) **بتعاء**’dır; çoğulu: **بتع**, damme ile. İbn عباد dedi ki: **بتع** yerde: uzaklaştı. Dedi ki: ondan **بتع** **بتوعا**, damme ile: koptu; **كانبتع** gibi; ve bu, Ebû Muhcen’dendir; **كانبتل** gibi. Ve **بتع** şarabı **يبتع**; **حد ضرب**’dan: onu yaptı ve imal etti; **نبذه ينبذه** gibi; bunu İbn عباد söyledi.
 وقال İbn Şümeyl: falan kimse, beni danışmadığı bir işte **بتع** etti; **فرح** gibi; yani onu benden ayrı olarak kesti. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:
  بان الخليط وكان البين بائجةولم نخفهم على الأمر الذي بتعوا Ve **شفة باثعة**; yalnızca **المثلثة** ile; **المثناة** ile diyenin vehmidir; o da İbn عباد’dır **المحيط**’ta; es-Sâğânî ona reddetmiştir. Ve dersin: geldiler hepsi, **أجمعون**, **أكتعون**, **أبصعون**, **أبتعون**; bunlar **لأجمعين**’in izleyicileridir; ancak onun ardından gelmezler. **العباب**’da: onun izi üzere; yahut onlardan hangisiyle istersen onun ardından başlarsın; bunu İbn Keysân söyledi. **الصحاح**’ta: ve **أبتع**: kendisiyle pekiştirme yapılan bir kelimedir; dersin: geldiler **أجمعون**, **أكتعون**, **أبتعون**. Bitti.
 Ve kadınların hepsi: **جمع**, **كتع**, **بصع**, **بتع**; ve kabilenin hepsi: **جمعاء**, **كتعاء**, **بصعاء**, **بتعاء**. Ve bu tertip gerekli değildir; ancak hepsini zikreden için gerekli olan: **كلا**’yı öne alması ve onu **ج م ع**’dan yapılmış olanla bitiştirmesidir; sonra geri kalanları dilediği gibi getirir; şu var ki **ك ت ع**’dan yapılmış olanı geri kalanların önüne almak ve **ب ص ع**’dan yapılmış olanı **ب ت ع**’ın önüne almak tercih edilendir. el-Cevherî **ب ص ع** maddesinde dedi ki: **أبصع** kendisiyle pekiştirme yapılan bir kelimedir; dersin: aldım hakkımı **أجمع أبصع**; dişisi **جمعاء بصعاء**. Ve kavim geldi **أجمعون أبصعون**. Ve kadınları gördüm: **جمع بصع**; o, **أجمع**’ın önüne geçirilmez, tertipli bir pekiştirmedir. İbn Sîde dedi ki: onu ancak **أجمع**’a izleyici olarak getirdiler; çünkü **أجمع**’ın bütün harflerini yeniden tekrar etmekten, onun bazısını tekrar etmeye döndüler; o da **العين**’dir; bütün harfleri tekrar ederek uzatmadan sakınmak için. el-Ezherî dedi ki: **أبصعون** denmez; ta ki ondan önce **أكتعون** gelsin. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: kelime üç pekiştirme ile pekiştirilir; denir: kavim geldi **أكتعون أبتعون أبصعون**.

  el-Ferrâ nakletti: hoşuma gitti köşk **أجمع**, ve ev **جمعاء**; nasb ile hâl olarak; ve **أجمعين** ve **جمع**’da ancak pekiştirmeyi caiz gördü. İbn Düresteveyh, **أجمعين**’in hâllik oluşunu caiz gördü; ve o doğrudur. Ve iki vecihle hadis rivayet edildi: “namaz kılın oturarak **أجمعين**” ve “**أجمعون**”. Şu da var ki bazısı **أجمعين**’i, mansub takdir edilmiş bir zamirin pekiştirmesi kıldı; sanki şöyle dedi: “sizi kastediyorum **أجمعين**.” Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **البتاع**, **شداد** gibi: başörtüsü; Yemen diliyle.
 Ve **البتع**, fetha ile: kuvvet ve şiddet; o, **باتع**’dır. Ve **بتعة**, fetha ile: Muâviye b. Nasr oğullarına ait bir dağ; onda Âd’dan bir kavmin kabirleri vardır; **المعجم**’de böyle. Dedim ki: bu, musannife **ت ب ع**’da da gelir; **التاء**’yı **الباء**’nın önüne almakla. Bu, es-Sâğânî’nin taklit ettiği bir tashîftir; doğrusu onu burada zikretmektir.
