# بتك (ب-ت-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bitke kesilmiş parça, kesik demektir

- Harfler: ب - ت - ك
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَلَيُبَتِّكُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَلَيُفَعِّلُنَّ | Kesinlikle koparacaklar | 1 | 1 | [4:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/ayet/4:119.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (17 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sıvı meni demektir
2. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
3. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
4. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kulak demektir
5. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
6. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
7. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
8. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
9. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
10. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
11. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
12. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
13. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بتك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md), [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kökünden tutup çekerek koparma, kulak veya tüyü yolarak ayırma |
| Çekirdek Özet 2 | Fıtrî bütünlüğü bozarak tabu ve işaret koyma kastıyla uzuv kesme |
| Çekirdek Özet 3 | Yaratılış düzenine aykırı müdahale, fıtratı tahrif ve mülkiyet dayatması |
| Kritik Hata Riski | Eylemin sadece tarihsel bir hayvan kulağı kesimi sanılıp fıtratı bozma ilkesinden koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بت | Kökten kesme, ayırma ve kesin olarak sonlandırma; bu çekirdek [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) kökünde ardı kesilme, [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md) kökünde ise bütünden bütünüyle ayrılıp tek başına kalma anlamlarıyla mevcuttur. | ك | ك harfinin getirdiği kavrama, sıkıştırma ve baskı fonksiyonuyla kesme eylemi, doğrudan kökünden elle tutulup çekilerek, yolarak ve şiddetle koparma veya organı dipten kesip çıkarma niteliği kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir organizmanın, bedenin veya nesnenin içsel bütünlüğünü ve yerleşik fıtrî yapısını temsil eder. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varlığın sınırını belirleme, bütünlüğü sona erdirme ve üzerinde yapay bir im/işaret bırakma hareketidir. |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Hedef uzvu veya parçayı elle kavrayıp tazyik uygulayarak çekip zorlama gücünü ifade eder. |
| بتك | Bir canlının tabii bünyesindeki bir uzvu elle kavrayıp şiddetle çekerek kökünden koparma ve bedende eksilten bir işaret bırakma hareketi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kuşun tüyünü yahut bir saç teli öbeğini kökünden kavrayıp çekerek yolmak; hayvanın kulağını kökünden kesip yarmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ divanında avcı çocuğun yakalamaya çalıştığı kuşun uçup gitmesi ve geride yalnızca çocuğun avucunda yolunmuş tüyler kalması tasvir edilir: حتى إذا ما هوت كف الغلام لها / طارت وفي كفه من ريشها بتك |
| Erken Arapça kullanım | Canlı dokuları ve organları kökünden kesip koparan son derece keskin kılıçları nitelemek üzere سيف باتك terkibi kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Züheyr Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Arapça بتك kökü, Sami dillerinde kesme, parçalama ve mekanik olarak ayırma bildiren ortak kök matrisine dayanır. İbranicede yer alan batak (בָּתַק) fiili, kılıçla veya kesici bir aletle bir gövdeyi parçalara ayırma, kesip biçme anlamını taşır ve özellikle organların veya bedenlerin zorla yarılması sahnelerinde kullanılır. Süryanicede betak biçimi de yarmak, koparmak ve derin kesik açmak fonksiyonuna işaret eder. Sami kök genişlemesinde ikili بت çekirdeği kesin bir kopuşu ve ayrılışı ifade ederken, son ses olarak eklenen velar harf bu eyleme kavrama, yolma ve zorlayıcı çekme dinamizmi kazandırmıştır. Bu doğrultuda Arapçada kök, genel bir kesme eyleminden ziyade, canlı bir bedenin kulağı veya tüyü gibi organik bir parçasının kökünden çekilip koparılması veya yarılması anlamında uzmanlaşmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بت çekirdeğinden türeme | Kesme ve ayırma bildiren çekirdeğe kavrayıcı baskı harfi eklenerek kökten koparma ve uzuv kesme türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice batak (בָּתַק), Süryanice betak | Kılıçla doğramak, bedeni parçalamak ve uzuv kesmek anlamlarında fonetik ve semantik tam mutabakat mevcuttur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme matrisi (b-t / p-t) | Katı veya canlı dokunun kesilerek formunun bozulmasına dayalı ilksel ses birlikteliğiyle örtüşür. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بتك | Anlamlı | Koparmak, kesmek | Hayvanın kulağını kökünden kesmek veya saç ve tüyü yolarak ayırmak. | Hedef kök; Kur’an’da geçer. |
| [بكت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%AA.md) | Anlamlı | Susturmak, azarlamak | Hasmı hüccet veya sert sözle susturup hareket alanını kesmek. | Zihinsel faaliyetin kesilmesi ve baskılanması; Kur’an’da geçmez. |
| [تبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%83.md) | Anlamlı | Toplanmak, karışmak | Suyun veya kalabalığın bir yere toplanıp birbirine girmesi. | Hedef kökün ayırma hareketine zıt olarak birleşme/yığılma; Kur’an’da geçmez. |
| تكب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [كبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA.md) | Anlamlı | Alçaltmak, kahretmek | Düşmanı yüzüstü yere çalarak planlarını kesintiye uğratmak ve zelil kılmak. | İrade ve gücün kırılıp kesilmesi; Kur’an’da geçer. |
| [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamlı | Bir araya getirmek, dikmek | Parçaları birbirine dikerek bağlamak, harfleri bitiştirmek. | Hedef kökün koparma eyleminin tam karşıtı olan birleştirme; Kur’an’da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بتك | Merkez | Canlı dokudan koparma | Organı veya tüyü kavrayıp kökünden çekerek kesip ayırma | Kalıcı sakatlama ve işaretleme kastı taşır |
| [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Sürekliliği kesme | Bir şeyin kuyruğunu veya arkasını kesip devamını bitirme | Nesnenin devamlılığının kesilmesi esastır, çekip yolma şartı yoktur |
| [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Tecrit etme ve ayırma | Bir unsuru bütünden ayırıp kendi başına müstakil bırakma | Ayrılan şeyin adanması veya bağımsızlaşması öne çıkar |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Genel kesme | Bitişik olan herhangi iki maddeyi aletle ayırma | Kapsamı en geniş genel kesme eylemidir, doku özelliği taşımaz |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Birleştirme | Kopuk parçaları bir araya getirip bütünlüğü tesis etme | Bütünlüğü ve organik sürekliliği koruma eylemidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بتك | Kesip koparmak | Canlı bir dokuyu veya tüyü kavrayarak kökünden ayırmak veya yarmak. | Kesin |
| Latince | mutilare, abscidere | Uzuv kesmek, sakatlamak | Mutilare organı eksilterek formu bozmayı, abscidere ise kesip ayırmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to slit, to mutilate, to sever | Yarıp kesmek, sakatlamak | To slit kulak yarma ameliyesini, to mutilate fıtratı bozan sakatlamayı tam verir. | Güçlü |
| Almanca | verstümmeln, abschneiden | Sakatlamak, kesip ayırmak | Verstümmeln eylemin bünyede oluşturduğu tahrifatı ve fonksiyon kaybını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | mutiler, découper | Sakatlamak, kesmek | Mutiler kelimesi canlının beden bütünlüğüne yönelik haksız müdahaleyi kapsar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Oxford English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَلَيُبَتِّكُنَّ | Şeytani bir yönlendirmeyle putperest tabular üretmek ve fıtratı tahrif etmek üzere hayvanların kulaklarını kesip yarma | Şeytanın insanı saptırma stratejisini ve ilahi yaratılış düzenini bozma vaadini anlatan bağlam (Nisâ [4:119](https://lisan.digital/tr/ayet/4:119.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtratı değiştirme ilkesi | Şeytanın fıtratı tahrif etme emrinin (تغيير خلق الله) ontolojik ve ahlaki sınırları | İlahi yaratılışın form ve gayesine müdahale ederek şirke alet etme |
| Fıkıh | Hayvan hakları ve kurban ahkâmı | Bahîre ve sâibe gibi pagan adakların geçersizliği ile kurbana engel kulak kesikleri | Canlıya eziyet yasağı ve batıl mülkiyet tabularının ortadan kaldırılması |
| Tefsir | Nisâ [4:119](https://lisan.digital/tr/ayet/4:119.md) tefsiri | Kulak kesme fiili ile yaratılışı değiştirme arasındaki doğrudan sebep-sonuç bağı | Somut bir ritüelistik yaralamanın fıtratı bozucu genel sembole dönüşmesi |
| Hadis | Müsle ve işkence yasakları | Hayvanların ve insanların uzuvlarının kesilerek şekillerinin bozulmasının nehyedilmesi | Canlı bedeninin dokunulmazlığı ve fıtrî morfolojinin korunması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk mücadelesi | Putperest tabu ve adak ritüeli | Fıtratı tahrif | Şeytani telkinle varlığın tabii masumiyetini bozup sahte ilahlara tahsis etme eylemidir. | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve anatomi | Morfolojik deformasyon | Bütünlüğü bozma | Canlı bir dokunun yapısal ve fonksiyonel bütünlüğünü harici müdahaleyle geri dönülmez biçimde eksiltmektir. | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve otorite tesisi | Mülkiyet damgası | Tahakküm kurma | Canlılar üzerinde gayrimeşru egemenlik iddia edip bunu bedenlerine zorla iz bırakarak tescillemektir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve faydalanma hakkı | Yapay pazar ve tüketim yasağı | Tekelleştirme | Belli hayvanların etini, sütünü veya yük taşmasını batıl tabularla kısıtlayarak kamu yararından mahrum etmektir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Topolojik form bozulması ve doku eksilmesi | Sürekli ve kapalı bir manifoldun yüzey bütünlüğünün harici bir kesintiyle yırtılması veya alt kümesinin koparılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal stigmatizasyon ve beden mutilasyonu | Bireyin veya ait olduğu nesnenin kurumsal/dini tahakküm adına bedenine kalıcı işaret kazınarak ötekileştirilmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece Cahiliye Araplarının hayvan kulağı yarma adetine (bahîre) hasredilerek tarihsel bir antika gibi algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılışın tabii dengesine, canlıların biyolojik bütünlüğüne ve nesnelerin fıtrî işlevine yönelik her türlü tahripkâr ve yapay müdahale. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Genetik tahrifat, ekolojik yıkım ve fıtrata aykırı bedensel deformasyonların şeytani saptırma kapsamında görülmeyip meşrulaştırılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şeytanın insanı ifsât etme stratejisinin yalnızca teorik bir vesveseden ibaret kalmayıp, fiziki âlemdeki fıtrat bütünlüğünü bozmaya kadar uzanan pratik bir yıkım olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nisâ suresinde şeytanın vaatlerini, şirkin tezahürlerini, fıtratın korunmasını ve Cahiliye dönemi bâtıl helal-haram tabularını işleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ekolojik ve bedensel tahribatın sadece nötr bir teknik eylem olduğu zannını yıkarak, fıtrata yapılan her haksız müdahalenin ontolojik bir cürüm olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir uzvu, tüyü veya parçayı elle kavrayıp kökünden çekerek kesip ayırmak ve bedende eksiltici bir yara açmak.
- Soyut anlam: İlahi yaratılışın tabii formunu, fıtrî masumiyetini ve gayesini yapay tabular veya ideolojik tahakküm adına bozup tahrif etmek.
- Sistematik karşılık: Varlık üzerindeki meşru fıtratı yıkarak yerine gayrimeşru mülkiyet ve kutsallık iddiası dayatan sembolik mutilasyon.
- LaTeX modeli: $$ f(S) = S \setminus A, \quad A \subset S, \quad A \neq \emptyset $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ sembolü fıtraten tam ve kusursuz olan yaratılış bütünlüğünü; $A$ sembolü bu bütünlükten kavranıp koparılan, kesilerek eksiltilen organik parçayı; $f$ fonksiyonu ise şeytani telkinle varlığın formunu sakatlayan ve geriye eksiltilmiş bir yapı bırakan kesip koparma operatörünü temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/ayet/4:119.md) — فَلَيُبَتِّكُنَّ

وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Onları mutlaka saptıracağım, olmayacak kuruntulara boğacağım. Onlara emredeceğim; davarların kulaklarını yaracaklar, emredeceğim; Allah’ın yaratışını değiştirecekler. Allah’ı bırakıp şeytanı dost edinen kimse; şüphesiz açıktan açığa kayba uğramıştır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bitke kesilmiş parça, kesik demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والتاء والباء معهما
ك ت ب، ك ب ت، ب ك ت، ت ب ك، ب ت ك مستعملات كتب: الكَتْبُ: خرز الشيء بسير، والكُتْبةُ: الخرزة التي ضم السير كلا وجهيها.
والناقة إذا ظئرت على ولد غيرها كُتِبَ منخراها بخيط لئلا تشم البول والرأم. قال ذو الرمة.
وفراء غرفيةٍ أثأى خوارزُها		مشلشلٌ ضيعته بينها الكُتَبُ
والكَتْبُ: الخرزُ بسيرين، قال:
لا تأمننَّ فزاريا خلوت بـه		على قلوصك واكْتُبْها بأسيار
والكِتابُ الكتابة: مصدر كتبت. والمُكْتِبُ: المعلم. والكُتَاب: مجمع صبيانه.
والكَتيبةُ من الخيل: جماعة مستحيزة.
والكِتْبة: الاكتتاب في الفرض والرزق، واكْتَتَبَ فلان، أي: كَتَب اسمه في الفرض.
والكتِبةُ: اكتتابُك كتاباً تكتبه وتنسخه.
كبت: الكَبْتُ: ضرع الشيء لوجهه. كَبَتَهُمُ الله فانكبتوا، أي: لم يظفروا بخير. وكَبَتَ الله أعداءكَ، أي: غاظهم وأذلهم. والاسم: الكُباتُ.
بكت: التَّبْكيتُ: ضرب بالعصا والسيف ونحوها بكّته بالعصا تبكيتاً، وبالسيف ونحوه.
تبك: تَبُوك: اسم أرض وبين تبوك والمدينة اثنتا عشرة مرحلة.
بتك: البَتْكُ: قبضك على الشيء، على شعر أو ريش، أو نحو ذلك، ثم تجذبه إليك فينبتكُ من أصله. أي: ينقطع، وينتتف، وكل طاقة من ذلك في كفك: بِتْكةٌ، قال زهير:
حتى إذا ما هو كف الغلام لهـا		طارت وفي كفه من ريشها بِتَكُ
والبَتْكُ: قطع الأذن من أصلها. قال الله تعالى: "فليُبتِّكُنَّ أذان الأنعام".

##### Türkçe

**الكاف** ve **التاء** ve **الباء** bunlarla birlikte

**ك ت ب**، **ك ب ت**، **ب ك ت**، **ت ب ك**، **ب ت ك** kullanımdadır. **كتب**: **الكَتْبُ**: bir şeyi kayışla boncuklamak; **الكُتْبةُ**: kayışın iki yüzünü bir araya getirdiği boncuk.

Ve dişi deve, kendi yavrusu olmayan bir yavru üzerine sütanne olunca, idrarı ve yavru kokusunu koklamasın diye, iki burun deliği iplikle **كُتِبَ** edilir. ذُو الرمة dedi:
وفراء غرفيةٍ أثأى خوارزُها		مشلشلٌ ضيعته بينها **الكُتَبُ**

Ve **الكَتْبُ**: iki kayışla boncuklama; dedi:
لا تأمننَّ فزاريا خلوت بـه		على قلوصك واكْتُبْها بأسيار

Ve **الكِتابُ** الكتابة: **كتبت**’in mastarıdır. Ve **المُكْتِبُ**: öğretmen. Ve **الكُتَاب**: çocuklarının toplandığı yer.

Ve atlardan **الكَتيبةُ**: ayrılmış (müstakil) bir topluluk.

Ve **الكِتْبة**: farz ve rızıkta yazılma (kaydolma); ve falan kimse **اكْتَتَبَ**, yani: farzda adını yazdı.

Ve **الكتِبةُ**: yazıp çoğalttığın bir kitabı yazdırman (istinsah ettirmen).

**كبت**: **الكَبْتُ**: bir şeyi yüzü üzerine bastırmak. Allah onları **كَبَتَهُمُ** da **فانكبتوا**, yani: bir hayra erişemediler. Ve Allah düşmanlarını **كَبَتَ**, yani: onları öfkelendirdi ve alçalttı. İsim: **الكُباتُ**.

**بكت**: **التَّبْكيتُ**: sopa ve kılıç ve benzerleriyle vurmak; onu sopayla **بكّته** **تبكيتاً**, ve kılıçla ve benzeriyle.

**تبك**: **تَبُوك**: bir yerin adıdır; ve **تبوك** ile Medine arasında on iki merhale vardır.

**بتك**: **البَتْكُ**: bir şeye, saç veya tüy yahut buna benzer şeye tutuşundur; sonra onu kendine çekersin de onu kökünden **فينبتكُ** edersin; yani: kopar, yolunur. Ve bunun her bir tutamı avucunda: **بِتْكةٌ**. Züheyr dedi:
حتى إذا ما هو كف الغلام لهـا		طارت وفي كفه من ريشها **بِتَكُ**

Ve **البَتْكُ**: kulağı kökünden kesmektir. Allah تعالى dedi: "فليُبتِّكُنَّ أذان الأنعام".

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَتْكُ: القطعُ. وقد بَتَكَهُ يَبْتِكُهُ ويَبْتُكُهُ، أي قَطَعه. وسيفٌ باتِكٌ، أي صارمٌ. والبَتْكُ أيضاً: أن تقبِض على الشيء فتجذبه فَيَنْبَتِكَ. وكلُّ طائفةٍ منه بِتْكَةٌ بالكسر، والجمع بِتَكٌ. ومنه قول الشاعر:
طارتْ وفي كَفِّهِ من ريشها بِتَكٌ.
والبِتْكَةُ أيضاً: جَهْمةٌ من الليل. وبَتَّكَ آذانَ الأنْعامِ، أي قطَّعها، شُدِّدَ للكثرة.

##### Türkçe

**البَتْكُ**: kesmedir. Ve onu **بَتَكَهُ** **يَبْتِكُهُ** ve **يَبْتُكُهُ**; yani onu kesti. Ve **سيفٌ باتِكٌ**: yani keskin. Ve **البَتْكُ** ayrıca: şeye tutup onu çekmendir; böylece o **فَيَنْبَتِكَ**. Ve ondan her bir taife, kesre ile **بِتْكَةٌ**’dir; çoğulu **بِتَكٌ**’dir. Ondandır şairin sözü:
طارتْ وفي كَفِّهِ من ريشها **بِتَكٌ**.
Ve **البِتْكَةُ** ayrıca: geceden bir karanlıktır. Ve **بَتَّكَ** **آذانَ الأنْعامِ**: yani onları parça parça kesti; çokluk için şeddelendi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ت ب
كتب ، كبت ، بتك ، بكت ، تبك : مُستعملةٌ .
كتب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمُتُمْ فِيهِمْ خَيْراً ) ( النور : 33 ) معنى الكتاب والمكاتبة أن يكاتب الرجل عبده أو أمته على مال ينجمه عليه ، ويكتبَ عليه أَنّه إِذا أدَّى نجومه وكل نجم كذا وكذا فهو حُرٌّ فإذا وَفَّرَ على مولاه جميع نجومه التي كاتبه عليه عَتَقَ وَولاؤُه لمولاهُ الذي كاتبه ، وذلك أنَّ مولاه سَوَّغَه كَسْبَه الذي هو في الأصْلِ لِسَيده ، فالسّيِّدُ : مُكاتِبٌ ، والْعبد : مُكاتَب ، إِذا تَفَرّقا عن تراضٍ بالكتابة التي اتَّفَقَا عليها ، سُمِّيت مُكاتبةً لما يُكتَبُ للعبد على السَّيد من العِتْق إذا أدَّى ما فُورقَ عليه ، ولما يُكتَبُ للسَّيِّد على العبْد من النجوم التي يؤدِّيها وَقتَ حلولها ، وأنَّ له تعجيزَه إذا عَجَزَ عن أَداءِ نَجْمٍ يحلُّ عليه .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَتَبْتُ السِّقاءَ أكْتُبُه كَتْباً إذا خرزتَه ، وكتبْتُ البَغلةَ أَكْتُبهَا كَتْباً إِذا خزمْتَ حَياءَهَا بحلقةٍ حديدٍ أَوْ صُفْرٍ تضمُّ شَفْريْ حيائِها ، وَكَتَّبْتُ النَّاقةَ تَكْتيباً إِذا صَرَرْت أَخْلافَها ، وكَتَّبْتُ الكَتائِبَ إِذا عَبّأْتَهَا .
وقال شمر : كلُّ ما ذكرَ أَبو زيدٍ في الكتْبِ : قريبٌ بعضُه من بَعْضٍ ، وإنما هو جمعُكَ بين الشيئيْنِ .
قال : اكْتُبْ بَغْلتَكَ وهو أَنْ يضمَّ شَفْريْها بحلقةٍ ، ومن ذلك سُمِّيت الكتيبَةُ لأنها تَكتّبتْ فاجتمعت ، ومنه قيل : كَتَبْتُ الكتابَ لأنه يُجمعُ حرفاً إلى حرْف .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : أَكْتَبْتُ القِرْبةَ وكَمْتَرْتها إِذا شددْتها بالْوِكاء .
وقال أبو زيد في الإِكْتاب مثله .
( اللِّحْياني ) : كتَّبْتُ الغلامَ تَكتِيباً ، وأكْتَبْتهُ إِكْتاباً إذا علَّمتَهُ الكتابَ .
وقال الليث : الكُتّابُ : اسم المكتَبِ الذي يعلّمُ فيه الصِّبيان .
وقال المَبّردُ المكتَبُ : موضع التّعليم ،
والمُكْتِبُ : المعَلِّم ، والكُتَّاب : الصِّبيان .
قال : ومن جَعَلَ الموضعَ الكتابَ فقدْ أَخْطأَ .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال لصبْيانِ المَكْتَبِ : الفُرقان أيضاً .
وسمعت أَعرابيّاً يقول أَكْتبْتُ فَمَ السِّقاء فلمْ يَسْتكْتِبْ أي لم يَستَوْكِ بجفَائهِ وَغلَظِه .
( الليث ) : الكُتْبةُ : الخُرْزَةُ المضمومَةُ بالسّير ، وجمعُها : كُتَبٌ ، والنَّاقة إذا ظُئِرَتْ على وَلَدِ غيرها كُتِبَ مَنْخِراهَا بخيطٍ قبلَ حلِّ الدُّرْجَةِ عنها ليَكون أَرْأَمَ لها .
وَكَتبْتُ الكتَابَ كَتْباً وكِتاباً ، فالكتابُ : اسمٌ لما كُتِبَ مجموعاً ، والكتابُ : مَصْدرٌ ، والكتَابَةُ لمنْ تكون له صناعَةً كالصِّياغةِ والخياطَةِ ، وَالكِتْبَةُ : اكْتتابُكَ كِتاباً تنْسَخُه ، والكتِيبَةُ : جماعةٌ مُستحِيزةٌ في حيِّزٍ على حدةٍ .
وَالكِتْبَةُ : الاكْتِتابُ في الفَرْضِ والرِّزقِ .
ويقال : اكْتتَبَ فلان أي كَتَبَ اسْمه في الفَرْضِ .
وقال ابن عمرَ : منِ اكْتَتَبَ ضَمِناً بعثهُ الله ضَمِناً يومَ القيامةِ وهوَ الرّجُلُ مِنْ أَهلِ الفَيْءِ فُرِضَ له في الديوانِ فرضٌ فلمَّا نُدبَ للجهَادِ ذَكَرَ أَنَّه من الضَّمْنَى ، وهم الزَّمْنىَ وهو غيرُ ضَمِنٍ .
ويقال : اكْتَتَبَ فلانٌ فلاناً إذا سَأَلهُ أَنْ يَكتُبَ له كتاباً في حاجةٍ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( اكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً ) ( الفرقان : 5 ) ، أَي اسْتَكْتَبهَا .
وَالكِتَابُ يُوضَعُ مَوْضعَ الفَرْضِ .
قال الله جلَّ وعزَّ : ( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ) ( البقرة : 178 ) و ) كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ ) ( البقرة : 183 ) أي فُرضَ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَآ ( ، أي فرضنَا .
ومن هذا قول النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) لرجلينِ احتكمَا إِليه : ( لأَقْضِيَنَّ بَيْنكمَا بِكتَابِ الله ) ، أي بفرضِ الله تَنزيلاً أوْ أَمراً بيَّنهُ عَلَى لِسَانِ رسولهِ ( صلى الله عليه وسلم ) وجمعُ الكاتبِ : كُتَّابٌ وَكَتَبَةٌ ، وقولُ الله : ( كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ) ( النساء : 24 ) ، مصدرٌ أريدَ بهِ الفعلُ أَي كَتَبَ الله عليكم ، وهوَ قولُ حذَّاقِ النَّحْويينَ .
كبت : قال الله جلَّ وعزّ : ( أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنقَلِبُواْ خَآئِبِينَ ) ( آل عمران : 127 ) .
وقال في موضع آخر : ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) .
وروى الأثرمُ عن أبي عُبيدة أنه قال : كَبَتَهُ الله لوجههِ أي صرعَه لوجههِ ، ونحو ذلك قال الليثُ .
وقال : الكَبْثُ : صَرْعُ الرّجُلِ لوَجْههِ .
وقال أبو إسحاقَ الزجاجُ في قوله : ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) معنى كُبِتُوا : أُذِلُّوا وأُخِذُوا بالعذَابِ بأنْ غُلبوا كما نزلَ بمنْ قبلهُمْ ممّنْ حادّ الله .
( سلمة عن الفرّاء ) : في قولهِ كُبِتوا أي غِيظُوا وأُحِزنوا يومَ الخَنْدَقِ كما كُبِتَ مَنْ قاتلَ الأنبياءَ قَبْلَهُمْ .
( قلت ) : وقال بعض من يحتجُّ لقولِ الفرّاءِ : أَصلُ الكَبْتُ : الكَبْدُ فقلبتِ الدّالُ تاءً ، أُخِذَ ذلك من الكَبِد وهوَ موضعُ الغَيْظِ والحقْدِ ، فكأنّ الغَيْظَ لما بلغَ منهمْ مبلغَ المَشَقة أَصابَ أكْبَادهم فأَحْرَقهَا . ولذلكَ يقالُ لِلأَعدَاء سُودُ الأكْبَادِ .
وقال الأصمعيّ فيما روى أبو عبيدٍ عنه : الكَبْتُ والوَقْمُ : كسْرُ الرجُلِ وإِخزَاؤُهُ .
بكت : ( أبو عبيد عن الأصمعيّ ) : التَّبْكيتُ والبَكْعُ : أن تستقبِلَ الرُّجلَ بما يكرَهُ .
وقال الليثُ : بكَّتَهُ بالعصا تبكيتاً ، وبالسيفِ ونحوهِ .
وقال غيرهُ : بَكَّتَهُ تبكيتاً إِذا قَرّعهُ بالعَذْلِ تقريعاً .
وقال بعضهم في تفسير قول الله جلّ وعزّ : ( وإذا الموءودة سئلت بأي ذنب قتلت ) ( التكوير : 8 ، 9 ) سُؤالُهَا تَبْكيتٌ لوائدِهَا .
بتك : البَتْكُ : القطعُ .
قال الله جلّ وعزّ : ( فَلَيُبَتِّكُنَّ ءَاذَانَ الاَنْعَامِ ) ( النساء : 119 ) .
قال أبو العبّاس : أيْ فَليقَطِّعُنَّ .
( قلتُ ) : كأنَّهُ أَراد والله أعلمُ تبحيرَ أهلِ الجاهليَّةِ آذانَ أَنعامهمْ وقطعهم إيّاها .
وقال الليثُ : البَتْكُ : قطعُ الأذنِ مِنْ أَصلهَا .
قال : والبَتْكُ : أن تقبضَ عَلَى شعرٍ أَوْ ريشٍ أو نحو ذلك ثم تجذبُهُ إِليك فينبِتكُ من أَصله أي ينتَتِفُ ، وكلُّ طاقةٍ من ذلك صارت في يدكَ فاسمُهَا بِتْكَةٌ .
ومنه قول زهيرٍ :
طارتْ وفي كفّهِ من ريشهَا بِتَكُ
وقال غيره : سيفٌ باتكٌ أي قاطعٌ ، وسيوفٌ بواتكُ .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعيُّ ) : بَتَكْتُ الشيء أي قطعتهُ .
تبك : قال اللَّيثُ : تَبُوكُ : اسمُ أرضٍ .
( قلت ) : إن كانت التاء أَصليةً في تَبُوكَ فهي فعولٌ من تَبَكَ ولا أَعرفُهُ في كلامِ العربِ ، وإن كانَتِ التّاء تاءَ الاستقبَالِ فهي من بَاكَتْ تَبُوكُ ، وقد فُسِّرَ في بابه .

##### Türkçe

**ك ت ب**
**كتب** ، **كبت** ، **بتك** ، **بكت** ، **تبك** : kullanımdadır.

**كتب** : Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمُتُمْ فِيهِمْ خَيْراً ) ( النور : 33 ) **الكتاب** ve **المكاتبة**’nin manası: erkeğin kölesine yahut câriyesine, üzerine taksit taksit yıldızlar (vâdeler) koyduğu bir mal karşılığında yazışmasıdır; ve onun üzerine, yıldızlarını eda ederse—her yıldız şu kadar ve şu kadar—o hürdür diye yazmasıdır. Böylece, efendisine, kendisini onun üzerine yazıştığı bütün yıldızları tam olarak verdiğinde âzâd olur; ve onun velâsı, onunla yazışan efendisine aittir. Bu, efendisinin ona, aslında efendisine ait olan kazancını meşrû kılması sebebiyledir. O hâlde efendi: **مُكاتِب**; köle: **مُكاتَب**’dır. Yazıştıkları yazı üzerinde karşılıklı rızâ ile ayrıldıklarında ona **مُكاتبة** denildi; çünkü köle için efendi üzerine, kendisine farz kılınan şeyi eda edince âzâdlık yazılır; ve efendi için köle üzerine, vakt-i hulûlünde eda edeceği yıldızlar yazılır; ve üzerine hulûl eden bir yıldızı edadan âciz kalırsa onu acze düşürme hakkı olduğuna (dair yazılır).

( أبو عبيد عن أبي زيد ) : **كَتَبْتُ السِّقاءَ** onu **ك ت ب** ile **أكْتُبُه كَتْباً**: onu diktiğim (deliklerini kaydırıp birleştirdiğim) zaman; ve **كتبْتُ البَغلةَ** onu **أَكْتُبهَا كَتْباً**: onun hayâsını bir demir yahut pirinç halka ile, hayâsının iki dudağını bir araya toplayacak şekilde delip halka taktığın zaman; ve **وَكَتَّبْتُ النَّاقةَ تَكْتيباً**: onun memelerini bağladığım zaman; ve **وكَتَّبْتُ الكَتائِبَ**: onları tertip edip hazırladığım zaman.

Şemmer dedi: Ebû Zeyd’in **الكتْب** hakkında zikrettiği her şey: bazısı bazısına yakındır; ancak o, iki şey arasında toplaman (birleştirmen)dir.

Dedi: **اكْتُبْ بَغْلتَكَ**; o, onun iki dudağını bir halka ile bir araya toplaman (sıkıştırman)dır. Bundan dolayı **الكتيبَة** diye adlandırıldı; çünkü o **تَكتّبتْ** de toplandı. Ve ondan: **كَتَبْتُ الكتابَ** denildi; çünkü o, harfi harfe toplar (bir araya getirir).

( أبو عبيد عن الكسائي ) : **أَكْتَبْتُ القِرْبةَ** ve **كَمْتَرْتها**: onu **الْوِكاء** ile sımsıkı bağladığım zaman.

Ebû Zeyd **الإِكْتاب** hakkında bunun benzerini söyledi.

( اللِّحْياني ) : **كتَّبْتُ الغلامَ تَكتِيباً** ve **أكْتَبْتهُ إِكْتاباً**: ona **الكتاب**’ı öğrettiğim zaman.

Leys dedi: **الكُتّابُ**: içinde çocukların öğretildiği **المكتَب**’in adıdır.

Müberred dedi: **المكتَبُ**: öğretim yeridir;
ve **المُكْتِبُ**: öğretmendir; ve **الكُتَّاب**: çocuklardır.

Dedi: Yeri **الكتاب** yapan kimse hata etmiştir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَكْتَب**’in çocuklarına **الفُرقان** da denir.

Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: **أَكْتبْتُ فَمَ السِّقاء** fakat **فلمْ يَسْتكْتِبْ**; yani, kuruluğu ve kalınlığı sebebiyle ağzı sıkıca bağlanmadı.

( الليث ) : **الكُتْبةُ**: kayışla bir araya toplanmış dikiştir; çoğulu: **كُتَبٌ**. Ve deve, kendi yavrudu olmayan bir yavruya sütanne yapıldığında, ondan **الدُّرْجَة** çözülmeden önce, ona daha çok ünsiyet etsin diye, onun iki burun deliği bir iplikle **كُتِبَ** (birleştirilip bağlanır).

Ve **وَكَتبْتُ الكتَابَ كَتْباً وكِتاباً**. Böylece **الكتابُ**: toplu olarak yazılmış şeye isimdir; ve **الكتابُ**: mastardır. Ve **الكتَابَةُ**: kendisi için bir sanat olan kimse içindir; tıpkı kuyumculuk ve terzilik gibi. Ve **وَالكِتْبَةُ**: senin, istinsah edeceğin bir kitabı yazmak üzere **اكْتتابُكَ**’ındır. Ve **الكتِيبَةُ**: ayrı bir sınır içinde, müstakil bir sınırda toplanmış bir topluluktur.

Ve **وَالكِتْبَةُ**: farz ve rızıkta yazılmadır (**الاكْتِتابُ**).

Ve denir: **اكْتتَبَ فلان**; yani farzda adını yazdı.

İbn Ömer dedi: **منِ اكْتَتَبَ ضَمِناً بعثهُ الله ضَمِناً يومَ القيامةِ**; o, fey ehli bir adamdır; ona divanda bir farz takdir edildi; sonra cihada çağrılınca, kendisinin **الضَّمْنَى**’dan olduğunu zikretti; onlar **الزَّمْنىَ**dır; o ise **ضَمِن** değildir.

Ve denir: **اكْتَتَبَ فلانٌ فلاناً**: ondan, bir ihtiyaç hakkında kendisi için bir yazı yazmasını istemesi.

Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( اكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً ) ( الفرقان : 5 ) yani: **اسْتَكْتَبهَا**.

Ve **الكِتَابُ** farzın yerine konur.

Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ) ( البقرة : 178 ) ve ( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ ) ( البقرة : 183 ) yani farz kılındı.

Ve Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَآ ( , yani farz kıldık.

Ve bundan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kendisine muhakeme için gelen iki adama sözü: ( لأَقْضِيَنَّ بَيْنكمَا بِكتَابِ الله ) yani Allah’ın farzı ile; indirme olarak yahut Resûlünün ( صلى الله عليه وسلم ) dili üzere açıkladığı bir emir olarak. Ve **الكاتب**’in çoğulu: **كُتَّابٌ** ve **كَتَبَةٌ**’dir. Ve Allah’ın sözü: ( كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ) ( النساء : 24 ) bir mastardır; onunla fiil kastedilmiştir; yani: Allah size yazdı (farz kıldı); bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür.

**كبت** : Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنقَلِبُواْ خَآئِبِينَ ) ( آل عمران : 127 ) .

Ve başka bir yerde şöyle dedi: ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) .

Eserem, Ebû Ubeyde’den rivayet etti; o şöyle dedi: **كَبَتَهُ الله لوجههِ**; yani onu yüzüstü devirdi; Leys de bunun benzerini söyledi.

Ve dedi: **الكَبْثُ**: adamı yüzüstü devirmektir.

Ebû İshâk ez-Zeccâc, ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) sözünde dedi ki: **كُبِتُوا**’nun manası: zelil kılındılar ve azapla yakalandılar; şu ki, Allah’a karşı gelenlerden kendilerinden öncekilerin başına gelen gibi, yenildiler.

( سلمة عن الفرّاء ) : **كُبِتوا** sözünde: yani Hendek günü öfkelendirildiler ve hüzünlendirildiler; kendilerinden önce peygamberlerle savaşan kimse nasıl **كُبِتَ** edildiyse öyle.

( قلت ) : Ferrâ’nın sözünü delillendirenlerden bazıları dedi ki: **الكَبْتُ**’ün aslı **الكَبْدُ**’dür; sonra **الدال** **تاء**’ya çevrildi. Bu, öfke ve kin yeri olan **الكَبِد**’den alınmıştır; sanki öfke onlardan meşakkat derecesine ulaşınca, ciğerlerine isabet etti de onu yaktı. Bundan dolayı düşmanlara **سُودُ الأكْبَادِ** denir.

Asmaî, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiğinde dedi: **الكَبْتُ** ve **الوَقْمُ**: adamı kırmak ve onu rezil etmektir.

**بكت** : ( أبو عبيد عن الأصمعيّ ) : **التَّبْكيتُ** ve **البَكْعُ**: adamı, hoşlanmadığı şeyle karşılamandır.

Leys dedi: **بكَّتَهُ بالعصا تبكيتاً**; ve kılıçla ve benzeriyle.

Başkası dedi: **بَكَّتَهُ تبكيتاً**: onu ayıplama ile azarlayıp kınadığın zaman.

Bazıları, Allah yüce ve azîz’in sözü ( وإذا الموءودة سئلت بأي ذنب قتلت ) ( التكوير : 8 ، 9 ) tefsirinde dedi: onun sorgulanması, onu diri diri gömen için **تَبْكيتٌ**’tir.

**بتك** : **البَتْكُ**: kesmektir.

Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( فَلَيُبَتِّكُنَّ ءَاذَانَ الاَنْعَامِ ) ( النساء : 119 ) .

Ebû’l-Abbâs dedi: yani mutlaka parçalayacaklar.

( قلتُ ) : Sanki o—Allah daha iyi bilir—câhiliye ehlinin hayvanlarının kulaklarını yarma ve onları kesme işini kastetti.

Leys dedi: **البَتْكُ**: kulağı kökünden kesmektir.

Dedi: ve **البَتْكُ**: bir saç yahut tüy yahut bunun gibi bir şeye tutunup sonra onu kendine doğru çekmendir; böylece o kökünden **ينبِتكُ**; yani yolunur. Ve bunun her bir tutamı elinde olduğunda onun adı **بِتْكَةٌ**’dir.

Ve ondan Züheyr’in sözü:
طارتْ وفي كفّهِ من ريشهَا بِتَكُ

Başkası dedi: **سيفٌ باتكٌ**; yani kesici; ve **سيوفٌ بواتكُ**.

( أبو عبيدٍ عن الأصمعيُّ ) : **بَتَكْتُ الشيء**; yani onu kestim.

**تبك** : Leys dedi: **تَبُوكُ**: bir yerin adıdır.

( قلت ) : Eğer **تَبُوكَ**’taki **التاء** aslî ise, o **فعولٌ** vezninde **تَبَكَ**’dan olur; ben onu Arapların sözünde bilmem. Eğer **التّاء** istikbâl **تاء**’sı ise, o **بَاكَتْ تَبُوكُ**’dandır; ve onun babında tefsir edilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والتاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بتر) الباء والتاء والراء أصلٌ واحد، وهو القطع قبل أن تتمَّه. والسيفُ الباتر القَطَّاع. ويقال للرجُل الذي لا عقِب له أَبتَر. وكلُّ من انقطع من الخَيْر أثرُه فهو أَبْتَر. وخطب زيادٌ خطبتَه البتراء لأنّه لم يفتتِحْها بحمدِ الله تعالى والصلاة على النبي صلى الله عليه وسلم. ورجلٌ أُباتِرٌ: يقطع رَحِمَه يبترها. قال :
* على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أَحَذُّ أُباتِرُ([1]) *
(بتع) الباء والتاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القوّة والشدّة. فالبَتَع طولُ العُنُق مع شِدّة مَغْرِزه. ويقال لِكلِّ شديدِ المفاصل بَتِع. فأمّا البِتْعُ فيقولون إنه نَبيذ العَسَلِ. ويمكن  أن يكون سمّيَ بذلك لعلّةٍ أن تكون فيه.
(بتك) الباء والتاء والكاف أصلٌ واحد، وهو القطع. قالوا: بَتَكْتُ الشيء قَطعته أبْتُِكه بَتْكاً. قال الخليل: البَتْك قطع الأذُن. وفي القرآن: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. قال: والباتك السَّيف القاطع. قال: والبَتْك أن تقبض على شَعَرٍ أو ريشٍ أو نحوِ ذلك ثم تجذبَه إليك فينْبتِكَ من أصله، أي ينقطع ويَنْتَتِفُ([2])، وكل طائفةٍ من ذلك بِتْكَةٌ، والجمع بِتَك. قال زُهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها بِتَكُ([3])
(بتل) الباء والتاء واللام أصلٌ واحد، يدلُّ على إبانةِ الشيء من غيره. يقال بتَلْتُ الشيءَ، إذا أبَنْتَهُ من غيره. ويقال طلّقها بَتَّةً بَتْلَةً. ومنه يقال لمريمَ العذراء "البَتُول" لأنها انفردت فلم يكن لها زوج. ويقال نخلةٌ مُبْتِلٌ، إذا انفردت عنها الصغيرة النابتةُ معها. قال الهذليُّ([4]):
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ([5])والبَتِيلة: كلُّ عضوٍ بلحمه مُكْتَنِزِ اللّحم، الجمع بتائِل، كأنه بكثْرةِ([6]) لحمه بائنٌ عن العضو الآخر. ومنه قولهم: امرأةٌ مبَتَّلَةُ الخلق. والتَّبَتُّل: إخلاص النية لله تعالى والانقطاعُ إليه. قال الله تعالى: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]، أي انقطِع إليه انقطاعاً.
--------------ـــ
([1]) من بيت لأبي الربيس الثعلبي، واسمه عباد بن طهفة. وقد وقع تحريف في كنيته واسمه في اللسان
(5: 100) والقاموس (ربس). وانظر الخزانة (2: 534). وصدره :
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          وقال ابن بري: صدره:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) في الأصل: "فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف"، وإنما المراد التعبير بالمطاوع، كما ورد بذلك في اللسان، والمجمل (بتل).
([3]) ديوان زهير 175 واللسان (بتك) والجمهرة (1: 196).
([4]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص45، واللسان (بكر، بتل).
([5]) في اللسان "أراد جمع مبتلة، كتمرة وتمر. وقولك ذلك ما دينك، أي ذلك البكاء دينك وعادتك. والبكر: جمع بكور، وهي التي تدرك أول النخل". وروايته في ديوان الهذليين: "إذا جنيت". وسيأتي في (بكر).
([6]) في الأصل: "بكنـزة"، والوجه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **التاء** ve onlardan sonra gelenler üçlüde)

(**بتر**) **الباء** ve **التاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da, onu tamamlamadan önce kesmektir. Ve kesici kılıç **الباتر** (kesici)dir. Ve ardılı olmayan adama **أَبتَر** denir. Ve hayırdan izi kesilen her kimse o **أَبْتَر**dir. Ve Ziyâd, hutbesini **البتراء** diye adlandırdı; çünkü onu Allah Teâlâ’ya hamd ile ve Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) salât ile açmadı. Ve **أُباتِرٌ** bir adam: rahmini keser, onu koparır. Dedi ki:
* akrabayı kesme üzerine daha keskin bir **أُباتِرُ**([1]) *

(**بتع**) **الباء** ve **التاء** ve **العين** tek bir asıldır; kuvvete ve şiddete delâlet eder. O hâlde **البَتَع**: yerleşme yerinin şiddetiyle birlikte boynun uzunluğudur. Ve eklemleri şiddetli olan her birine **بَتِع** denir. Amma **البِتْعُ** ise, onun bal şarabı olduğunu söylerler. Ve onda bulunacak bir illet sebebiyle bununla adlandırılmış olması mümkün olur.

(**بتك**) **الباء** ve **التاء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da kesmektir. Dediler: **بَتَكْتُ** şeyi, onu kestim; onu **أبْتُِكه** **بَتْكاً** (kesme ile). Halîl dedi: **البَتْك** kulağı kesmektir. Ve Kur’ân’da: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. Dedi: ve **الباتك** kesici kılıçtır. Dedi: ve **البَتْك**; bir saç yahut tüy yahut bunun benzeri üzerine kabzayı alman, sonra onu kendine çekmendir; böylece o, kökünden **ينْبتِكَ** olur; yani kopar ve yolunur([2]). Ve bunun her bir taifesi bir **بِتْكَةٌ**dir; çoğulu **بِتَك**. Züheyr dedi:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها **بِتَكُ**([3])

(**بتل**) **الباء** ve **التاء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyi başkasından ayırmaya delâlet eder. **بتَلْتُ** şeyi denir; onu başkasından ayırdığın zaman. Ve “onu **بَتَّةً بَتْلَةً** boşadı” denir. Ve bundan, Meryem’e, bakireye, “**البَتُول**” denir; çünkü o tek kaldı, onun için bir koca olmadı. Ve “**مُبْتِلٌ** hurma ağacı” denir; onunla birlikte biten küçük filiz ondan ayrıldığı zaman. Hüzeli([4]) dedi:
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ **المُبْتِلِ**([5]) Ve **البَتِيلة**: etiyle birlikte etçe dolgun her bir uzuvdur; çoğulu **بتائِل**; sanki etinin çokluğu sebebiyle([6]) diğer uzuvdan ayrılmıştır. Ve bundan onların sözü: “yaratılışı **مبَتَّلَةُ** bir kadın.” Ve **التَّبَتُّل**: niyeti Allah Teâlâ için hâlis kılmak ve O’na yönelip kesilmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]; yani O’na bir kesilme ile kesil.

--------------ـــ
([1]) Ebû’r-Rabîs es-Sa‘lebî’ye ait bir beyitten; adı Abbâd b. Tuhfe’dir. Ve künyesinde ve adında Lisân’da (5: 100) ve Kâmûs’ta (ربس) bir tahrif vuku bulmuştur. Ve Hızâne’ye bak (2: 534). Ve onun صدر’ı:
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          İbn Berrî dedi: onun صدر’ı:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) Asılda: “**فيبتك** من أصله أي ينقطع وينتف”; ancak maksat, Lisân’da ve el-Mücmel’de (بتل) bununla vârid olduğu üzere, mutâvi‘ ile ifade etmektir.
([3]) Züheyr Dîvânı 175 ve Lisân (**بتك**) ve Cemhere (1: 196).
([4]) O, Hüzeli Dîvânı’nda Şınkîtî nüshasında s.45’te ve Lisân’da (**بكر**، **بتل**) olduğu üzere el-Mütenahhil el-Hüzelî’dir.
([5]) Lisân’da: “**مبتلة**’nin cem‘ini murad etti; **تمرة** ve **تمر** gibi. Ve senin ‘ذلك ما دينك’ sözün; yani o ağlama senin dinin ve âdetindir. Ve **البكر**: **بكور**’un cem‘idir; o da hurmanın ilk olgunlaşanıdır.” Ve onun rivayeti Hüzeli Dîvânı’nda: “**إذا جنيت**”. Ve (بكر)’da gelecektir.
([6]) Asılda: “**بكنـزة**”; vech, sabit kıldığım gibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البتك يقارب البت، لكن البتك يستعمل في قطع الأعضاء والشعر، يقال: بتك شعره وأذنه.
قال الله تعالى: ﴿فليبتكن آذان الأنعام﴾ [النساء/119]، ومنه سيف باتك (انظر: أساس البلاغة ص 14) : قاطع للأعضاء، وبتكت الشعر: تناولت قطعة منه، والبتكة: القطعة المنجذبة، جمعها بتك، قال الشاعر:
*طارت وفي كفه من ريشها بتك *
(هذا عجز بيت لزهير بن أبي سلمى، وصدره:
حتى إذا ما هوت كف الوليد لها
وهو في ديوانه ص 50؛ وأساس البلاغة ص 14؛ والمجمل 1/115؛ والغريبين 1/131؛ ومثلث البطليوسي 2/306)
وأما البت فيقال في قطع الحبل والوصل، ويقال: طلقت المرأة بتة وبتلة (راجع اللسان (بتل) 11/42)، وبتت الحكم بينهما، وروي: (لا صيام لمن لم يبتت الصوم من الليل) (الحديث أخرجه الدارقطني 2/172 بلفظ: (لم يبيت) وأخرجه أصحاب السنن وإسناده صحيح إلا أنهه اختلف في رفعه ووقفه، وصوب النسائي وقفه، وسيأتي الكلام عليه ثانية. انظر سنن النسائي 4/196).
والبشك مثله، يقال في قطع الثوب، ويستعمل في الناقة السريعة، ناقة بشكى (انظر: المجمل 1/126)، وذلك لتشبيه يدها في السرعة بيد الناسجة في نحو قول الشاعر (البيت للمسيب بن علس شاعر جاهلي، وهو خال الأعشى والبيت من مفضليته التي مطلعها:
أرحلت من سلمى بغير متاع *** قبل العطاس ورعتها بوداع
وهو في المفضليات ص 62؛ وشرح المفضليات للتبريزي 1/313) :
*فعل السريعة بادرت جدادها**قبل المساء تهم بالإسراع*

##### Türkçe

- **البتك** **البت**’e yaklaşır; fakat **البتك** uzuvların ve saçın kesilmesinde kullanılır; denilir ki: **بتك شعره وأذنه** (saçını ve kulağını kesti).
Yüce Allah dedi ki: ﴿فليبتكن آذان الأنعام﴾ [النساء/119]; bundan da **سيف باتك** (bak: Esâsü’l-belâğa s. 14): uzuvları kesen (kılıç); ve **بتكت الشعر**: ondan bir parça aldım; ve **البتكة**: çekilip kopmuş parça; onun çoğulu **بتك**’tir. Şair dedi ki:
*طارت وفي كفه من ريشها بتك *
(Bu, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
حتى إذا ما هوت كف الوليد لها
ve o, Dîvân’ında s. 50’dedir; ve Esâsü’l-belâğa s. 14; ve el-Mücmel 1/115; ve el-Ğarîbeyn 1/131; ve Müselesü’l-Batliyûsî 2/306)

Ama **البت** ise ipi ve bağlantıyı kesmede söylenir; ve denilir ki: **طلقت المرأة بتة وبتلة** (kadını kesin olarak boşadı) (Lisân (بتل) 11/42’ye müracaat et); ve **بتت الحكم بينهما** (ikisinin arasındaki hükmü kesinleştirdim). Ve rivayet edildi: (لا صيام لمن لم يبتت الصوم من الليل) (hadisi Dârakutnî 2/172’de (لم يبيت) lafzıyla çıkarmıştır; ve Sünen sahipleri onu çıkarmışlardır; isnadı sahihtir, ancak onun merfû‘ ve mevkûf oluşunda ihtilaf edilmiştir; Nesâî onun mevkûf oluşunu isabetli görmüştür; ve onun hakkında söz ikinci defa gelecektir. Bak: Sünenü’n-Nesâî 4/196).

Ve **البشك** onun gibidir; elbisenin kesilmesinde söylenir; ve hızlı deve hakkında kullanılır: **ناقة بشكى** (bak: el-Mücmel 1/126); bu da, onun elini süratte dokuyucunun eline benzetmek içindir; şairin şu sözü gibi (beyit, câhiliye şairi el-Müseyyeb b. ‘Ales’indir; o, el-A‘şâ’nın dayısıdır; ve beyit, matla‘ı şu olan Mufaddaliyye’sindendir:
أرحلت من سلمى بغير متاع *** قبل العطاس ورعتها بوداع
ve o, el-Mufaddaliyât s. 62’dedir; ve et-Tebrîzî’nin el-Mufaddaliyât şerhi 1/313):
*فعل السريعة بادرت جدادها**قبل المساء تهم بالإسراع*

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ت ك
بتـك الحبل وسيف باتك وبتوك‏.‏
وخرج إلى تبوك ومعه سيف بتوك‏.‏
وانفلت منه الطائر وفي يده بتكة من ريشه‏.‏
قال زهير‏:‏ حتى إذا ما هوت كف الغلام لها طارت وفي كفه من ريشها بتك

##### Türkçe

ب ت ك
**بتـك**: ipi (kesti); **سيف باتك** ve **بتوك**: kesici kılıç.
Ve **تبوك**’a çıktı; yanında **سيف بتوك** vardı.
Kuş ondan sıyrılıp kaçtı; elinde onun tüyünden bir **بتكة** vardı.
Züheyr dedi:
“Ta ki, oğlanın avucu ona doğru düştüğünde, uçtu; ve onun avucunda onun tüyünden bir **بتك** (vardı).”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَتْك: القطع. وفي التنزيل العزيز: وليُبَتِّكُنَّ آذان الأَنعام؛ قال أبو العباس: يقول فليقطعنّ؛ قال أبو منصور: كأنه أراد، والله أعلم، تبْحِير أهل الجاهلية آذان أنعامهم وشقهم إياها. الليث: البَتْك قطع الأُذن من أصلها. وبَتِّك الآذان أي قطعها، شدد للكثرة، وقيل: البَتْكُ أن تقبض على شيء بيدك، وفي التهذيب: أن تقبض عى شعر أو ريش أو نحو ذلك ثم تجذبه إليك حتى ينقطع فيَنْبَتِكِ من أصله وينتتف، وكل طائفة صارت في يدك من ذلك فاسمها بِتْكَةٌ؛ قال زهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الغلام لها،
طارَتْ وفي كَفِّه من ريشها بِتَكُ
وقيل: البَتْك قطع الشيء من أصله، بَتَكه يَبْتِكُه ويَبْتُكه بَتْكاً أي قطعه، وبَتَّكه فانْبَتك وتَبَتَّك. والبِتْكةُ والبَتْكة: القطعة منه، والجمع بِتَكٌ؛ واستشهد ببيت زهير:
طارَتْ وفي كفه من ريشها بِتَكُ
وسيف باتِكٌ أي صارم؛ قال ابن بري: ومنه قول الشاعر:
إذا طَلَعَتْ أولى العَدِيِّ، فنَفْرَةٌ
إلى سَلَّةٍ من صارم الغَرِّ باتِكِ
وسيف باتِكٌ وبَتُوك: قاطع، وسيوف بَواتِكُ. والبِتُكة أيضاً: جَهْمة من الليل.

##### Türkçe

**البَتْك**: kesme. Aziz tenzilde: “Ve elbette **الأنعام**’ın kulaklarını mutlaka **وليُبَتِّكُنَّ آذان**”; Ebû’l-‘Abbâs dedi: “Yani elbette keserler”; Ebû Mansûr dedi: “Sanki murad etti—Allah daha iyi bilir—câhiliye ehlinin hayvanlarının kulaklarını **تبْحِير** etmelerini ve onları yarmalarını.” el-Leys: **البَتْك** kulağın aslından kesilmesidir. Ve **بَتِّك الآذان** yani onları kesmek; çokluk için şeddelendi. Ve denildi: **البَتْكُ** elinle bir şeye tutunmandır; ve **التهذيب**’de: saç yahut tüy yahut buna benzer bir şeye tutunman, sonra onu kendine çekmen; ta ki kopuncaya kadar; böylece aslından kopar ve yolunur. Ve ondan elinde olan her taife, onun adı **بِتْكَةٌ**’dir; Züheyr dedi:

حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الغلام لها،
طارَتْ وفي كَفِّه من ريشها بِتَكُ

Ve denildi: **البَتْك** bir şeyi aslından kesmektir; onu **بَتَكه يَبْتِكُه ويَبْتُكه بَتْكاً** yani onu kesti; ve onu **بَتَّكه**; böylece **انْبَتك** ve **تَبَتَّك**. Ve **البِتْكةُ** ve **البَتْكة**: ondan parça; cem‘i **بِتَكٌ**; Züheyr’in beytiyle şahit getirildi:

طارَتْ وفي كفه من ريشها بِتَكُ

Ve **سيف باتِكٌ** yani keskin; İbn Berrî dedi: Ondandır şairin sözü:

إذا طَلَعَتْ أولى العَدِيِّ، فنَفْرَةٌ
إلى سَلَّةٍ من صارم الغَرِّ باتِكِ

Ve **سيف باتِكٌ** ve **بَتُوك**: kesici; ve kılıçlar **بَواتِكُ**. Ve **البِتُكة** de: geceden bir karanlık.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ت ك * * البَتْكُ * القطع وبابه ضرب ونصر و * بَتَّكَ * آذان الأنعام قطعها شدد للكثرة

##### Türkçe

* ب ت ك * * **البَتْكُ** * kesmedir; babı **ضرب** ve **نصر**’dır. Ve **بَتَّكَ**: davarların kulaklarını kesti; çokluk için şeddelendi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بتكه يبتكه ويبتكه من حدي ضرب ونصر بتكا: قطعه من أصله، كبتكة تبتيكا، شدد للكثرة، وفي التنزيل العزيز:  فليبتكن آذان الأنعام  قال أبو العباس: يقول: فليقطعن، قال الأزهري: كآنه أراد - والله أعلم - تبحير أهل الجاهلية آذان أنعامهم وشقهم إياها فانبتك وتبتك.

  وقال الليث: ويقال: البتك: أن تقبض على شعير أو ريش أو نحو ذلك ثم تجذبه إليك فينبتك من أصله، أي: فينقطع وينتتف. والبتكة، بالكسر والفتح: القطعة منه بتك كعنب قال زهير:
  حتى إذا ما هوت كف الغلام لها                      طارت وفي كفه من ريشها بتك والبتكة أيضا: جهمة من الليل كأنها جزء منه. والباتك: سيف مالك بن كعب الهمداني ثم الأرحبي، وهو القائل فيه:
  أنا أبو الحارث واسمي مالك
  من أرحب في العدد الضبارك
  أمهى غرابيه لنا ابن فاتك هكذا أورده الصاغاني وليس فيه محل الاستشهاد. والسيف الباتك: القاطع كالبتوك والجمع بواتك، وأنشد ابن بري:
  إذا طلعت أولى العدى فنفـرة                      إلى سلة من صارم الغر باتك ومما يستدرك عليه: بتوكة، بالضم: قرية من أعمال البحيرة من مصر، ومنها الشمس محمد بن أحمد بن علي بن أبي بكر بن حسن البتوكي الظاهري المالكي، وعرف بالنحريري نسبة لجده لأمه، سمع الحديث على الحافظ بن حجر، ومات سنة 856 هكذا ترجمه الحافظ السخاوي في تاريخه، وضبطه، والعامة تكسر الأول.

##### Türkçe

**بتكه**: onu **يبتكه** ve **يبتكه**; **حدي** (babından) **ضرب** ve **نصر** (babları üzere). **بتكا**: onu aslından kesti; **كبتكة** (gibi) **تبتيكا**: çokluk için şeddeli yaptı. Aziz tenzilde: **فليبتكن آذان الأنعام**. Ebû’l-‘Abbâs dedi ki: “Yani: mutlaka kessinler.” el-Ezherî dedi ki: Sanki murad etti –Allah daha iyi bilir– câhiliye ehlinin hayvanlarının kulaklarını yarıp yarmalarını ve onları yarmalarını; böylece **فانبتك** ve **تبتك** (oldu).

Ve el-Leys dedi ki: Ve denilir: **البتك**: arpa yahut tüy yahut bunun benzeri üzerine kabz edip sonra onu kendine çekmendir; böylece onu aslından **فينبتك** eder; yani: böylece kesilir ve yolunup çıkarılır. Ve **البتكة**, kesre ile ve fetha ile: ondan parça; **بتك** (vezninde) **كعنب**. Zuheyr dedi ki:
حتى إذا ما هوت كف الغلام لها                      طارت وفي كفه من ريشها بتك

Ve **البتكة** ayrıca: geceden bir karanlık; sanki ondan bir parçadır. Ve **الباتك**: Hemdânî sonra el-Erhabî Mâlik b. Ka‘b’ın kılıcıdır; onda şöyle diyen odur:
أنا أبو الحارث واسمي مالك
من أرحب في العدد الضبارك
أمهى غرابيه لنا ابن فاتك

Bunu es-Sâgânî böylece rivayet etti; onda istişhâd mahalli yoktur. Ve **السيف الباتك**: **كالبتوك** (gibi) kesici; cem‘i **بواتك**. İbn Berrî inşâd etti:
إذا طلعت أولى العدى فنفـرة                      إلى سلة من صارم الغر باتك

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **بتوكة**, damme ile: Mısır’dan el-Buhayra amellerinden bir köy; ve ondandır eş-Şems Muhammed b. Ahmed b. Ali b. Ebî Bekr b. Hasan el-**البتوكي** ez-Zâhirî el-Mâlikî; annesinin dedesine nisbetle en-Nahrîrî diye bilindi; hadisi Hâfız İbn Hacer üzerine semâ etti; ve 856 senesinde öldü. Hâfız es-Sehâvî onu tarihinde böyle terceme etti ve zabt etti; avam birincisini kesreler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَتَكَهُ
1 بَتَكَهُ بتك بتكه بتكة تكة , aor. بَتِكَ and بَتُكَ , (S, K,) inf. n. بَتْكٌ, (S,) He cut it; or severed it, or cut it off, (S, K,) entirely, or from its root; (TA;) and in like manner, ↓ بتّكهُ, (K,) inf. n. تَبْتِيكٌ; (TA;) but بتَك is with teshdeed to denote muchness, or frequency, of the action, or its application to many objects. (S, TA.) آذَانَ الأَنْعَامِ, in the Kur [iv. 118], accord. to Abu-l-'Abbás, (TA,) means And they shall assuredly cut, or cut off, the ears of the cattle: (S, * TA:) or, as Az thinks, slit the ears of the cattle, as they did in the time of ignorance. (TA.) ― -b2- Also He plucked it out; he laid hold upon it and pulled it towards him so that it became severed from its root and plucked out; (Lth, S, * TA;) namely, a hair, or feather, or the like. (Lth, TA.)

2 بَتَّكَ see 1, in two places.

5 تَبَتَّكَ see 7.

انبتك
7 انبتك أناب أنب أنبة أنبت أنبتك أنبتتك انبتك نبت It became cut; or became severed, or cut off, (S, * K,) entirely, or from its root; (TA;) and in like manner, ↓ تبتّك. (K.) ― -b2- Also It became plucked out. (Lth, TA.)

بِتْكَةٌ
بِتْكَةٌ بتك بتكه بتكة تكة (S, K) and بَتْكَةٌ (K) A piece, or portion, of a thing, cut off, or severed: pl. بِتَكٌ. (S, K.) Hence the saying of the poet, (S,) namely, Zuheyr, (TA,)
حَتَّى اـِذَا مَا هَوَتع كَفُّ الغُلَامِ لَهَا
طَارَتْ وَفِي كَفِّهِ مِنْ رِيشِهَا بِتَكُ
[Until, when the hand of the boy descends to her, she flies, while portions of her feathers, plucked out, are in his hand]. (S, TA.) ― -b2- And [hence,] i. q. جُهْمَةٌ مِنَ اللَّيْلِ [i. e. A portion at the commencement of the latter parts of the night, accord. to the S and K in art. جهم; or a remaining portion of darkness in the latter part of the night, accord. to the K in that art.]: (S, K:) as though it were a division [or portion cut off] of the night. (TA.)

بَتُوكٌ
بَتُوكٌ بت بتوك تو : see what next follows.

بَاتِكٌ
بَاتِكٌ بات باتك (applied to a sword, S) Sharp, or cutting; (S, K;) as also ↓ بَتُوكٌ: (K:) [but the latter is an intensive epithet, signifying very sharp; or cutting much, or keenly]: the pl. [of the former] is بَوَاتِكُ. (TA.)

##### Türkçe

**بَتَكَهُ**
1 **بَتَكَهُ** بتك بتكه بتكة تكة, muzâri‘ı **بَتِكَ** ve **بَتُكَ**, (S, K,) mastarı **بَتْكٌ**, (S,) Onu kesti; yahut onu kopardı, yahut onu kesti (koparıp ayırdı), (S, K,) bütünüyle, yahut kökünden; (TA;) ve aynı şekilde, ↓ **بتّكهُ**, (K,) mastarı **تَبْتِيكٌ**; (TA;) fakat **بتَك** (şeddeli) fiilin çokluğunu yahut tekrarını, yahut onun birçok nesneye uygulanmasını belirtmek içindir. (S, TA.) **آذَانَ الأَنْعَامِ**, Kur’ân’da [iv. 118]’de, Ebû’l-‘Abbâs’a göre, (TA,) “Ve elbette sığırların kulaklarını kesecekler yahut kesip koparacaklar” demektir: (S, * TA:) yahut, Ez’in düşündüğü üzere, câhiliye zamanında yaptıkları gibi sığırların kulaklarını yaracaklar. (TA.) ― -b2- Ayrıca: Onu yoldu; ona yapışıp onu kendine doğru çekti de kökünden kopup ayrıldı ve yolunmuş oldu; (Lth, S, * TA;) yani, bir kıl, yahut tüy, yahut bunun benzeri. (Lth, TA.)

2 **بَتَّكَ**: 1’e bak, iki yerde.

5 **تَبَتَّكَ**: 7’ye bak.

انبتك
7 **انبتك** أناب أنب أنبة أنبت أنبتك أنبتتك انبتك نبت: Kesilmiş oldu; yahut kopmuş oldu, yahut kesilip ayrılmış oldu, (S, * K,) bütünüyle, yahut kökünden; (TA;) ve aynı şekilde, ↓ **تبتّك**. (K.) ― -b2- Ayrıca: Yolunmuş oldu. (Lth, TA.)

**بِتْكَةٌ**
**بِتْكَةٌ** بتك بتكه بتكة تكة (S, K) ve **بَتْكَةٌ** (K): Bir şeyden kesilip ayrılmış bir parça yahut kısım: çoğulu **بِتَكٌ**. (S, K.) Bundan dolayı şairin sözü, (S,) yani Züheyr’in, (TA,)
حَتَّى اـِذَا مَا هَوَتع كَفُّ الغُلَامِ لَهَا
طَارَتْ وَفِي كَفِّهِ مِنْ رِيشِهَا بِتَكُ
[Ta ki, oğlanın eli ona indiği vakit, o uçar; hâlbuki onun elinde, onun tüylerinden yolunmuş parçalar vardır]. (S, TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] **جُهْمَةٌ مِنَ اللَّيْلِ** ile eş anlamlıdır [yani, S ve K’ya göre جهم maddesinde, gecenin son kısımlarının başlangıcında bir parça; yahut o maddede K’ya göre, gecenin son kısmında kalan bir karanlık parçası]: (S, K:) sanki gecenin bir bölümü [yahut kesilip ayrılmış bir parçası] imiş gibi. (TA.)

**بَتُوكٌ**
**بَتُوكٌ** بت بتوك تو: bir sonraki maddeye bak.

**بَاتِكٌ**
**بَاتِكٌ** بات باتك (kılıca nispetle, S): Keskin, yahut kesici; (S, K;) ve ayrıca ↓ **بَتُوكٌ**: (K:) [fakat ikincisi mübalağa sıfatıdır; “pek keskin” yahut “çok kesen” yahut “şiddetle kesen” mânâsına gelir]: [birincinin] çoğulu **بَوَاتِكُ**’tur. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَتَك
بَتَك I ,  U ( n. ac. بَتْك 1 ),
a.  Cut off.

بَتَّكَ
بَتَّكَ II ,
a.  see I .

بَاْتِك
بَاْتِك 21 ,
a.  Sharp, cutting.

##### Türkçe

بَتَك
**بَتَك** I, U (isim mastar: **بَتْك** 1),
a. Kesip koparmak.

بَتَّكَ
**بَتَّكَ** II,
a. I’e bak.

بَاْتِك
**بَاْتِك** 21,
a. Keskin, kesici.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بتك
بَتَكَ - يَبْتِكُ (بَتَكَ - يَبْتُكُ) - بَتَّكَ - يُبَتِّكُ
بَتَكَ - يَبْتِكُ (بَتَكَ - يَبْتُكُ) + كائن أو شيء + عن كائن أو شيء: يهر ويسقط: ينفصل عن أصله ثم يسقط ويقع: ينقطع ثم يسقط ويهر الشعر أو الريش أو الثمرة أو العضو عن أصله
بَتَّكَ - يُبَتِّكُ :على وزن" فـَعـَّلَ" من " بَتَكَ - يَبْتِكُ ": يجعله " يَبْتِكُ " على وجه التكرار والشدة: ينتفه: يجعله ينقطع ويسقط ويهر بشدة: يجذبه بقوة عن أصله فيقطعه ثم يقلعه عنه: وَالبَتْك أن تقبض على شَعَرٍ أو ريشٍ أو نحوِ ذلك ثم تجذبَه إليك فيَنبَتِك من أصله، أي ينقطع وَيَنتتِفُ؛ وكلُّ طائفةٍ من ذلك بِتْكَةٌ
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الزوال والانزلاق من موقع وعدم الثبات فيه"، وهي:
زَلِقَ - يَزْلَقُ، دَحَضَ - يَدْحَضُ، زَالَ - يَزِيلُ، بَتَكَ - يَبْتِكُ (بَتَكَ - يَبْتُكُ)، زالَ - يَزوْلُ، زَلَّ - يَزِلُّ

بتك
 	﴿ولأضلنهم ولأمنينهم ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام ولآمرنهم فليغيرن خلق الله ومن يتخذ الشيطان وليا من دون الله فقد خسر خسرانا مبينا(119)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [بتك] ب ت ك: البَتْكُ القطع وبابه ضرب ونصر و بَتَّكَ آذان الأنعام قطعها شدد للكثرة
معجم الفرائد القرآنية
ب  ت  ك
" فَلَيُبَتِّكُنَّ" في قوله تعالى"وَلأُُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ " (119) النساء  .
البَتْكُ : قطع خاص، ولذلك قال الراغب البتك يقارب البتّ، لكن البتك يستعمل في قطع الأعضاء والشعر، يقال: بتك شعره وأذنه،وكان العرب في الجاهلية يشُقون آذان الأنعام كعلامة على أنها مقدّمة للآلهة .
الراغب
بتك
- البتك يقارب البت، لكن البتك يستعمل في قطع الأعضاء والشعر، يقال: بتك شعره وأذنه.
قال الله تعالى: }فليبتكن آذان الأنعام{ [النساء/119]، ومنه سيف باتك (انظر: أساس البلاغة ص 14) : قاطع للأعضاء، وبتكت الشعر: تناولت قطعة منه، والبتكة: القطعة المنجذبة، جمعها بتك، قال الشاعر:
- 37 - طارت وفي كفه من ريشها بتك *** (هذا عجز بيت لزهير بن أبي سلمى، وصدره:
حتى إذا ما هوت كف الوليد لها
وهو في ديوانه ص 50؛ وأساس البلاغة ص 14؛ والمجمل 1/115؛ والغريبين 1/131؛ ومثلث البطليوسي 2/306)
وأما البت فيقال في قطع الحبل والوصل، ويقال: طلقت المرأة بتة وبتلة (راجع اللسان (بتل) 11/42)، وبتت الحكم بينهما، وروي: (لا صيام لمن لم يبتت الصوم من الليل) (الحديث أخرجه الدارقطني 2/172 بلفظ: (لم يبيت) وأخرجه أصحاب السنن وإسناده صحيح إلا أنهه اختلف في رفعه ووقفه، وصوب النسائي وقفه، وسيأتي الكلام عليه ثانية. انظر سنن النسائي 4/196).
والبشك مثله، يقال في قطع الثوب، ويستعمل في الناقة السريعة، ناقة بشكى (انظر: المجمل 1/126)، وذلك لتشبيه يدها في السرعة بيد الناسجة في نحو قول الشاعر (البيت للمسيب بن علس شاعر جاهلي، وهو خال الأعشى والبيت من مفضليته التي مطلعها:
أرحلت من سلمى بغير متاع *** قبل العطاس ورعتها بوداع
وهو في المفضليات ص 62؛ وشرح المفضليات للتبريزي 1/313) :
38 - فعل السريعة بادرت جدادها *** قبل المساء تهم بالإسراع
ملخص اللسان
1.    بَتَكه يَبْتِكُه ويَبْتُكه بَتْكاً أي قطعه، البَتْك: القطع.
2.    بَتِّكُنَّ آذان الأَنعام؛ فليقطعنّ؛
3.    البَتْك قطع الأُذن من أصلها.
4.    البَتْكُ أن تقبض على شيء بيدك،
5.    وبَتَّكه فانْبَتك وتَبَتَّك. والبِتْكةُ والبَتْكة: القطعة منه،
6.    وسيف باتِكٌ أي صارم؛
7.     وسيف باتِكٌ وبَتُوك: قاطع،
8.    والبِتُكة: جَهْمة من الليل.
لسان العرب
● - بتك: البَتْك: القطع.  وفي التنزيل العزيز: وليُبَتِّكُنَّ آذان    الأَنعام؛ قال أبو العباس: يقول فليقطعنّ؛ قال أبو منصور: كأنه أراد، والله أعلم،    تبْحِير أهل الجاهلية آذان أنعامهم وشقهم إياها. الليث: البَتْك قطع    الأُذن من أصلها. وبَتِّك الآذان أي قطعها، شدد للكثرة، وقيل: البَتْكُ أن    تقبض على شيء بيدك، وفي التهذيب: أن تقبض عى شعر أو ريش أو نحو ذلك ثم    تجذبه إليك حتى ينقطع فيَنْبَتِكِ من أصله وينتتف، وكل طائفة صارت في يدك من    ذلك فاسمها بِتْكَةٌ؛ قال زهير:    حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الغلام لها،    طارَتْ وفي كَفِّه من ريشها بِتَكُ    وقيل: البَتْك قطع الشيء من أصله، بَتَكه يَبْتِكُه ويَبْتُكه بَتْكاً    أي قطعه، وبَتَّكه فانْبَتك وتَبَتَّك. والبِتْكةُ والبَتْكة: القطعة منه،    والجمع بِتَكٌ؛ واستشهد ببيت زهير:    طارَتْ وفي كفه من ريشها بِتَكُ    وسيف باتِكٌ أي صارم؛ قال ابن بري: ومنه قول الشاعر:    إذا طَلَعَتْ أولى العَدِيِّ، فنَفْرَةٌ    إلى سَلَّةٍ من صارم الغَرِّ باتِكِ    وسيف باتِكٌ وبَتُوك: قاطع، وسيوف بَواتِكُ. والبِتُكة أيضاً: جَهْمة من    الليل.
مقاييس اللغة:
بتك الباء والتاء والكاف أصلٌ واحد، وهو القطع. قالوا: بتكْتُ الشيء قطَعته أُبِتُكه بَتْكاً؛ قال الخليل: البَتْك قطع الأُذن، وفي القرآن: ﴿فَلَيُبْتَكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ (النساء 119). قال: وَالباتك السَّيف القاطع، قال: وَالبَتْك أن تقبض على شَعَرٍ أو ريشٍ أو نحوِ ذلك ثم تجذبَه إليك فيَنبَتِك من أصله، أي ينقطع وَيَنتتِفُ؛ وكلُّ طائفةٍ من ذلك بِتْكَةٌ، والجمع بِتَك، قال زُهير: حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الغلامِ لها
طارت وفي كَفِّهِ مِنْ رِيشها بِتَكُ
القاموس المحيط:
بَتَكَهُ يَبْتِكُهُ ويَبْتُكُهُ قَطَعَه، كبَتَّكَهُ فانْبَتَكَ وتَبَتَّكَ. والبِتْكَةُ، بالكسرِ والفَتْحِ القِطْعَةُ منه، ج كعِنَبٍ، وجَهْمَةٌ من اللَّيْلِ. والباتِكُ سَيْفُ مالِكِ بنِ كعْبٍ الهَمْدَانِيِّ، والقاطِعُ، كالبَتوكِ.
تاج العروس:
ب ت ك
بَتَكَه يَبتِكُه ويَبتُكُه من حَدَّيْ ضَرَبَ ونَصَرَ بَتكاً : قَطَعَه من أَصله كبَتَّكَة تَبتِيكاً شدِّد للكَثْرةِ وفي التَّنْزِيلِ العَزِيز : " فَلَيُبَتِّكُنِّ آذانَ الأَنْعامِ " قال أَبوِ العَبّاسِ : يَقُول : فلَيقَطِّعُنَّ قال الأزْهَريُّ : كآَنه أَرادَ - واللّهُ أَعلم - تَبحِيرَ أَهْلِ الجاهِلِيَّةِ آذانَ أَنعامِهِم وشقَّهُم إِيّاها فانْبتَكَ وتَبتَّكَ
وقالَ اللَّيث : ويُقال : البَتْكُ : أَن تَقْبِضَ على شعير أو رِيش أَو نحوِ ذلك ثم تَجْذِبَه إِليك فيَنْبَتِكَ من أَصْلِه أي : فيَنْقَطِعَ ويَنْتَتِفَ . والبِتْكَةٌ بالكسرِ والفَتْحِ : القِطْعَةُ مِنه بتكٌ كعِنَب قال زُهَيرٌ :
حتّى إِذا ما هَوَتْ كَفُّ الغُلامِ لَها ... طارَتْ وفي كَفِّهِ من رِيشِها بِتَكُ والبِتْكَةُ أيضاً : جَهْمَةٌ من اللّيلِ كأنها جُزْءٌ منه . والباتِكُ : سَيفُ مالِكِ بنِ كَعْبٍ الهَمْدانيِّ ثُم الأَرْحَبِيِّ وهو القائِلُ فيه :
" أَنا أَبُو الحارِثِ واسْمِي مالِكْ
" من أَرحَبٍ في العَدَد الضُّبارِكْ
" أَمْهَى غُرابَيه لنا ابنُ فاتِكْ هكذا أَورَدَه الصّاغانيُ وليس فيه مَحَلُّ الاستِشْهاد . والسّيفُ الباتِكُ : القاطِعُ كالبتُوكِ والجَمعُ بَواتِك وأَنشَدَ ابنُ بَري :
إِذا طَلَعتْ أُولَى العَدِىِّ فنَفْرَةٌ ... إِلى سلَّةٍ من صارِم الغَرِّ باتِكِ ومما يُستدركُ عليه : بُتُوكَة بالضم : قريةٌ من أَعمال البُحَيرة من مِصْر ومنها الشّمس مُحمَّدُ بنُ أَحْمَدَ بنِ عَلي بنِ أبي بَكْرِ بن حَسَن البُتُوكِيُ الظّاهِرِيّ المالِكِي وعُرفَ بالنّحْرِيرِيّ نسبةً لجَدِّه لأُمّه سمِعَ الحديثَ على الحافِظِ بنِ حَجَر وماتَ سنة 856 هكذا ترجمه الحافِظُ السَّخاوِيُّ في تاريخِه وضَبَطَه والعامّةُ تكسر الأَوّلَ

##### Türkçe

بتك
**بَتَكَ - يَبْتِكُ** (**بَتَكَ - يَبْتُكُ**) - **بَتَّكَ - يُبَتِّكُ**
**بَتَكَ - يَبْتِكُ** (**بَتَكَ - يَبْتُكُ**) + bir varlık veya şey + bir varlık veya şeyden: kopar ve düşer: aslından ayrılır, sonra düşer ve vâki olur: kopar, sonra düşer; ve saç veya tüy veya meyve veya uzuv aslından kopar ve düşer.

**بَتَّكَ - يُبَتِّكُ**: “**فـَعـَّلَ**” vezninde, “**بَتَكَ - يَبْتِكُ**”ten: onu, tekrar ve şiddet yönü üzere “**يَبْتِكُ**” kılar: onu yolup koparır: onu şiddetle koparır, düşürür ve koparıp düşürür kılar: onu aslından kuvvetle çeker; böylece onu keser, sonra onu ondan söker: ve **البَتْك**; saçtan veya tüyden yahut bunun benzerinden bir şeye tutup, sonra onu kendine doğru çekmendir; böylece o, aslından **يَنبَتِك** eder; yani kopar ve yolunur; ve bunun her bir taifesi **بِتْكَةٌ**dur.

Ve lafız, “yerinden zail olma ve kayma ve onda sabit olmama” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**زَلِقَ - يَزْلَقُ**، **دَحَضَ - يَدْحَضُ**، **زَالَ - يَزِيلُ**، **بَتَكَ - يَبْتِكُ** (**بَتَكَ - يَبْتُكُ**)، **زالَ - يَزوْلُ**، **زَلَّ - يَزِلُّ**

بتك
	﴿Ve elbette onları saptıracağım ve elbette onları kuruntulara düşüreceğim ve elbette onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını elbette **فليبتكن** edecekler; ve elbette onlara emredeceğim de Allah’ın yaratışını elbette değiştirecekler; ve kim Allah’tan başka şeytanı veli edinirse, muhakkak apaçık bir ziyanla ziyana uğramıştır (119)﴾ النساء

مختار الصحاح
● [بتك] ب ت ك: **البَتْكُ** kesmedir; ve babı **ضرب** ve **نصر**dur; ve **بَتَّكَ** hayvanların kulaklarını: onları kesti; çokluk için şeddelendi.

معجم الفرائد القرآنية
ب  ت  ك
“**فَلَيُبَتِّكُنَّ**” şu yüce sözü içinde: “Ve elbette onları saptıracağım ve elbette onları kuruntulara düşüreceğim ve elbette onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını elbette **فَلَيُبَتِّكُنَّ** edecekler” (119) النساء.
**البَتْكُ**: hususi bir kesmedir; bu sebeple راغب dedi ki: **البتك** **البتّ**e yaklaşır; fakat **البتك**, uzuvların ve saçın kesilmesinde kullanılır; denir ki: **بتك** onun saçını ve kulağını. Ve Araplar cahiliyede, hayvanların kulaklarını, onların ilahlara takdim edilmiş olduğuna alamet olarak yararlardı.

الراغب
بتك
- **البتك** **البت**e yaklaşır; fakat **البتك**, uzuvların ve saçın kesilmesinde kullanılır; denir ki: **بتك** onun saçını ve kulağını.
Yüce Allah dedi ki: }**فليبتكن آذان الأنعام**{ [النساء/119]؛ ve ondan: **سيف باتك** (bak: **أساس البلاغة** s. 14): uzuvları kesen. Ve **بتكت الشعر**: ondan bir parça aldım. Ve **البتكة**: çekilip kopmuş parça; onun çoğulu **بتك**tir. Şair dedi ki:
- 37 - Uçtu; ve onun tüyünden, onun avucunda **بتك** vardır *** (bu, زهير بن أبي سلمى’nın bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
Ne vakit ki oğlanın eli ona doğru düştü
ve o, onun divanında s. 50’dedir; ve **أساس البلاغة** s. 14; ve **المجمل** 1/115; ve **الغريبين** 1/131; ve **مثلث البطليوسي** 2/306)
أما **البت** ise, ipi ve bağlantıyı kesmede söylenir; ve denir ki: kadın **بتة** ve **بتلة** olarak boşandı (bk. **اللسان** (**بتل**) 11/42); ve iki kişi arasında hükmü **بتت** ettim. Ve rivayet olundu: (Geceleyin orucu **يبتت** etmeyen için oruç yoktur) (hadisi الدارقطني 2/172, (لم يبيت) lafzıyla çıkarmıştır; ve أصحاب السنن çıkarmışlardır; isnadı sahihdir; ancak onun merfu ve mevkuf oluşunda ihtilaf edilmiştir; ve النسائي onun mevkuf oluşunu tercih etmiştir; ve onun hakkında ikinci defa söz gelecektir. bk. **سنن النسائي** 4/196).
Ve **البشك** onun gibidir; elbisenin kesilmesinde söylenir; ve hızlı deve hakkında kullanılır: **ناقة بشكى** (bk. **المجمل** 1/126); bu da, onun elini süratte, dokuyucunun eliyle teşbih etmek içindir; şu şair sözü gibi (beyit, cahiliye şairi المسيب بن علس’ındır; o, الأعشى’nın dayısıdır; ve beyit, matlaı şu olan مفضليته’dendir:
Selmâ’dan azıksız mı göçtün *** عطاس’tan önce, ve onu vedayla güttün
ve o, **المفضليات** s. 62’dedir; ve **شرح المفضليات** للتبريزي 1/313):
38 - Hızlının fiili: kırkımını aceleyle öne aldı *** akşamdan önce; hızlanmaya heves eder.

ملخص اللسان
1. **بَتَكه** onu **يَبْتِكُه** ve **يَبْتُكه**; **بَتْكاً**; yani onu kesti. **البَتْك**: kesmedir.
2. **بَتِّكُنَّ آذان الأَنعام**; yani elbette kesecekler.
3. **البَتْك**: kulağı aslından kesmektir.
4. **البَتْكُ**: elinle bir şeye tutmandır.
5. Ve **بَتَّكه**; böylece **انْبَتك** etti ve **تَبَتَّك** etti. Ve **البِتْكةُ** ve **البَتْكة**: ondan parça.
6. Ve **سيف باتِكٌ**; yani keskin.
7. Ve **سيف باتِكٌ** ve **بَتُوك**: kesen.
8. Ve **البِتُكة**: geceden bir karanlık parçası.

لسان العرب
● - بتك: **البَتْك**: kesmedir. Ve aziz تنزيل’de: **وليُبَتِّكُنَّ آذان الأَنعام**; أبو العباس dedi ki: yani elbette kesecekler. أبو منصور dedi ki: sanki murad etti—Allah daha iyi bilir—cahiliye ehlinin hayvanlarının kulaklarını **تبْحِير** etmelerini ve onları yarmalarını. الليث: **البَتْك** kulağı aslından kesmektir. Ve **بَتِّك الآذان**: kulakları kes; çokluk için şeddelendi. Ve denildi ki: **البَتْكُ** elinle bir şeye tutmandır. Ve **التهذيب**’de: saçtan veya tüyden yahut bunun benzerinden bir şeye tutup, sonra onu kendine doğru çekmendir; ta ki o, aslından **يَنْبَتِكِ** edinceye ve yolununcaya kadar; ve bundan elinde bir taife olan her şeyin adı **بِتْكَةٌ**dur. زهير dedi ki:
Oğlanın eli ona doğru düştüğünde,
Uçtu; ve onun tüyünden, onun avucunda **بِتَكُ** vardır.
Ve denildi ki: **البَتْك** bir şeyi aslından kesmektir. **بَتَكه** onu **يَبْتِكُه** ve **يَبْتُكه**; **بَتْكاً**; yani onu kesti. Ve **بَتَّكه**; böylece **انْبَتك** etti ve **تَبَتَّك** etti. Ve **البِتْكةُ** ve **البَتْكة**: ondan parça; çoğul **بِتَكٌ**. Ve زهير’in beytiyle istişhad etti:
Uçtu; ve onun avucunda, onun tüyünden **بِتَكُ** vardır.
Ve **سيف باتِكٌ**: yani keskin. ابن بري dedi ki: ve ondan şairin sözü:
Düşmanın ilki göründüğünde, bir kaçış vardır
Parlak keskin bir **باتِك**ten bir kılıç darbesine.
Ve **سيف باتِكٌ** ve **بَتُوك**: kesen; ve kılıçlar **بَواتِكُ**tur. Ve **البِتُكة** dahi: geceden bir karanlık parçasıdır.

مقاييس اللغة:
بتك: **الباء** ve **التاء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da kesmedir. Dediler ki: **بتكْتُ** şeyi: onu kestim; onu **أُبِتُكه**; **بَتْكاً**. الخليل dedi ki: **البَتْك** kulağı kesmektir. Ve Kur’an’da: ﴿**فَلَيُبْتَكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ**﴾ (النساء 119). Dedi ki: ve **الباتك** kesen kılıçtır. Dedi ki: ve **البَتْك**; saçtan veya tüyden yahut bunun benzerinden bir şeye tutup, sonra onu kendine doğru çekmendir; böylece o, aslından **يَنبَتِك** eder; yani kopar ve yolunur. Ve bunun her bir taifesi **بِتْكَةٌ**dur; çoğulu **بِتَك**tir. زهير dedi ki: oğlanın eli ona doğru düştüğünde
Uçtu; ve onun avucunda, onun tüyünden **بِتَكُ** vardır.

القاموس المحيط:
**بَتَكَهُ** onu **يَبْتِكُهُ** ve **يَبْتُكُهُ**: onu kesti; **بَتَّكَهُ** gibi; böylece **انْبَتَكَ** etti ve **تَبَتَّكَ** etti. Ve **البِتْكَةُ**; kesre ve fetha ile: ondan parça; çoğulu, üzüm gibi (**كعِنَبٍ**). Ve geceden bir karanlık parçası. Ve **الباتِكُ**: مالِكِ بنِ كعْبٍ الهَمْدَانِيِّ’nin kılıcıdır; ve kesen; **البَتوكِ** gibi.

تاج العروس:
ب ت ك
**بَتَكَه** onu **يَبتِكُه** ve **يَبتُكُه**; **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ**’ın iki haddinden; **بَتكاً**: onu aslından kesti; çokluk için şeddelenmiş olarak **بَتَّكَة** gibi; **تَبتِيكاً**. Ve aziz تنزيل’de: “**فَلَيُبَتِّكُنِّ آذانَ الأَنْعامِ**”. أَبوِ العَبّاسِ dedi ki: der ki: elbette parçalayacaklar. الأزْهَريُّ dedi ki: sanki murad etti—Allah daha iyi bilir—cahiliye ehlinin hayvanlarının kulaklarını **تَبحِير** etmelerini ve onları yarmalarını; böylece **انْبتَكَ** etti ve **تَبتَّكَ** etti.
Ve اللَّيث dedi ki: ve denilir ki: **البَتْكُ**; saçtan veya tüyden yahut bunun benzerinden bir şeye tutup, sonra onu kendine doğru çekmendir; böylece o, aslından **يَنْبَتِكَ** eder; yani kopar ve yolunur. Ve **البِتْكَةٌ**; kesre ve fetha ile: ondan parça; **بتكٌ**; üzüm gibi (**كعِنَب**). زُهَير dedi ki:
Ne vakit ki oğlanın eli ona doğru düştü ... Uçtu; ve onun avucunda, onun tüyünden **بِتَكُ** vardır.
Ve **البِتْكَةُ** dahi: geceden bir karanlık parçasıdır; sanki ondan bir cüzdür. Ve **الباتِكُ**: الهَمْدانيِّ sonra الأَرْحَبِيِّ olan مالِكِ بنِ كَعْبٍ’in kılıcıdır; ve o, onun hakkında şöyle diyen kimsedir:
“Ben Ebû’l-Hâris’im; adım Mâlik’tir
Erahb’danım; sayıda çok olanlardan
İki kanadını bize, Fâtik’in oğlu uzattı”
Bunu الصّاغانيُ rivayet etti; ve onda istişhad mahalli yoktur. Ve **السّيفُ الباتِكُ**: kesendir; **البتُوكِ** gibi; çoğulu **بَواتِك**tir. İbnُ بَري rivayet etti:
Düşmanın ilki göründüğünde, bir kaçış vardır ... Parlak keskin bir **باتِك**ten bir kılıç darbesine.
Ve bunun üzerine istidrâk olunanlardandır: **بُتُوكَة** (zamme ile): Mısır’ın البحيرة amellerinden bir köydür; ve ondan: şems Muhammed b. Ahmed b. Ali b. Ebî Bekr b. Hasan **البُتُوكِيُ** **الظّاهِرِيّ** **المالِكِي**; ve anne tarafından dedesine nispetle **النّحْرِيرِيّ** diye tanındı. Hadisi, hâfız İbn Hacer’den dinledi; ve 856 yılında öldü. Hâfız السَّخاوِيُّ onu tarihinde böyle tercüme etti; ve onu ضبط etti; ve avam, birincisini kesreler.
