# بتك — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D9%83/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: بتك

(باب الباء والتاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بتر) الباء والتاء والراء أصلٌ واحد، وهو القطع قبل أن تتمَّه. والسيفُ الباتر القَطَّاع. ويقال للرجُل الذي لا عقِب له أَبتَر. وكلُّ من انقطع من الخَيْر أثرُه فهو أَبْتَر. وخطب زيادٌ خطبتَه البتراء لأنّه لم يفتتِحْها بحمدِ الله تعالى والصلاة على النبي صلى الله عليه وسلم. ورجلٌ أُباتِرٌ: يقطع رَحِمَه يبترها. قال :
* على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أَحَذُّ أُباتِرُ([1]) *
(بتع) الباء والتاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القوّة والشدّة. فالبَتَع طولُ العُنُق مع شِدّة مَغْرِزه. ويقال لِكلِّ شديدِ المفاصل بَتِع. فأمّا البِتْعُ فيقولون إنه نَبيذ العَسَلِ. ويمكن  أن يكون سمّيَ بذلك لعلّةٍ أن تكون فيه.
(بتك) الباء والتاء والكاف أصلٌ واحد، وهو القطع. قالوا: بَتَكْتُ الشيء قَطعته أبْتُِكه بَتْكاً. قال الخليل: البَتْك قطع الأذُن. وفي القرآن: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. قال: والباتك السَّيف القاطع. قال: والبَتْك أن تقبض على شَعَرٍ أو ريشٍ أو نحوِ ذلك ثم تجذبَه إليك فينْبتِكَ من أصله، أي ينقطع ويَنْتَتِفُ([2])، وكل طائفةٍ من ذلك بِتْكَةٌ، والجمع بِتَك. قال زُهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها بِتَكُ([3])
(بتل) الباء والتاء واللام أصلٌ واحد، يدلُّ على إبانةِ الشيء من غيره. يقال بتَلْتُ الشيءَ، إذا أبَنْتَهُ من غيره. ويقال طلّقها بَتَّةً بَتْلَةً. ومنه يقال لمريمَ العذراء "البَتُول" لأنها انفردت فلم يكن لها زوج. ويقال نخلةٌ مُبْتِلٌ، إذا انفردت عنها الصغيرة النابتةُ معها. قال الهذليُّ([4]):
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ([5])والبَتِيلة: كلُّ عضوٍ بلحمه مُكْتَنِزِ اللّحم، الجمع بتائِل، كأنه بكثْرةِ([6]) لحمه بائنٌ عن العضو الآخر. ومنه قولهم: امرأةٌ مبَتَّلَةُ الخلق. والتَّبَتُّل: إخلاص النية لله تعالى والانقطاعُ إليه. قال الله تعالى: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]، أي انقطِع إليه انقطاعاً.
--------------ـــ
([1]) من بيت لأبي الربيس الثعلبي، واسمه عباد بن طهفة. وقد وقع تحريف في كنيته واسمه في اللسان
(5: 100) والقاموس (ربس). وانظر الخزانة (2: 534). وصدره :
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          وقال ابن بري: صدره:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) في الأصل: "فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف"، وإنما المراد التعبير بالمطاوع، كما ورد بذلك في اللسان، والمجمل (بتل).
([3]) ديوان زهير 175 واللسان (بتك) والجمهرة (1: 196).
([4]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص45، واللسان (بكر، بتل).
([5]) في اللسان "أراد جمع مبتلة، كتمرة وتمر. وقولك ذلك ما دينك، أي ذلك البكاء دينك وعادتك. والبكر: جمع بكور، وهي التي تدرك أول النخل". وروايته في ديوان الهذليين: "إذا جنيت". وسيأتي في (بكر).
([6]) في الأصل: "بكنـزة"، والوجه ما أثبت.
ـ

### Türkçe

(باب **الباء** ve **التاء** ve onlardan sonra gelenler üçlüde)

(**بتر**) **الباء** ve **التاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da, onu tamamlamadan önce kesmektir. Ve kesici kılıç **الباتر** (kesici)dir. Ve ardılı olmayan adama **أَبتَر** denir. Ve hayırdan izi kesilen her kimse o **أَبْتَر**dir. Ve Ziyâd, hutbesini **البتراء** diye adlandırdı; çünkü onu Allah Teâlâ’ya hamd ile ve Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) salât ile açmadı. Ve **أُباتِرٌ** bir adam: rahmini keser, onu koparır. Dedi ki:
* akrabayı kesme üzerine daha keskin bir **أُباتِرُ**([1]) *

(**بتع**) **الباء** ve **التاء** ve **العين** tek bir asıldır; kuvvete ve şiddete delâlet eder. O hâlde **البَتَع**: yerleşme yerinin şiddetiyle birlikte boynun uzunluğudur. Ve eklemleri şiddetli olan her birine **بَتِع** denir. Amma **البِتْعُ** ise, onun bal şarabı olduğunu söylerler. Ve onda bulunacak bir illet sebebiyle bununla adlandırılmış olması mümkün olur.

(**بتك**) **الباء** ve **التاء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da kesmektir. Dediler: **بَتَكْتُ** şeyi, onu kestim; onu **أبْتُِكه** **بَتْكاً** (kesme ile). Halîl dedi: **البَتْك** kulağı kesmektir. Ve Kur’ân’da: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. Dedi: ve **الباتك** kesici kılıçtır. Dedi: ve **البَتْك**; bir saç yahut tüy yahut bunun benzeri üzerine kabzayı alman, sonra onu kendine çekmendir; böylece o, kökünden **ينْبتِكَ** olur; yani kopar ve yolunur([2]). Ve bunun her bir taifesi bir **بِتْكَةٌ**dir; çoğulu **بِتَك**. Züheyr dedi:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها **بِتَكُ**([3])

(**بتل**) **الباء** ve **التاء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyi başkasından ayırmaya delâlet eder. **بتَلْتُ** şeyi denir; onu başkasından ayırdığın zaman. Ve “onu **بَتَّةً بَتْلَةً** boşadı” denir. Ve bundan, Meryem’e, bakireye, “**البَتُول**” denir; çünkü o tek kaldı, onun için bir koca olmadı. Ve “**مُبْتِلٌ** hurma ağacı” denir; onunla birlikte biten küçük filiz ondan ayrıldığı zaman. Hüzeli([4]) dedi:
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ **المُبْتِلِ**([5]) Ve **البَتِيلة**: etiyle birlikte etçe dolgun her bir uzuvdur; çoğulu **بتائِل**; sanki etinin çokluğu sebebiyle([6]) diğer uzuvdan ayrılmıştır. Ve bundan onların sözü: “yaratılışı **مبَتَّلَةُ** bir kadın.” Ve **التَّبَتُّل**: niyeti Allah Teâlâ için hâlis kılmak ve O’na yönelip kesilmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]; yani O’na bir kesilme ile kesil.

--------------ـــ
([1]) Ebû’r-Rabîs es-Sa‘lebî’ye ait bir beyitten; adı Abbâd b. Tuhfe’dir. Ve künyesinde ve adında Lisân’da (5: 100) ve Kâmûs’ta (ربس) bir tahrif vuku bulmuştur. Ve Hızâne’ye bak (2: 534). Ve onun صدر’ı:
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          İbn Berrî dedi: onun صدر’ı:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) Asılda: “**فيبتك** من أصله أي ينقطع وينتف”; ancak maksat, Lisân’da ve el-Mücmel’de (بتل) bununla vârid olduğu üzere, mutâvi‘ ile ifade etmektir.
([3]) Züheyr Dîvânı 175 ve Lisân (**بتك**) ve Cemhere (1: 196).
([4]) O, Hüzeli Dîvânı’nda Şınkîtî nüshasında s.45’te ve Lisân’da (**بكر**، **بتل**) olduğu üzere el-Mütenahhil el-Hüzelî’dir.
([5]) Lisân’da: “**مبتلة**’nin cem‘ini murad etti; **تمرة** ve **تمر** gibi. Ve senin ‘ذلك ما دينك’ sözün; yani o ağlama senin dinin ve âdetindir. Ve **البكر**: **بكور**’un cem‘idir; o da hurmanın ilk olgunlaşanıdır.” Ve onun rivayeti Hüzeli Dîvânı’nda: “**إذا جنيت**”. Ve (بكر)’da gelecektir.
([6]) Asılda: “**بكنـزة**”; vech, sabit kıldığım gibidir.
