# بتل (ب-ت-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Betle aslından ayrılmış hurma fidanı demektir

- Harfler: ب - ت - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَبْتِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | İlişkiyi kesmek | 1 | 1 | [73:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/ayet/73:8.md) |
| [وَتَبَتَّلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92.md) | وَتَفَعَّلْ | Ve yoğunlaş | 1 | 1 | [73:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/ayet/73:8.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
2. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
3. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%AA.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md), [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir parçayı veya filizi kökünden kesip müstakil hale getirmek, ayırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zihni ve kalbi bütün dünyevi bağlardan keserek bütünüyle Allah'a yöneltmek |
| Çekirdek Özet 3 | Amelde ihlas ve tevhit bilinciyle bağımsızlaşarak yalnızca hakikate adanmak |
| Kritik Hata Riski | Hristiyan tipi ruhbanlık veya dünyadan tamamen el etek çekme olarak daraltılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بت | Kesmek, kökünden koparmak, bağlantıyı kesin biçimde bitirmek; nitekim [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) kökünde ardı arkası kesilme, [بتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83.md) kökünde eti veya kulağı kökünden koparma manası esastır. | ل | Eklenen lâm harfi yönelme, tahsis ve bir gayeye bağlanma boyutu katarak kesilme eylemini salt bir yok oluş olmaktan çıkarıp bağımsızlaşarak yeni ve müstakil bir yöne odaklanma haline dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırla çevrili alan | Bir mahfazanın içinde bulunma, asıl bünyeye veya gövdeye ait olma durumu |
| ت | İşaret, sınır, çarpı; kesin sınır çekme, sonlandırma | Gövdeyle olan rabıtaya kesin bir sınır çekilmesi, ilişiğin bitirilmesi |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, bir hedefe sevk etme | Ayrılan unsurun sahipsiz kalmayıp yeni bir istikamete ve gayeye yönelmesi |
| بتل | Bünyeden kesin sınırla ayrılıp tek bir yöne tahsis edilme | Bir parçanın bağlı bulunduğu kökten sınır çekilerek ayrılması ve müstakil bir hedefe doğru sevk edilmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma fidanının ana ağacın dibinden kesilerek kendi başına büyümesi için müstakil yere dikilmesi; dolgun ve etli uzvun diğer uzuvlardan belirgin bir hatla ayrılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde genç ve güçlü develeri ana sürüsünden veya anasından ayrılmış müstakil hurma fidanına benzeterek anar: ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ / أجمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Rebîa b. Makrûm ed-Dabbî, kadınlardan ve dünyadan bütünüyle el çekip ibadete kapanan rahibi tarif ederken kökü kullanır: لو أنّها عَرَضَت لأَشمَطَ راهبٍ / عَبَدَ الإِلهَ، صَرورةٍ مُتَبَـتِّـلِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça بتل kökü, Sami dil ailesinde kökten ayırma, kesme ve müstakil kılma bildiren ortak بت / [بتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%AA.md) tabanının bir türevidir. Klasik Sami dillerinde doğrudan بتل üçlü kökü sınırlı bir leksikal alana sahip olmakla birlikte, kökün ilk iki konsonantı olan /b-t/ dizilişi İbranicede בָּתַת (kesip parçalamak, ayırmak) ve בַּת (ayrılmış parça, ölçü birimi), Aramice/Süryanice בת (kesmek, hükme bağlamak) kökleriyle semantik ve fonetik olarak akrabadır. Arapçada kök sonuna gelen /l/ sesiyle birlikte anlam, tahsis ve müstakil hale getirme yönünde özelleşmiş; özellikle çöl ziraatında ana gövdeden ayrılan hurma fidanı (el-betîl) tasviri üzerinden somuttan soyuta aktarılmıştır. Kökün İbranice b-t-l (işsiz kalmak, hükümsüz olmak) köküyle fonetik benzerliği bulunsa da Arapçadaki asıl gelişim çizgisi hükümsüzlük değil, bir bağın kesilip başka bir amaca hasredilmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بت ikili çekirdeğinden türeme | Kesme ve koparma bildiren kökten, bünyeden ayrılıp tek başına kalma ve tahsis anlamı türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice batat / bat ve Süryanice bat | Kesmek, parçalamak, kesin sınırlarla ayırmak manasındaki ortak Kuzeybatı Sami çekirdeğiyle örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik dillerin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan denk bir kök formu tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بتل | Anlamlı | Kesip ayırmak, müstakil kılmak | Bir şeyi diğerinden ayırmak, kendini ibadete ve Allah'a vermek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [بلت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AA.md) | Anlamlı | Kesmek, tüketmek | Bir şeyi kökünden kesip bitirmek veya bir mekânda ikameti sonlandırmak. | Kur'an'da geçmez; ortak kesme çekirdeği taşır. |
| [تبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Tüketmek, zayıflatmak, hasta etmek | Aşkın veya kederin insan bedenini yıpratması, kan davası gütmek. | Kur'an'da geçmez; bünyeyi zayıflatma yönüyle uzaktır. |
| [تلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Helak olmak, zarara uğramak, tükenmek | Eksilme, ziyan ve helak oluş; nitekim tebâb kelimesiyle yakın anlamlıdır. | Kur'an'da geçmez; tükenme ve ziyan dairesindedir. |
| [لبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AA.md) | Anlamlı | Duraksamak, vurup yere sermek | Bir kimseyi boynundan vurarak yere yıkmak veya bir işte oyalanmak. | Kur'an'da geçmez; sert fiziksel temas bildirir. |
| [لتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamlı | Yapışmak, yerleşmek, sabit kalmak | Bir şeyin bir yere sımsıkı oturması ve ayrılmaması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı yönde tutunma bildirir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بتل | Merkez | Kesilip müstakil hale gelerek tek bir hedefe yönelmek | Kesilmenin ardından yeni ve üstün bir yöne hasrolunma ve bağımsızlaşma esastır. | İlişiği keserek sırf Allah'a adanmak. |
| [بتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%AA.md) | Komşu | Bir şeyi kesin ve geri dönülmez biçimde kesmek | Yönelme gayesi içermeksizin bağın bütünüyle koparılıp sonlandırılmasına odaklanır. | Kesin talak ve kat'î ayrılık gibi durumlar. |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Bir nesneyi veya ilişkiyi fiziken ya da hükmen bölmek | Nötr ve genel bir bölme, ayırma ve parçalama hareketidir. | Her türlü fiziki veya manevi kesinti. |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Bir şeyi yabancı unsurlardan ve kirlilikten arındırmak | Kesilmekten ziyade arılık, saflık ve tortudan kurtulma hali ön plandadır. | Niyet ve amelde arılık ve katışıksızlık. |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Tek başına kalmak, eşsiz ve benzersiz olmak | Bir bağın koparılmasından çok nesnenin tekil ve yalnız olma durumunu niteler. | Tekleşme, yalnız kalma ve münferitlik. |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | İki şeyi birbirine eklemek, birleştirmek, bağ kurmak | Parçaları birbirine rabtederek kesintiyi ortadan kaldırmayı ifade eder. | Bitişme, kavuşma, ilişkiyi devam ettirme. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بتل | Kökünden ayırmak, hasretmek | Dünyevi meşgaleleri keserek yalnızca bir hedefe veya Allah'a yönelme eylemini içerir. | Kesin |
| Latince | Dedicare, consecrare, segregare | Bir amaca adamak, ayırmak | Segregare ayırma yönünü, consecrare kutsala tahsis etme yönünü verir; ancak fidan metaforunu taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Sever, detach, dedicate exclusively | Kesip ayırmak, münhasıran adamak | Detach ilişiği kesmeyi, dedicate ise yönelmeyi karşılar; kökteki ikili hareket iki ayrı fiille verilebilir. | Güçlü |
| Almanca | Loslösen, weihen, sich absondern | Çözüp ayırmak, vakfetmek | Loslösen bağları koparmayı, weihen ise ibadet ve ulvi bir gayeye hasretmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Détacher, vouer, consacrer | Bağlantıyı koparmak, adamak | Bir bütünden ayrışarak bütünüyle yüce bir amaca odaklanma durumunu açıklar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَبَتَّلْ / تَبْتِيلًا | Dünyevi alakalardan sıyrılarak zihnen ve kalben yalnızca Allah'a yönelmek, tevhidi ihlasla yaşamak | Gece ibadeti ve vahyin ağırlığını taşımaya hazırlık bağlamında peygamberi donanım emri (Müzzemmil [73:8](https://lisan.digital/tr/ayet/73:8.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İhlas ve tevhit teorisi | Kulun yönelişinde şirk ve riyadan arınarak zat-ı ilahiyyeye mutlak tahsisi. | Kesret aleminden sıyrılıp vahdete münhasır kılınan irade. |
| Fıkıh | Nikah ve adak ahkamı | Evlenmeyi bütünüyle terk etme (ruhbaniyet) yasağı ile tek taraflı kesin boşanma (talâk-ı bette) tanımları. | Dünyevi meşru bağların haram kılınmasının reddi; kesin hukuki kopuş. |
| Tefsir | Gece kıyamı ve nefis terbiyesi | Müzzemmil Suresindeki tebettül emrinin zahiri uzlet mi yoksa kalbi bir yoğunlaşma mı olduğu meselesi. | Zahiren hayattan kopmadan batınen masivadan alakayı kesme hali. |
| Hadis | Aşırı züht hareketlerinin tashihi | Ashabın evlenmekten ve dünya nimetlerinden el çekme taleplerinin nehyedilmesi. | İslam'da Hristiyanvari bir ruhbanlığın (tebettül) yasaklanışı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit ve kulluk bilinci | İhlas | Zihni ve ameli masivadan temizleme | Kulun amellerini hiçbir aracıya pay bırakmaksızın sırf Allah'a özgülemesi. | Kesin |
| İlmi | Metodolojik araştırma | İzolasyon | Değişkenleri ve zihni dikkat dağıtıcılardan arındırma | Araştırmacının incelediği meseleye tam odaklanarak harici önyargılardan soyutlanması. | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal bağımsızlık | Özerklik ve liyakat | Kamu otoritesinin lobilerden ve şahsi çıkarlardan bağını kesmesi | Yöneticinin veya kurumun menfaat odaklarından ayrılarak sırf kamu adaletine tahsis edilmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Tahsis ve vakıf | Bir malı ticari tedavülden çıkarıp kalıcı bir amaca bağlama | Mülkün özel sahiplik bağından koparılarak münhasıran kamu yararına adanması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrımı ve sistem izolasyonu (termodinamik) | Bir alt sistemin dış çevreyle olan kütle veya enerji transferini keserek kendi iç dinamikleriyle dengeye ulaşması durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik bilişsel odaklanma (derin çalışma / flow) | Bireyin zihnini dağıtan tüm ikincil uyaranları bilinçli olarak devreden çıkarıp enerjisini tek bir faaliyete yoğunlaştırması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tebettül kavramının salt Hristiyan manastır hayatı veya cemiyetten kaçıp mağaraya çekilme şeklinde pasif bir uzlet olarak anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da tebettül, gündüz hayatın ve tebliğin ağır yükünü taşıyabilmek için geceleyin iç dünyayı toparlama, şirk ve riya bağlarını keserek mutlak faile odaklanma eylemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin emrettiği ruhani disiplinin reddedilerek İslam'ın derin tefekkür ve konsantrasyon boyutunun kaybolması veya tam aksine meşru dünya ilişkilerini terk eden bid'at züht anlayışlarına kapı aralanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy yükünü omuzlayacak bir davetçinin iç dünyasını nasıl inşa etmesi gerektiğini; tebliğ faaliyetinin ancak masivadan kopup Hakk'a kilitlenen bir kalple sürdürülebileceğini bildirmesi bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberliğin ilk döneminde inen, gece ibadetini, zikri ve zihni arınmayı emreden nübüvvete hazırlık ayetlerinde (özellikle Müzzemmil [73:8](https://lisan.digital/tr/ayet/73:8.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın ya tamamen toplumsal eyleme indirgenip manevi derinliğin yitirilmesi ya da dünyayı tamamen terk eden manastır keşişliğine savrulması şeklindeki iki aşırı ucu tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir hurma fidanının ana ağaçtan kesilip ayrılması veya dolgun bir uzvun diğerlerinden belirgin bir sınırla tefrik edilmesi.
- Soyut anlam: Zihinsel, kalbi ve ameli ilgileri geçici ve dağınık unsurlardan kopararak tek ve yüce bir gayeye hasretmek.
- Sistematik karşılık: Çokluk alemindeki bağımlılıkları keserek (istigfâr/tahliye) bilinci mutlak kaynağa kilitleyen (tevhit/tahliye sonrası tecelli) manevi odaklanma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \left( S_t \setminus \bigcup_{i=1}^{n} M_i \right) \xrightarrow{\tau} \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$, bilincin veya amelin başlangıçtaki durumunu; $M_i$, zihni ve kalbi meşgul eden dünyevi, dağınık çokluk unsurlarını (mâsivâ); $\setminus$ işareti bu bağların kesin iradeyle kesilip atılmasını; $\tau$ tebettül sürecinin dönüştürücü iradesini; $\Omega$ ise bilincin yöneldiği mutlak ve tek ilahi gayeyi temsil eder. Ayrıştırma olmadan odaklanma gerçekleşemez.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Müzzemmil 73:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/ayet/73:8.md) — وَتَبَتَّلْ · تَبْتِيلًا

وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا

Meal (IK): Rabbının adını zikret, her şeyi bırakıp yalnız O’na yönel.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Betle aslından ayrılmış hurma fidanı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء واللام والباء معهما
ت ب ل، ب ت ل، ب ل ت، ت ل ب، ل ت ب مستعملات
تبل
التَبلُ: الذَّحْلُ، وتَبَلَني فلانٌ، أي وَتَرَني.
وتَنَبلَهُم الدهرُ: رَماهم بصُروفِ الموت، قال:
ودهرٌ خابلٌ تَبِلُ
والرجُلُ يعشَقُ المرأةَ فتُتْبِلُ فُؤادَه ثم لم تُبلهِ.
وتَوْبَلْت القِدْرَ تَوْبَلةً: جَعَلْتُ فيه التَّوابل، الواحد تابل.
بتل:
البَتْل: كلمة تُوصَل بالبَتِّ، تقول: أعطيتُه بَتّاً بَتْلاً، وأصلُه القَطْعُ، وبَتَلْتُه: قَطَعتُه.
وتَبَتَّلَ إليه تَبتيلاً، فالتَبَتُّل الانقطاع إلى اللهِ تعالى، أي أخلَصَ إليه إخاصاً.
والبَتُول: كل امرأةٍ تَنْقَبِضُ عن الرجلا فلا حاجة لها فيهم ولا شَهوة، ومنه التَبَتُّل وهو تَرْكُ النِّكاح، قال ربيعة بن مَقُروم الضَّبِّي:
لو أنّها عَرَضَت لأَشمَطَ راهبٍ،		عَبَدَ الإِلهَ، صَرورةٍ مُتَبَـتِّـلِ
ونَخْلٌ مُتَبَتِّل: قد تَدَلَّتْ عُذُوقُه والبَتيلُ: فَسيلُ النّخْل يُبْتَلُ عنه أي يُقْطَعُ عنه ويُعْزَل.
والبَتيلةُ: كلُّ عُضوٍ بلحمه مُكتَنِزٍ من أعضاء اللَّحم على حِيالِه، قال:
إذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتلائِلا
وامرأةٌ مُبَتَّلَةٌ: تامَّةُ الأعضاء والخَلْق، وجَمْلٌ مُبَتَّلٌ، وناقةٌ مُبَتَّلَةٌ.
والبُتُل: أسفل الجَبَل، والواحد بَتيلُ.
والبَتْل: تمييز الشيءِ من الشيءِ.
بلت:
المُبَلَّتُ بلغة حِمْيَر: المَهر المَضمون، قال:
ما زُوِّجَتْ إلاّ بَمهرٍ مُبَلَّتِ
تلب:
التَلْبُ: كلمة تُوصَل بالتَّبِّ، يقال: تَبّاً له تَبّاً تَلْباً.
واتْلأَبَّ صدرُه على الطريقِ أي استقامَ.
لتب:
اللّتْبُ: اللُّبْس، ولَتَبَ عليه ثَوبَه، والتَتَبَ وهو لُبْسٌ كأنّه لا يُريد أن يخلَعَه.
ولَتَبَ عليكَ لُتُوباً أي ثَبَتَ.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte
**ت ب ل**، **ب ت ل**، **ب ل ت**، **ت ل ب**، **ل ت ب** kullanımdadırlar.

**تبل**
**التَبلُ**: **الذَّحْلُ**’dür; ve “**تَبَلَني** falan” yani “beni **وَتَرَني** (öcümü aldı)” demektir.
Ve “**وتَنَبلَهُم الدهرُ**”: onları ölümün dönüşleriyle attı; dedi ki:
ودهرٌ خابلٌ تَبِلُ
Ve adam kadına âşık olur da onun kalbini **تُتْبِلُ** eder, sonra onu **تُبلهِ** etmez.
Ve “**تَوْبَلْت** tencereyi **تَوْبَلةً**”: içine **التَّوابل** koydum; teki **تابل**’dir.

**بتل**:
**البَتْل**: **البَتِّ** ile birleştirilen bir kelimedir; dersin ki: “Ona **بَتّاً بَتْلاً** verdim.” Aslı kesmedir; ve “**بَتَلْتُه**”: onu kestim.
Ve “**تَبَتَّلَ** ona **تَبتيلاً**”; artık **التَبَتُّل** Allah Teâlâ’ya kopup yönelmedir; yani ona bir ihlâs ile ihlâs gösterdi.
Ve **البَتُول**: erkeklerden büzüşüp çekinen, onlara ihtiyaç ve şehveti olmayan her kadındır; bundan **التَبَتُّل** gelir ki o nikâhı terk etmektir. Rabi‘a b. Maḳūrom ed-Ḍabbî dedi ki:
لو أنّها عَرَضَت لأَشمَطَ راهبٍ،		عَبَدَ الإِلهَ، صَرورةٍ مُتَبَـتِّـلِ
Ve **نَخْلٌ مُتَبَتِّل**: salkımları sarkmış olandır; ve **البَتيلُ**: hurma fidanıdır; ondan **يُبْتَلُ** edilir, yani ondan kesilir ve ayrılır.
Ve **البَتيلةُ**: et uzuvlarından, kendi başına, etiyle dolgunlaşmış her uzuvdur; dedi ki:
إذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتلائِلا
Ve **امرأةٌ مُبَتَّلَةٌ**: uzuvları ve yaratılışı tam olan; ve **جَمْلٌ مُبَتَّلٌ** ve **ناقةٌ مُبَتَّلَةٌ**.
Ve **البُتُل**: dağın alt tarafıdır; teki **بَتيلُ**’dür.
Ve **البَتْل**: bir şeyi bir şeyden ayırt etmektir.

**بلت**:
**المُبَلَّتُ** Himyer dilinde: garantilenmiş mehir; dedi ki:
ما زُوِّجَتْ إلاّ بَمهرٍ مُبَلَّتِ

**تلب**:
**التَلْبُ**: **التَّبِّ** ile birleştirilen bir kelimedir; “Ona **تَبّاً** olsun, **تَبّاً تَلْباً**” denir.
Ve “**اتْلأَبَّ** göğsü yol üzerinde” yani doğruldu.

**لتب**:
**اللّتْبُ**: **اللُّبْس**’tur; “Ona elbisesini **لَتَبَ** etti”; ve **التَتَبَ** ki o, sanki onu çıkarmak istemiyormuş gibi bir giyiştir.
Ve “Sana **لَتَبَ** etti **لُتُوباً**” yani sabit oldu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَتَلْتُ الشيء أَبْتِلُهُ بالكسر بَتْلاً، إذا أَبَنْتَه من غيره. ومنه قولهم: طلَّقَها بَتَّةً بَتْلَةً. والبَتولُ من النساء: العذْراء المنقطِعة من الأزواج، ويقال هي المنقطعة إلى الله تعالى عن الدنيا. والبَتولُ والبَتيلَةُ: فسيلةٌ تكون للنَخلة قد استغنَتْ عن أمِّها، وتلك النخلة مُبْتِلٌ، يستوي فيه الواحد والجمع. والبَتيلَةُ: كلُّ عضوٍ بلحمه، والجمع بَتائِلُ. يقال: امرأةٌ مُبَتَّلَةٌ؛ بتشديد التاء مفتوحةً، أي تامّة الخَلْقِ لم يركب لحمُها بعضُه بعضاً. والتَبَتُّلُ: الانقطاعُ عن الدُنيا إلى الله، وكذلك التَبْتيلُ، ومنه قوله تعالى: "وَتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتيلاً". وانْبَتَلَ فهو مُنْبَتِلٌ، أي انقطع، وهو مثل المُنْبَتِّ.

##### Türkçe

**بَتَلْتُ** şeyi, kesre ile **أَبْتِلُهُ**; **بَتْلاً** (olarak), onu başkasından ayırdığın zaman. Bundan, onların sözü: onu **بَتَّةً بَتْلَةً** (olarak) boşadı.

Kadınlardan **البَتولُ**: kocalardan kesilmiş olan bakire; ve denilir ki o, dünya(ya) karşı Yüce Allah’a kesilmiş olandır.

**البَتولُ** ve **البَتيلَةُ**: hurma ağacına ait bir fidan; annesinden müstağni olmuştur; o hurma ağacı **مُبْتِلٌ**dür; onda tekil ve çoğul eşit olur.

**البَتيلَةُ**: etiyle birlikte her bir uzuv; çoğulu **بَتائِلُ**.

Denilir ki: **امرأةٌ مُبَتَّلَةٌ**; **التاء** şeddeli, fetha(lı) olarak; yani yaratılışı tamdır; eti, bir kısmı bir kısmına binmemiştir.

**التَبَتُّلُ**: dünyadan Allah’a kesilmek; aynı şekilde **التَبْتيلُ**; ve ondan Yüce sözü: "وَتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتيلاً".

**انْبَتَلَ**; o hâlde o **مُنْبَتِلٌ**dür; yani kesildi; ve o, **المُنْبَتِّ** gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ل ب
تلب ، تبل ، بتل ، بلت ، لبت : مستعملة .
تلب : أبو عبيد عن الأصمعي : من أشجارِ الجِبال الشَّوْحَطُ والتَّألَبُ بالتاء والهمزة ، وأنشد شمر لامرىء القيس :
وَنَحَتْ له عَنْ أَرْزِ تَأْلبةٍ
فِلْقٍ فِراغَ مَعَابِلٍ طُحْلِ
قال شمر : قال بعضهم : الأَرْزُ ههنا القَوْسُ بعينها ، والتألبةُ شجرة يُتَّخَذ منها القِسيّ ، والفِراغُ النِّصالُ العِراضُ الواحد فَرْغٌ ، وقوله نَحَتْ له يعني ، امرأةً تَحَرَّفَتْ له بِعَيْنها فأصابت فؤادَه .
قال العجاج يصف عَيْراً وَأُتُنَه :
بأَدَماتٍ قَطَواناً تَأْلبَا
إذا عَلاَ رأس يفَاعٍ قرّبَا
أدَمَاتٌ أرضٌ بعَيْنها ، والقَطَوانُ الذي يقاربُ خُطاه ، والتَّأْلبُ الغليظُ المجتمِعُ الخَلْقِ ، شُبِّه بالتَّألب وهو شَجَرٌ تُسَوَّى منه القِسِيُّ العربية .
والتَّوْلَبُ وَلَدُ الحمار إذا استكْمَلَ سَنَةً .
وقال الليث يقال : تَبّاً لِفُلانٍ تَلْباً يُتبعونَهُ التَّبُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المتْلَئِبُّ المستقيم قال : والمُسْلَحِبُّ مثله ، قال وقال الفراء : التُّلأْبِيَةُ من اتلأبّ إذا امتد ، أبو العباس عن ابن الأعرابي : المتَالِبُ المقَاتِلُ ، والتِّلِبُّ اسم رجل من بني تميم وقد رَوَى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) شيئاً .
تبل : أبو عبيد : التَّبْلُ أن يُسقِم الهوى الإنسانَ ، رجلٌ مَتبولٌ .
وقال الأعشى :
ودهر مُتبِلٌ خَبِلٌ
أي مُسْقِمٌ ، وأصل التَّبْلِ التِّرة يقالُ تَبْلي
عند فلان .
وقال الليث : التبْلُ عَدَاوةٌ يُطلَبُ بها يقال : قد تَبَلَني فلانٌ ولي عنده تَبْل والجميع التُّبول ، وتَبَلهم الدهرُ إذا رماهم بصروفه ، وتَبالةُ اسم بلد بعينه ، ومنه المثل السائر : ما حَلَلتَ تَبالَة لَتْحرِمَ الأضيافَ ، وهو بلدٌ مُخْصِبٌ مُربِعٌ ، ومنه قول لبيد :
هبطا تبالةُ مخْصِباً أَهْضامُها
وتَوَابِلُ القِدْر أفْحاؤها
قال ابن الأعرابي : واحدها تَوْبل ، وقال أبو عبيد : الواحد تَابَل ، قال : وتوبلت القِدْر وقَزَّحتها وفَحَّيتُها بمعنى واحد ، قال الليث : يجوز تَبَّلْتُ القِدْر .
بتل : قال الليث : البَتْل تمييزُ الشيء من الشيء ، والبَتُول كل امرأة تَنْقَبض عن الرجال لا شهوةَ لها ولا حاجة فيهم ، ومنه التَّبَتل وهو تَرْكُ النِّكاح والزهدُ فيه ، قال ربيعةُ بنُ مَقْرُوم الضبي :
لو أَنَّها عَرَضتْ لأشمطَ راهبٍ
عبد الاله صرورةٍ مُتبتِّلِ
وقال الزهري : أخبرنا سعيد بن المسيب : أنه سمع سعد بن أبي وقَّاص يقول : لقد رَدَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على عثمانَ بن مظعون التّبتُّلَ ، ولو أَحَلَّه له ، أذن له لاخْتَصَينا ، وفسَّر أبو عبيد التبتل بنحو ممّا ذكرناه ، وأصل البتْل القَطْع .
أبو عبيدة عن الأصمعي : المبتل النخلة تكون لها فسيلة قد انفردت واستغنت عن أمها فيقال لتلك الفسيلة البتول وأنشد :
ذلك ما دينك إذْ جُنِّبتْ
أجمالها كالبُكر المبتلِ
وسئل أحمد بن يحيى عن فاطمة بنت رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لم قيل لها البتول ؟ فقال : لانقطاعها عن نساء أهل زمانها ونساء الأمة عفافاً وفضْلاً وديناً وحُسْناً .
قال أبو عبيدة : سميت مريم البتول لتركها التزوُّج .
وقال ابن السكيت : قال الهذلي : البَتِيلةُ من النخل الوَدِيَّة ، قال وقال الأصمعي : هي الفسيلة التي بانَتْ عن أمّها ، ويقال للأم : مُبْتِلٌ ، وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ ) ( المزمل : 8 ) يقول : أَخْلِصْ له إخلاصاً ، يقال للعابد إذا تَرك كلَّ شيء وأقبل على العبادة : قد تَبَتَّل أي قَطَع كلَّ شيء إلاَّ أمرَ الله وطاعتَه ، وقال أبو إسحاق في قوله : وتبتل إليه أي : انْقَطِعْ إليه في العبادة ، وكذلك صَدَقَةٌ بَتْلَةٌ أي مُنْقَطِعَةٌ مِن مال المتَصَدِّقِ بها خارجةٌ إلى سبيل الله ، والأصل في تَبَتَّلَ أن تَقُولَ : تَبَتَّلْتُ تَبَتُّلاً ، وبَتَّلْتُ تَبْتِيلاً ، فَتَبْتِيلاً محمول على معنى بَتَّلَ إليه تَبْتِيلاً . أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : المُبَتَّلَةُ من النساء التي لم يَرْكَبْ
لحمُها بعضُه بَعْضاً . وقال أبو سعيد : امرأة مُبَتَّلةُ الخَلْقِ عَنِ النساء لها عليهن فضل ، ذلك قول الأعشى :
مُبَتَّلَةُ الخَلْق مثلُ المهاة لم تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيراً
وقال غيره : المُبَتَّلَةُ التّامةُ الخَلْق وأنشد لأبي النجم :
طَالَتْ إلى تَبْتِيلِها في مَكَرْ
أي طالت في تَمَامِ خَلْقها ، وقال بعضهم : تبْتِيلُ خلْقها انفرادُ كل شيء منها بحسنه لا يَتّكِلُ بعضه على بعض . وقال شمر : قال ابن الأعرابي : المبَتَّلة من النساء الحسنة الخلق لا يقصر شيء عن شيء . أَلاَّ تكون حسنة العين سمجة الأنف ، ولا حسنة الأنف سمجة الفم ولكن تكون تامة .
وقال غيره : هي التي تفرَّد كل شيء منها بالحسن على حِدته ، ورجل أبْتَلُ إذا كان بَعيدَ ما بين المَنكِبَيْن وقد بَتِلَ يَبْتِل بَتْلاً .
وقال الليث : البَتِيلَةُ كل عضو بلحمه مُكْتَنِزٌ من أعضاء اللحم على حِياله وأنشد :
إذا المتون مَدَّتْ البَتائِلا
وفي الحديث قَبِلَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) العُمْرى ، أي الأحب ، والعُمْرى نبات ، قال شمر : البتل القطع ، ومنه صَدَقة بَتْلة ، أي قطعها من ماله ، ويقال للمرأة إذا تزينت وتحسنت : إنَّها تتبتل ، وإذا تركت النكاح فقد تبتلت ، وهذا ضد الأول ، والأول مأخوذ من المُبَتَّلةِ التي تمَّ حُسنُ كل عضو منها .
بلت : أبو عبيد عن الأصمعيّ : بَلَتَ يَبْلِتَ إذا انْقَطَع من الكلام وقال أبو عمرو : بَلِتَ يَبْلَتُ إذا لم يَتَحَرَّكْ وسَكَتَ وأنشد غيره :
كأَنَّ لها في الأرضِ نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإن تُخاطِبْك تَبْلِتِ
وقال بعضهم : معنى تَبْلِتُ ههنا تَفْصِلُ الكلام ، وقال الليث : المُبَلَّتُ بلغة حمير مَضْمون المهر وأنشد :
وما زُوِّجَتْ إلا بمهرٍ مُبَلَّتِ
أي مضمون .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : بَتَلْتُ الشيءَ وبَلَتُّه إذا قطعتَه وأنشد :
وإن تخاطبك تَبْلِتِ
أي ينقطع كلامها من خَفَرِها ، قاله المبرّد .
وقال أبو عمرو : البِلِّيتُ الرجلُ الزِّمِّيت ، وقال أيضاً : هو الرجل اللَّبِيبُ الأريب وأنشد :
أَلاَ أَرَى ذَا الضَّعْفَةِ الهَبِيتَا
المستطارَ قَلْبُه المَسْحُوتَا
يُشاهِلُ العَمَيْثَلَ البِلِّيتَا
الصَّحَكيك الهَشِمِ الزِّمِّيتَا
قال : الهَبِيتُ الأَحمق ، والعَمَيْثَلُ السَّيدُ
الكريم ، والمسْحوتُ الذي لا يَشْبَعُ والهَشِمُ السَّخِيُّ ، والزِّمِّيتُ الحليم ، والصَّحَكُوكُ والصَّحَكِيكُ ، الصَّحَيَانُ من الرجال وهو الأهْوَج الشَّدِيدُ .
ويقال : ولَئن فَعَلْتَ كذا وكذا ليكونَنَّ بَلْتَةَ ما بيني وبَيْنَكَ إذا أَوْعده بالهجران . وكذلك بَلْتَةَ ما بيني وبينك بمعناه ، أبو عمرو يقال : أبْلَتُّه يميناً أي أحْلَفتُه والفِعل : بلَتَ بلَتاً وأصبرته ، أي أحلفته وقد صَبَر يميناً ، قال : وأبلَتُّه أنا يميناً أي حلفتُ له .
قال الشنفرى :
وإن تُحَدِّثْك تَبْلِتِ
أي تُوجِز .
لبت : سَلَمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن ) ( الصافات : 11 ) وقال : اللازب واللاَّتِبُ واللاَّصِقُ واحد ، قال وقيس يَقُولُ : طِينٌ لاَتِبٌ وأنشد فقال :
صُداعٌ وتَوْصيمٌ وفَتْرَةٌ
وغَشْيٌ مع الإشراق في الجوْف لاتبُ
أبو زيد يقال : لَتَبَ عليه ثِيابه ورَتّبَها إذا شَدَّها عليه ، ولَبَّبَ على الفرس جُلَّه إذا شَدَّه عليه ، وقال مالكُ بن نُوَيْرة :
فَلَه ضَرِيبُ الشَّوْل إلاَّ سُؤْرَه
والجُلُّ فهو مُلَبَّبٌ لا يُخْلَعُ
يعني فرسه ، وقال الليث : اللَّبتُ اللُّبْسُ يقال : لَبت عليه ثَوْبَه ، والْتَتَبَ ، وَهُوَ لُبْسٌ كأَنَّه لا يريد أن يَخْلَعُه ، وقال غيره : أَلْتَبَ فلانٌ عليه الأمر إِلْتاباً أي أَوْجَبَه فهو مُلْتِبٌ . ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : المُلْتَبُ الطريق الممتدّ ، والمِلْتَبُ اللازم لبيته فراراً من الفتن ، والمَلاَتِبُ الجِبابُ الخُلْقَانُ .

##### Türkçe

ت ل ب
**تلب** , **تبل** , **بتل** , **بلت** , **لبت** : kullanımdadır.

**تلب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Dağ ağaçlarındandır: **الشَّوْحَطُ** ve **التَّألَبُ** ( **التاء** ve **الهمزة** ile). Şemmer, İmru’ul-Kays’tan şu beyti okudu:
وَنَحَتْ له عَنْ أَرْزِ تَأْلبةٍ
فِلْقٍ فِراغَ مَعَابِلٍ طُحْلِ

Şemmer dedi: Bazıları dedi ki: **الأَرْزُ** burada bizzat yaydır; **التألبةُ** ise, ondan yayların yapıldığı bir ağaçtır; **الفِراغُ** geniş ok uçlarıdır, tekili **فَرْغٌ**’dur; “**نَحَتْ له**” sözü ise, (şu demektir:) bir kadın, bizzat gözüyle onun için (bakışını) çevirdi de kalbine isabet etti.

el-Accecc, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken dedi:
بأَدَماتٍ قَطَواناً تَأْلبَا
إذا عَلاَ رأس يفَاعٍ قرّبَا

**أدَمَاتٌ** bizzat bir arazidir; **القَطَوانُ** adımlarını birbirine yaklaştıran (kısa adımlayan)dır; **التَّأْلبُ** ise kalın, yaratılışı toplanmış (derli toplu) olandır; Arap yaylarının düzeltildiği bir ağaç olan **التَّألب**’e benzetilmiştir.

**التَّوْلَبُ**: Bir yaşını tamamladığında eşek yavrusu.

Leys dedi: “**تَبّاً** filân için, **تَلْباً**” denir; ona **التَّبُ**’u tâbi kılarlar.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **المتْلَئِبُّ** düzgün (dosdoğru) olandır. Dedi ki: **المُسْلَحِبُّ** de onun gibidir. Dedi ki: Ferrâ dedi: **التُّلأْبِيَةُ**, **اتلأبّ**’den (gelir); “uzadı” demektir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **المتَالِبُ** savaşan (mukâtil)dır. **التِّلِبُّ** Temîm oğullarından bir adamın adıdır; Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) bir şey rivayet etmiştir.

**تبل** : Ebû Ubeyd: **التَّبْلُ**; aşkın insanı hasta etmesidir. **مَتبولٌ**: hasta edilmiş (aşk yüzünden).

A‘şâ dedi:
ودهر مُتبِلٌ خَبِلٌ

Yani: hastalandırıcı. **التَّبْلِ**’in aslı **التِّرة**’dir; “**تَبْلي**” denir: filânın yanında (filânda) (bir) **تَبْلي** (vardır).

Leys dedi: **التبْلُ**; onunla düşmanlık aranan bir düşmanlıktır; “Filân bana **تَبَلَني** etti; onun yanında benim için bir **تَبْل** vardır” denir; çoğulu **التُّبول**’dür. “Zaman onları **تَبَلهم** etti” (denir): onları dönüşleriyle (musibetleriyle) attı. **تَبالةُ** bizzat bir beldenin adıdır. Ondan dolaşan mesel: “**ما حَلَلتَ تَبالَة لَتْحرِمَ الأضيافَ**”; o, bereketli, baharî (otlaklı) bir beldedir. Ondan Lebîd’in sözü:
هبطا تبالةُ مخْصِباً أَهْضامُها
وتَوَابِلُ القِدْر أفْحاؤها

İbnü’l-A‘râbî dedi: bunun tekili **تَوْبل**’dür. Ebû Ubeyd dedi: tekil **تَابَل**’dir. Dedi ki: “**توبلت**” tencereyi; ve “**قَزَّحتها**” ve “**فَحَّيتُها**” bir mânâdadır. Leys dedi: “**تَبَّلْتُ القِدْر**” câizdir.

**بتل** : Leys dedi: **البَتْل**; bir şeyi bir şeyden ayırmaktır. **البَتُول**; erkeklerden büzülen, onlara karşı ne şehveti ne de onlarda bir ihtiyacı olan her kadındır. Ondan **التَّبَتل**; nikâhı terk etmek ve onda zühd etmektir. Rabîa b. Makrûm ed-Dabbî dedi:
لو أَنَّها عَرَضتْ لأشمطَ راهبٍ
عبد الاله صرورةٍ مُتبتِّلِ

Zührî dedi: Bize Saîd b. el-Müseyyeb haber verdi: Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ı şöyle derken işitmiş: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), Osman b. Maz‘ûn’a **التّبتُّلَ**’ü reddetti; eğer onu ona helâl kılsaydı, elbette hadım olurduk. Ebû Ubeyd, **التبتل**’ü, zikrettiğimize yakın bir şekilde tefsir etti. **البَتْل**’in aslı **القَطْع**’dır (kesmedir).

Ebû Ubeyde, el-Asmaî’den: **المبتل**; kendisine ait bir fidanı bulunan, o fidanın ayrılıp annesinden müstağni kaldığı hurma ağacıdır; o fidan için **البتول** denir. Şu beyit okundu:
ذلك ما دينك إذْ جُنِّبتْ
أجمالها كالبُكر المبتلِ

Ahmed b. Yahyâ’ya, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) kızı Fâtıma’ya niçin **البتول** denildiği soruldu; dedi ki: Kendi zamanının kadınlarından ve ümmetin kadınlarından iffeti, fazileti, dini ve güzelliğiyle ayrılıp kopması sebebiyle.

Ebû Ubeyde dedi: Meryem’e, evlenmeyi terk etmesi sebebiyle **البتول** adı verildi.

İbnü’s-Sikkît dedi: Hüzellî dedi ki: **البَتِيلةُ** hurmadan **الوَدِيَّة**’dir. Dedi ki: el-Asmaî dedi: O, annesinden ayrılmış fidanıdır; anneye de **مُبْتِلٌ** denir. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ )** (el-Müzzemmil: 8): “Ona ihlâsla ihlâs göster” der. Âbide, her şeyi terk edip ibadete yöneldiğinde “**قد تَبَتَّل**” denir; yani Allah’ın emri ve itaati dışında her şeyi kesti. Ebû İshâk, “**وتبتل إليه**” sözünde: yani ibadette ona doğru kopup ayrıl, dedi. Aynı şekilde **صَدَقَةٌ بَتْلَةٌ**: yani sadaka verenin malından koparılmış, Allah yoluna çıkmış (sadaka). **تَبَتَّلَ**’in aslı, “**تَبَتَّلْتُ تَبَتُّلاً**” ve “**بَتَّلْتُ تَبْتِيلاً**” demendir; böylece **تَبْتِيلاً**, “Ona **بَتَّلَ** etti, **تَبْتِيلاً**” mânâsına hamledilmiştir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den dedi ki: Kadınlardan **المُبَتَّلَةُ**, etinin bir kısmı bir kısmına binmemiş olandır. Ebû Saîd dedi: **مُبَتَّلةُ الخَلْقِ** bir kadın; kadınlardan (diğer kadınlardan) ayrı bir yaratılışta olup onlara karşı fazileti vardır. Bu, A‘şâ’nın sözüdür:
مُبَتَّلَةُ الخَلْق مثلُ المهاة لم تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيراً

Başkası dedi: **المُبَتَّلَةُ**; yaratılışı tamam olandır. Ebû’n-Necm’den şu beyit okundu:
طَالَتْ إلى تَبْتِيلِها في مَكَرْ

Yani: yaratılışının tamamlığında uzadı. Bazıları dedi: Onun yaratılışının **تبْتِيلُ**’i; ondan her şeyin güzelliğiyle tek başına ayrılmasıdır; bir kısmı bir kısmına dayanmaz. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Kadınlardan **المبَتَّلة**; yaratılışı güzel olan, hiçbir şeyin hiçbir şeyden kısa kalmadığıdır: göz güzel olup burun çirkin olmaz; burun güzel olup ağız çirkin olmaz; bilakis tam olur.

Başkası dedi: O, her şeyinin güzellikte kendi başına tek kaldığıdır. Omuzlar arası uzak olduğunda erkeğe **أبْتَلُ** denir; ve **بَتِلَ يَبْتِل بَتْلاً**.

Leys dedi: **البَتِيلَةُ**; et uzuvlarından her bir uzvun, kendi başına etle dolgun (müktinez) olmasıdır. Şu beyit okundu:
إذا المتون مَدَّتْ البَتائِلا

Hadiste: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **العُمْرى**’yı kabul etti; yani **الأحب**. **العُمْرى** bir bitkidir. Şemmer dedi: **البتل** kesmedir; ondan **صَدَقة بَتْلة**: yani onu malından kesti. Kadına süslenip güzelleştiğinde “o **تتبتل** eder” denir; nikâhı terk ettiğinde de “**تبتلت**” etmiştir; bu, birincinin zıddıdır. Birinci, her uzvunun güzelliği tamam olan **المُبَتَّلة**’den alınmıştır.

**بلت** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **بَلَتَ يَبْلِتَ**; sözden kesildiğinde (konuşması kesildiğinde). Ebû Amr dedi: **بَلِتَ يَبْلَتُ**; hareket etmediğinde ve sustuğunda. Başkası şu beyti okudu:
كأَنَّ لها في الأرضِ نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإن تُخاطِبْك تَبْلِتِ

Bazıları dedi: Burada **تَبْلِتُ**’ün mânâsı, sözü ayırıp kesmesidir. Leys dedi: **المُبَلَّتُ**, Himyer lügatinde, mehirin teminat altına alınmışıdır. Şu beyit okundu:
وما زُوِّجَتْ إلا بمهرٍ مُبَلَّتِ

Yani: teminatlı.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **بَتَلْتُ** şeyi ve **بَلَتُّه**; onu kestiğimde. Şu parça okundu:
وإن تخاطبك تَبْلِتِ

Yani: hayâsından konuşması kesilir; bunu el-Müberred söyledi.

Ebû Amr dedi: **البِلِّيتُ**; **الزِّمِّيت** adamdır. Yine dedi: O, akıllı, zeki adamdır. Şu beyit okundu:
أَلاَ أَرَى ذَا الضَّعْفَةِ الهَبِيتَا
المستطارَ قَلْبُه المَسْحُوتَا
يُشاهِلُ العَمَيْثَلَ البِلِّيتَا
الصَّحَكيك الهَشِمِ الزِّمِّيتَا

Dedi ki: **الهَبِيتُ** ahmaktır; **العَمَيْثَلُ** kerim efendidir; **المسْحوتُ** doymayan kimsedir; **الهَشِمُ** cömerttir; **الزِّمِّيتُ** halîmdir; **الصَّحَكُوكُ** ve **الصَّحَكِيكُ**; erkeklerden **الصَّحَيَانُ**’dır; o da şiddetli ahmaktır.

Denir ki: “Şöyle şöyle yaparsan, elbette benimle senin arandaki **بَلْتَةَ** olur” (denir); onu terk etmekle tehdit ettiğinde. Aynı şekilde “benimle senin arandaki **بَلْتَةَ**” da bu mânâdadır. Ebû Amr: “Ona bir yemin **أبْلَتُّه**” denir; yani onu yemin ettirdim. Fiil: **بلَتَ بلَتاً**; ve “onu **أصبرته**” (yaptım), yani onu yemin ettirdim; o da bir yemin **صَبَر** etti. Dedi ki: “Ben ona bir yemin **أبلَتُّه**” yani onun için yemin ettim.

Şenferâ dedi:
وإن تُحَدِّثْك تَبْلِتِ

Yani: kısa keser.

**لبت** : Seleme, Ferrâ’dan, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن )** (es-Sâffât: 11). Dedi ki: **اللازب** ve **اللاَّتِبُ** ve **اللاَّصِقُ** birdir. Dedi ki: Kays der ki: **طِينٌ لاَتِبٌ**. Şu beyti okudu:
صُداعٌ وتَوْصيمٌ وفَتْرَةٌ
وغَشْيٌ مع الإشراق في الجوْف لاتبُ

Ebû Zeyd: “Elbiselerini ona **لَتَبَ** etti ve onları **رَتّبَ** etti” denir; yani onları ona sıkıca bağladı. Ata **لَبَّبَ** etti, **جُلَّه**’ini ona bağladığında. Mâlik b. Nuveyra dedi:
فَلَه ضَرِيبُ الشَّوْل إلاَّ سُؤْرَه
والجُلُّ فهو مُلَبَّبٌ لا يُخْلَعُ

Yani: atını. Leys dedi: **اللَّبتُ** giyinmedir; “Ona elbisesini **لَبت** etti” denir; ve **الْتَتَبَ**; o, bir giyinmedir; sanki onu çıkarmak istemez. Başkası dedi: Filân, işi ona **أَلْتَبَ** etti, **إِلْتاباً**; yani onu gerekli kıldı; o da **مُلْتِبٌ**’dir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **المُلْتَبُ** uzayıp giden yoldur; **المِلْتَبُ** fitnelerden kaçıp evine bağlı kalandır; **المَلاَتِبُ** eski (yıpranmış) kuyulardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والتاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بتر) الباء والتاء والراء أصلٌ واحد، وهو القطع قبل أن تتمَّه. والسيفُ الباتر القَطَّاع. ويقال للرجُل الذي لا عقِب له أَبتَر. وكلُّ من انقطع من الخَيْر أثرُه فهو أَبْتَر. وخطب زيادٌ خطبتَه البتراء لأنّه لم يفتتِحْها بحمدِ الله تعالى والصلاة على النبي صلى الله عليه وسلم. ورجلٌ أُباتِرٌ: يقطع رَحِمَه يبترها. قال :
* على قَطْعِ ذِي القُرْبَى أَحَذُّ أُباتِرُ([1]) *
(بتع) الباء والتاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القوّة والشدّة. فالبَتَع طولُ العُنُق مع شِدّة مَغْرِزه. ويقال لِكلِّ شديدِ المفاصل بَتِع. فأمّا البِتْعُ فيقولون إنه نَبيذ العَسَلِ. ويمكن  أن يكون سمّيَ بذلك لعلّةٍ أن تكون فيه.
(بتك) الباء والتاء والكاف أصلٌ واحد، وهو القطع. قالوا: بَتَكْتُ الشيء قَطعته أبْتُِكه بَتْكاً. قال الخليل: البَتْك قطع الأذُن. وفي القرآن: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. قال: والباتك السَّيف القاطع. قال: والبَتْك أن تقبض على شَعَرٍ أو ريشٍ أو نحوِ ذلك ثم تجذبَه إليك فينْبتِكَ من أصله، أي ينقطع ويَنْتَتِفُ([2])، وكل طائفةٍ من ذلك بِتْكَةٌ، والجمع بِتَك. قال زُهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها بِتَكُ([3])
(بتل) الباء والتاء واللام أصلٌ واحد، يدلُّ على إبانةِ الشيء من غيره. يقال بتَلْتُ الشيءَ، إذا أبَنْتَهُ من غيره. ويقال طلّقها بَتَّةً بَتْلَةً. ومنه يقال لمريمَ العذراء "البَتُول" لأنها انفردت فلم يكن لها زوج. ويقال نخلةٌ مُبْتِلٌ، إذا انفردت عنها الصغيرة النابتةُ معها. قال الهذليُّ([4]):
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ([5])والبَتِيلة: كلُّ عضوٍ بلحمه مُكْتَنِزِ اللّحم، الجمع بتائِل، كأنه بكثْرةِ([6]) لحمه بائنٌ عن العضو الآخر. ومنه قولهم: امرأةٌ مبَتَّلَةُ الخلق. والتَّبَتُّل: إخلاص النية لله تعالى والانقطاعُ إليه. قال الله تعالى: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]، أي انقطِع إليه انقطاعاً.
--------------ـــ
([1]) من بيت لأبي الربيس الثعلبي، واسمه عباد بن طهفة. وقد وقع تحريف في كنيته واسمه في اللسان
(5: 100) والقاموس (ربس). وانظر الخزانة (2: 534). وصدره :
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
          وقال ابن بري: صدره:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *
([2]) في الأصل: "فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف"، وإنما المراد التعبير بالمطاوع، كما ورد بذلك في اللسان، والمجمل (بتل).
([3]) ديوان زهير 175 واللسان (بتك) والجمهرة (1: 196).
([4]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص45، واللسان (بكر، بتل).
([5]) في اللسان "أراد جمع مبتلة، كتمرة وتمر. وقولك ذلك ما دينك، أي ذلك البكاء دينك وعادتك. والبكر: جمع بكور، وهي التي تدرك أول النخل". وروايته في ديوان الهذليين: "إذا جنيت". وسيأتي في (بكر).
([6]) في الأصل: "بكنـزة"، والوجه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve**التاء** ve onlardan sonra gelenler, üçlüde)
(**بتر**) **الباء** ve**التاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da, onu tamamlamadan önce kesmektir. Ve kesici kılıç: **الباتر** (kesici). Ve ardılı olmayan erkeğe **أَبتَر** denir. Ve hayırdan eseri kesilmiş olan her kimse, o **أَبْتَر**’dir. Ve Ziyâd, hutbesini **البتراء** (kesik) diye adlandırdı; çünkü onu, Allah Teâlâ’ya hamd ve Peygamber’e salât ile açmadı—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun. Ve **أُباتِرٌ** bir adam: rahmini (akrabalık bağını) keser; onu koparır. Dedi ki:
* Akrabayı kesmeye karşı daha keskin bir **أُباتِرُ**([1]) *

(**بتع**) **الباء** ve**التاء** ve**العين** tek bir asıldır; kuvvete ve şiddete delâlet eder. Şu hâlde **البَتَع**: boynun uzunluğu, yerleşme yerinin şiddetiyle beraberdir. Ve eklemleri şiddetli olan her birine **بَتِع** denir. Amma **البِتْعُ** ise, onun bal şarabı olduğunu söylerler. Ve onda bulunacak bir illet sebebiyle böyle adlandırılmış olması mümkündür.

(**بتك**) **الباء** ve**التاء** ve**الكاف** tek bir asıldır; o da kesmektir. Dediler: **بَتَكْتُ** şeyi, onu kestim; onu **أبْتُِكه** **بَتْكاً** (kesmekle). Halîl dedi: **البَتْك** kulağı kesmektir. Ve Kur’ân’da: ﴿فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ﴾ [النساء 119]. Dedi: ve kesici kılıç: **الباتك**. Dedi: ve **البَتْك** şudur: bir saç yahut tüy yahut bunun benzeri üzerine tutarsın, sonra onu kendine çekersin; böylece kökünden **ينْبتِكَ**; yani kesilir ve yolunur([2]). Ve bunun her bir taifesi bir **بِتْكَةٌ**’dir; çoğulu **بِتَك**. Züheyr dedi:
حتى إذا ما هَوَتْ كفُّ الغلامِ لها  *** طارت وفي كَفِّهِ مِنْ ريشِها **بِتَكُ**([3])

(**بتل**) **الباء** ve**التاء** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyi başkasından ayırmaya delâlet eder. **بتَلْتُ** şeyi denir; onu başkasından ayırdığın zaman. Ve “onu kesin bir boşamayla boşadı” denir: **بَتَّةً بَتْلَةً**. Ve bundan dolayı Meryem’e, bakireye, “**البَتُول**” denir; çünkü o tek kaldı; onun için bir koca olmadı. Ve **مُبْتِلٌ** bir hurma ağacı denir; onunla birlikte biten küçük filiz ondan ayrıldığı zaman. Huzelî([4]) dedi:
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ *** أجمالُها كالبُكُرِ **المُبْتِلِ**([5])Ve **البَتِيلة**: etiyle birlikte etçe dolgun olan her uzuvdur; çoğulu **بتائِل**; sanki etinin çokluğuyla([6]) öteki uzuvdan ayrılmıştır. Ve bundan onların sözü: yaratılışı **مبَتَّلَةُ** bir kadın. Ve **التَّبَتُّل**: niyeti Allah Teâlâ için hâlis kılmak ve O’na yönelip kesilmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وتَبَتَّلْ إلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ [المزمل 8]; yani O’na bir kopuşla kop.

--------------ـــ
([1]) Ebû’r-Rabîs es-Se‘lebî’nin bir beytindendir; adı Abbâd b. Tuhfe’dir. Lisân’da (5: 100) ve Kâmûs’ta (ربس) künyesinde ve adında bir tahrif vâki olmuştur. Hızâne’ye bak (2: 534). Ve onun صدر’ı:
* لئيم نزت في أنفه خنزوانة *
Ve İbn Berrî dedi: onun صدر’ı:
* شديد وكاء البطن ضب ضغينة *

([2]) Asılda: “فيبتك من أصله أي ينقطع وينتف”; ancak murad, Lisân’da ve el-Mücmel’de (بتل) bununla vârid olduğu üzere, mutâvi‘ ile ifade etmektir.

([3]) Züheyr Dîvânı 175 ve Lisân (بتك) ve Cemhere (1: 196).

([4]) O, Huzelî el-Mütenahhil’dir; Şınkîtî nüshasıyla Huzelîler Dîvânı s.45’te ve Lisân’da (بكر، بتل) olduğu gibi.

([5]) Lisân’da: “أراد جمع مبتلة، كتمرة وتمر. وقولك ذلك ما دينك، أي ذلك البكاء دينك وعادتك. والبكر: جمع بكور، وهي التي تدرك أول النخل”. Ve onun rivayeti Huzelîler Dîvânı’nda: “إذا جنيت”. Ve (بكر)’da gelecektir.

([6]) Asılda: “بكنـزة”; vech, sabit kıldığım gibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وتبتل إليه تبتيلا﴾ [المزمل/8] أي: انقطع في العبادة وإخلاص النية انقطاعا يختص به، وإلى هذا المعنى أشار بقوله عز وجل: ﴿قل الله ثم ذرهم﴾ [الأنعام/91] وليس هذا منافيا لقوله عليه الصلاة والسلام: (لا رهبانية ولا تبتل في الإسلام) (قال ابن حجر في الفتح: لم أره بهذا اللفظ، لكن في حديث سعد بن أبي وقاص عند الطبراني: (إن الله أبدلنا بالرهبانية الحنيفية السمحة)، وفي الحديث: نهى رسول الله عن التبتل أخرجه أحمد 1/175، وابن ماجه 1/593.
راجع فتح الباري 9/111، وذكره السيوطي في الجامع الصغير بلفظ: (ولا ترهب في الإسلام) ونسبه إلى عبد الرزاق عن طاوس مرسلا. راجع شرح السنة 2/371، وذكرهه البغوي ولم يعزه) فأن التبتل ههنا هو الانقطاع عن النكاح، ومنه قيل لمريم: العذراء البتول، أي: المنقطعة عن الرجال (راجع المجمل 1/115؛ والغريبين 1/132؛ واللسان (بتل) )، والانقطاع عن النكاح والرغبة عنه محظور لقوله عز وجل: ﴿وأنكحوا الأيامى منكم﴾ [النور/32]، وقوله عليه الصلاة والسلام: (تناكحوا تكثروا فإني أباهي بكم الأمم يوم القيامة) (الحديث أخرجه ابن مردويه في تفسيره من حديث ابن عمر، وإسناده ضعيف؛ وعبد الرزاق عن سعيد بن أبي هلال مرسلا، والبيهقي في المعرفة عن الشافعي أنه بلغه، وفيه زيادة: (حتى بالسقط). راجع تخريج أحاديث الإحياء في الإحياء 2/22؛ والفتح الكبير 2/38؛ وفتح الباري 9/111؛ ومصنف عبد الرزاق 6/173). ونخلة مبتل: إذا انفرد عنها صغيرة معها (قال الأصمعي: المبتل: (النخلة يكون لها فسيلة قد انفردت واستغنت عن أمها، فيقال لتلك الفسيلة: البتول).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وتبتل إليه تبتيلا﴾ [المزمل/8] yani: ibadette ve niyeti hâlis kılmada, kendisine mahsus bir kopuşla koptu; ve bu manaya, aziz ve celil olanın şu sözüyle işaret etti: ﴿قل الله ثم ذرهم﴾ [الأنعام/91]. Ve bu, onun (salât ve selâm üzerine olsun) şu sözüne aykırı değildir: (لا رهبانية ولا تبتل في الإسلام) (İbn Hacer, **الفتح**’ta dedi ki: onu bu lafızla görmedim; lâkin Sa‘d b. Ebî Vakkâs hadîsinde, Taberânî nezdinde: (إن الله أبدلنا بالرهبانية الحنيفية السمحة)، ve hadîste: Resûlullah **التبتل**’den nehyetti; onu Ahmed 1/175 ve İbn Mâce 1/593 çıkardı.
**فتح الباري** 9/111’e müracaat et; ve Süyûtî onu **الجامع الصغير**’de şu lafızla zikretti: (ولا ترهب في الإسلام) ve onu, Tâvûs’tan mürsel olarak Abdürrezzâk’a nisbet etti. **شرح السنة** 2/371’e müracaat et; ve Begavî onu zikretti ve ona isnad etmedi) çünkü **التبتل** burada nikâhtan kopuştur; ve ondan dolayı Meryem’e: **العذراء البتول** denildi; yani: erkeklerden kopmuş olan ( **المجمل** 1/115’e; ve **الغريبين** 1/132’ye; ve **اللسان** (**بتل**)’e müracaat et). Ve nikâhtan kopuş ve ondan yüz çevirme, aziz ve celil olanın şu sözü sebebiyle yasaktır: ﴿وأنكحوا الأيامى منكم﴾ [النور/32]; ve onun (salât ve selâm üzerine olsun) şu sözü: (تناكحوا تكثروا فإني أباهي بكم الأمم يوم القيامة) (hadîsi, İbn Merdûye onu tefsirinde İbn Ömer hadîsinden çıkardı ve onun isnadı zayıftır; ve Abdürrezzâk, Sa‘îd b. Ebî Hilâl’den mürsel olarak; ve Beyhakî **المعرفة**’de Şâfiî’den, kendisine ulaştığını olarak; ve onda bir ziyade vardır: (حتى بالسقط). **تخريج أحاديث الإحياء**’a, **الإحياء** 2/22’de; ve **الفتح الكبير** 2/38’e; ve **فتح الباري** 9/111’e; ve **مصنف عبد الرزاق** 6/173’e müracaat et). Ve **نخلة مبتل**: yanında onunla beraber küçük (hurma fidanı) ondan ayrılıp tek kaldığı zaman. (Asma‘î dedi ki: **المبتل**: “kendisine ait bir fidanı olup (o fidan) ayrılmış ve anasından müstağni kalmış hurma ağacı; o fidana: **البتول** denir.”)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ت ل
تبتل إلى الله وهو متنسك متبتل‏.‏
وبتل عملك لله‏:‏ أخلصه من الرياء والسمعة وأفرده عن ذلـك‏.‏
وبتـل العمـرة‏:‏ أوجبهـا وحدهـا وعمـرة بتلاء‏.‏
وامرأة مبتلة‏:‏ لم يتراكب لحمها كأن اللحم بتل عنها‏.‏
وخضر مبتل وبتيل‏.‏
تقول‏:‏ لها ثغر مرتل وخضر مبتل‏.‏
وقال ابن الطثرية‏:‏ عقيلية أما ملاث إزارهـا قد عص وأما خصرهـا فبتيـل وطلقها بتة بتلة‏.‏
وقيل لمريم عليها السلام العـذراء البتـول لانقطاعهـا عـن الـأزواج‏.‏
ثـم قيـل لفاطمة تشبيهاً بها في المنزلة عند الله‏:‏ البتول‏.‏

##### Türkçe

ب **ت** **ل**
**تبتل إلى الله**: o, ibadete kapanmış bir kimse iken Allah’a yöneldi.
Ve **بتل عملك لله**: onu riyadan ve gösterişten arındırdı ve onu bundan ayırdı.
Ve **بتـل العمـرة**: onu, yalnız başına umreyi gerekli kıldı; ve **عمـرة بتلاء**.
Ve **امرأة مبتلة**: eti üst üste binmemiştir; sanki et ondan ayrılmış gibidir.
Ve **خضر مبتل** ve **بتيل**.
Dersin ki: onun **ثغر مرتل**i ve **خضر مبتل**i vardır.
İbnü’ṭ-Ṭaṯriyye dedi ki: Akīliyye; ya izarının **ملاث**ı bağlanmıştır, ya da beli **بتيـل**dir; ve onu kesin bir boşamayla, **بتة بتلة** boşadı.
Ve Meryem’e—aleyhâ’s-selâm—bakire **البتـول** denildi; eşlerden kesilmesi sebebiyle.
Sonra Fâtıma’ya, Allah katındaki menzilede ona benzetilerek: **البتول** denildi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَتْل: القَطْع. بَتَله يَبْتِله ويَبْتُله بَتْلاً وبَتَّله فانْبَتَل وتَبَتَّل: أَبانَه من غيره، ومنه قولهم: طلقها بَتَّةً بَتْلَةً؛ وقول ذي الرمة:
رَخِيمات الكَلام مُبَتَّلات،
جواعل في البَرَى قَصَباً خِدَالا
قال ابن سيده: زعم الفارسي أَن الكسر رواية وجاء به شاهداً على حذف المفعول؛ أَراد مُبَتِّلات الكلام مُقَطَّعات له. وفي حديث حذيفة: أُقيمت الصلاة فَتَدافَعُوها وأَبَوْا إِلا تقديمَه، فلما سَلَّم قال: لَتَبْتِلُنَّ لها إِماماً أَو لَتُصَلُّنَّ وُحْداناً، معناه لتَنْصِبُنَّ لكم إِماماً وتَقْطَعُنَّ الأَمرَ بإِمامته من البَتْلِ القَطْعِ؛ قال ابن الأَثير: أَورده أَبو موسى في هذا الباب وأَورده الهروي في باب الباء واللام والواو، وشَرَحَه بالامتحان والاختبار من الابتلاء، فتكون التاءَان فيها عند الهروي زائدتين الأُولى للمضارعة والثانية للافتعال، وتكون الأُولى عند أَبي موسى زائدة للمضارعة والثانية أَصلية، قال: وشرحه الخطابي في غريبه على الوجهين معاً.
التهذيب: الأَصمعي المُبْتِل النَّخْلة يكون لها فَسِيلة قد انفردت واستغنت عن أُمّها فيقال لتلك الفَسِيلة البَتُول. ابن سيده: البَتُول والبَتِيل والبَتِيلة من النخْل الفَسِيلة المُنْقَطِعةُ عن أُمها المستغنيةُ عنها. والمُبْتِلةُ: أُمُّها، يستوي فيه الواحد والجمع؛ وقول المتنخل الهذلي:
ذَلِكَ ما دِينُكَ، إِذ جُنِّبَتْ
أَجْمالُها كالبُكُرِ المُبْتل
إِنما أَراد جمع مُبْتِلة كتَمْرة وتَمْر، وقوله ذلك ما دينك أَي ذلك البكاء دينك وعادتك، والبُكُر: جمع بَكُور وهي التي تُدرك أَوّلَ النَّخْل، وقد انْبتَلَت من أُمِّها وتَبَتَّلت واسْتَبْتَلَتْ، وقيل: البَتْلَة من النخل الوَدِيَّة، وقال الأَصمعي: هي الفَسِيلة التي بانت عن أُمها، ويقال للأُم مُبْتِل. والبَتْل: الحَقُّ، بَتْلاً أَي حقّاً؛ ومنه: صَدَقَة بَتْلة أَي منقطعة عن صاحبها كبَتَّة أَي قَطَعها من ماله، وأَعطيته عطاء بَتْلاً أَي مُنْقَطعاً، إِما أَن يريد الغاية أَي أَنه لا يشبهه عطاء، وإِما أَن يريد أَنه لا يعطيه عطاءً بعده. وحَلَف يميناً بَتْلَة أَي قَطَعَها.
وتَبَتَّلَ إِلى الله تعالى: انقطع وأَخلص. وفي التنزيل: وتَبَتّل إِليه تبتيلاً؛ جاء المصدر فيه على غير طريق الفعل، وله نظائر، ومعناه أَخْلِصْ له إِخْلاصاً. والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن الدنيا إِلى الله تعالى، وكذلك التبتيل. يقال للعابد إِذا ترك كل شيء وأَقبل على العبادة: قد تَبَتَّل أَي قطع كُلَّ شيء إِلا أَمْرَ الله وطاعتَه. وقال أَبو إِسحق: وتَبَتَّلْ إِليه، أَي انقطِعْ إِليه في العبادة؛ وكذلك صدقة بَتْلَة أَي مُنْقَطِعة من مال المتصدّق بها خارجة إِلى سبيل الله؛ والأَصل في تبتل أَن تقول تبتلت تبتلاً، فتبتيلاً محمول على معنى بَتِّل إِليه تبتيلاً. وانْبَتَل، فهو مُنْبَتِل أَي انقطع، وهو مثل المُنْبَتِّ؛ وأَنشد: كأَنَّه تيسُ إِرانٍ مُنْبَتِل
ورجل أَبْتَل إِذا كان بعيدَ ما بَين المَنْكِبَينِ. وقد بتل يبتل بتلاً.والبَتُول من النساء: المنقطعة عن الرجال لا أَرَبَ لها فيهم؛ وبها سُمِّيت مريمُ أُمُّ المَسيح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وقالوا لمريم العَذْراء البَتُول والبَتِيل لذلك، وفي التهذيب: لتركها التزويج. والبَتُول من النساء: العَذْراء المنقطعة من الأَزواج، ويقال: هي المنقطعة إِلى الله عز وجل عن الدنيا. والتَّبَتُّل: ترك النكاح والزهدُ فيه والانقطاع عنه. التهذيب: البتول كل امرأَة تنقبض من الرجال لا شهوة لها ولا حاجة فيهم، ومنه التبتل وهو ترك النكاح؛ وقال ربيعة
بن مقروم الضبي:
لو أَنَّها عَرَضَتْ لأَشْمَطَ راهِبٍ،
عَبَدَ الإِلهَ، صَرُورَةٍ مُتَبَتِّل
وروى سعيد بن المسيب أَنه سمع سعد بن أَبي وقاص يقول: لقد ردَّ رسول الله،صلى الله عليه وسلم، على عثمان بن مظعون التَّبَتُّل ولو أَحَلَّه لاخْتَصَيْنا، وفسر أَبو عبيد التَّبَتُّل بنحو ما ذكرنا. وفي الحديث: لا رَهْبانيَّة ولا تَبَتُّل في الإِسلام؛ والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن النساء وترك النكاح، وأَصل البَتْلِ القَطْع. وسئل أَحمد بن يحيى عن فاطمة، رضوان الله عليها، بنت سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لم قيل لها البَتُول؟ فقال: لانقطاعها عن نساء أَهل زمانها ونساء الأُمة عفافاً وفضلاً وديناً وحسباً، وقيل: لانقطاعها عن الدنيا إِلى الله عز وجل. وامرأَة مُبَتَّلة الخَلْق أَي منْقطعة الخَلْق عن النساء لها عليهن فضل؛ من ذلك قول الأَعشى:
مُبَتَّلة الخَلْقِ مِثْل المَهَا
ةِ، لمْ تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيرا
وقيل: المُبَتَّلة التامة الخَلْقِ؛ وأَنشد لأَبي النجم:
طَالَتْ إِلى تَبْتِيلِها في مَكْرِ
أَي طالت في تمام خَلْقِها؛ وقيل: تَبْتِيل خَلْقِها انفراد كل شيء منها بحسنه لا يتكل بعضُه على بعض. قال ابن الأَعرابي: المبتلة من النساء الحسَنة الخَلْقِ لا يَقْصُر شيء عن شيء، لا تكون حَسَنة العين سَمِجَة الأَنف، ولا حَسَنة الأَنف سَمِجَة العين، ولكن تكون تامَّة؛ قال غيره: هي التي تفرّد كل شيء منها بالحسن على حِدَتِه. والمُبَتَّلة من النساء: التي بُتِّلَ حسنها على أَعضائها أَي قُطِّع، وقيل: هي التي لم يَرْكَبْ بعضُ لحمها بعضاً فهو لذلك مُنْماز؛ وقال اللحياني: هي التي في أَعضائها استرسال لم يركب بعضه بعضاً، والأَول أَقرب إِلى الاشتقاق، وجمل مُبَتَّل كذلك. الجوهري: امرأَة مُبَتَّلة، بتشديد التاء مفتوحةً، أَي تامَّة الخَلْق لم يركب لحمها بعضه بعضاً، ولا يوصف به الرجل؛ وأَنشد بيت ذي الرمة: رَخِيمات الكَلامِ مُبَتَّلات
ويقال للمرأَة إِذا تزينت وتحسنت: إِنها تتبتل، وإِذا تركت النكاح فقد تبتلت، وهذا ضدّ الأَول، والأَول مأْخوذ من المُبَتَّلة التي تم حسن كل عضو منها.
والبَتِيلة: كل عضو مكتنز مُنْمازٍ. الليث: البَتِيلَةُ كل عضو بلحمه مُكْتَنز من أَعضاء اللحم على حِيَاله، والجمع بتائل؛ وأَنشد: إِذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتَائلا
وفي الحديث: بَتَل رسول الله،صلى الله عليه وسلم، العُمْرَى أَي أَوجبها ومَلَّكَها مِلْكاً لا يتطرق إِليه نقض، والعُمْرَى بَتَاتٌ (* قوله
«والعمرى بتات» هكذا في الأصل).
وفي حديث النضر بن كَلدة: والله، يا مَعْشر قريش، لقد نزل بكم أَمر ما أَبْتَلْتم بَتْله. يقال: مَرَّ على بَتِيلة من رأْيه ومُنْبَتِلة أَي عَزِيمة لا تُرَدُّ. وانْبَتَل في السير: مضى وجدّ؛ قال الخطابي: هذا خطأ، والصواب ما انْتَبَلْتم نَبْله أَي ما انتبهتم له ولم تعلموا عِلْمَه. تقول العرب: أَنْذرْتُكَ الأَمرَ فلم تَنْتَبِلْ نَبْله أَي لم تَنْتَبه له، قال: فحينئذ يكون من باب النون لا من باب الباء. والبَتِيلة: العَجُز في بعض اللغات لانقطاعه عن الظهر؛ قال:
إِذا الظهور مَدَّتِ البَتَائِلا
والبَتْل: تمييز الشيء من غيره. والبُتُل: كالمَسايل في أَسفل الوادي، واحدها بَتِيلٌ. وبَتِيلُ اليَمامة: جَبَل هنالك، وهو البَتِيل أَيضاً؛ قال:
فإِنَّ بني ذُبْيان حيث عَلِمْتُمُ،
بجِزْعِ البَتِيلِ، بَينَ بادٍ وحاضِرِ

##### Türkçe

**البَتْل**: kesme. Onu **بَتَله** eder; onu **يَبْتِله** ve **يَبْتُله** eder; **بَتْلاً** ve **بَتَّله** (diye); böylece **فانْبَتَل** ve **تَبَتَّل**: onu başkasından ayırdı; bundan da onların sözü: “Onu **بَتَّةً بَتْلَةً** boşadı”; ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
رَخِيمات الكَلام مُبَتَّلات،
جواعل في البَرَى قَصَباً خِدَالا
İbn Sîde dedi: el-Fârisî, kesrenin bir rivayet olduğunu iddia etti ve onu mef’ûlün hazfine şahit olarak getirdi; **مُبَتِّلات الكلام** (yani) onun için **مُقَطَّعات** (olmasını) istedi. Huzeyfe hadîsinde: namaz ikame edildi de onu birbirlerine ittiler ve onu öne geçirmeden başka bir şeye razı olmadılar; selâm verince dedi ki: “Mutlaka onun için bir imam **لَتَبْتِلُنَّ** yahut mutlaka tek tek **لَتُصَلُّنَّ وُحْداناً**”; manası: sizin için bir imam dikeceksiniz ve onun imamlığıyla işi keseceksiniz; **البَتْل**den (yani) kesmeden. İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Mûsâ onu bu bâbda zikretti; Herevî de onu **الباء واللام والواو** bâbında zikretti ve onu **الابتلاء**dan imtihan ve sınama ile şerh etti; böylece Herevî’ye göre onda iki **التاء** zâid olur: birincisi muzâra‘a için, ikincisi ifti‘âl için; Ebû Mûsâ’ya göre birincisi muzâra‘a için zâid, ikincisi aslî olur. Dedi ki: Hattâbî onu garîbinde iki vecih üzere birlikte şerh etti.

**التهذيب**: el-Asma‘î: **المُبْتِل** hurma ağacı; onun için, annesinden ayrılmış ve annesinden müstağni olmuş bir fidan olur; o fidana **البَتُول** denir. İbn Sîde: hurmadan **البَتُول** ve **البَتِيل** ve **البَتِيلة**: annesinden kopmuş, ondan müstağni olan fidandır. **والمُبْتِلةُ**: onun annesidir; bunda tekil ve çoğul eşit olur. el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
ذَلِكَ ما دِينُكَ، إِذ جُنِّبَتْ
أَجْمالُها كالبُكُرِ المُبْتل
Ancak **مُبْتِلة**nin çoğulunu kastetti; **تَمْرة** ve **تَمْر** gibi. “Bu senin dinindir” sözü: yani bu ağlama senin dinin ve âdetindir. **البُكُر**: **بَكُور**un çoğuludur; o, hurmanın ilkine yetişen (dişidir); annesinden **انْبتَلَت** etmiş, **تَبَتَّلت** etmiş ve **اسْتَبْتَلَتْ** etmiştir. Ve denildi ki: hurmadan **البَتْلَة** **الوَدِيَّة**dir. el-Asma‘î dedi: o, annesinden ayrılmış fidandır; anneye **مُبْتِل** denir. **والبَتْل**: hak; **بَتْلاً** yani hak olarak. Ondan: **صَدَقَة بَتْلة** yani sahibinden kopmuş; **كبَتَّة** yani onu malından kesti. Ve ona **عطاء بَتْلاً** verdim: yani kesik (devamı olmayan); ya nihayeti kasteder, yani ona benzer bir bağış yoktur; yahut ondan sonra ona bir bağış vermeyeceğini kasteder. Ve **يميناً بَتْلَة** yemin etti: yani onu kesti.

Ve Yüce Allah’a **تَبَتَّلَ**: koptu ve ihlâs gösterdi. Tenzîlde: “Ve O’na **وتَبَتّل إِليه تبتيلاً**”; onda masdar fiilin yolundan başka bir yol üzere geldi; onun benzerleri vardır; manası: O’na bir ihlâs ile ihlâs göster. **والتَّبَتُّلُ**: dünyadan Yüce Allah’a kopuştur; **التبتيل** de böyledir. Âbide, her şeyi bırakıp ibadete yöneldiğinde denir ki: **تَبَتَّل** etti; yani Allah’ın emri ve itaati dışında her şeyi kesti. Ebû İshâk dedi: “Ve O’na **وتَبَتَّلْ إِليه**”, yani ibadette O’na kop. Ve yine: **صدقة بَتْلَة** yani sadaka verenin malından kopmuş, Allah yoluna çıkmış. **تبتل**in aslı: **تبتلت تبتلاً** demendir; **تبتيلاً** ise “O’na **بَتِّل** et, **تبتيلاً**” manasına hamledilmiştir.

Ve **انْبَتَل**; o halde o **مُنْبَتِل**dir: yani koptu; o, **المُنْبَتِّ** gibidir. Ve şu beyit okunmuştur:
كأَنَّه تيسُ إِرانٍ مُنْبَتِل
Ve iki omuz arası uzak olunca adam **أَبْتَل**dir. Ve **بتل يبتل بتلاً** etmiştir. Kadınlardan **البَتُول**: erkeklerden kopmuş, onlarda bir arzusu olmayan (kadın); bununla Meryem’e, Mesih’in annesine—nebîmize ve ona salât ve selâm üzerine—isim verilmiştir. Ve Meryem el-‘Azrâ’ya bunun için **البَتُول** ve **البَتِيل** dediler. **وفي التهذيب**: evlenmeyi terk etmesi sebebiyle. Kadınlardan **البَتُول**: eşlerden kopmuş bakire; ve denir ki: dünyadan Aziz ve Celîl Allah’a kopmuş olandır. **والتَّبَتُّل**: nikâhı terk etmek, onda zühd etmek ve ondan kopmaktır. **التهذيب**: **البتول** her kadındır ki erkeklerden çekinir; onda şehveti yoktur ve onlarda ihtiyacı yoktur; ondan **التبتل**dir; o da nikâhı terk etmektir. Rabî‘a b. Mukarrim ed-Dabbî dedi:
لو أَنَّها عَرَضَتْ لأَشْمَطَ راهِبٍ،
عَبَدَ الإِلهَ، صَرُورَةٍ مُتَبَتِّل
Sa‘îd b. el-Müseyyeb rivayet etti: Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ı şöyle derken işittim: Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—Osman b. Maz‘ûn’a **التَّبَتُّل**ü reddetti; eğer onu helâl kılsaydı mutlaka hadım olurduk. Ebû Ubeyd **التَّبَتُّل**ü, zikrettiğimizin benzeriyle tefsir etti. Hadîste: İslâm’da ne **رَهْبانيَّة** vardır ne **تَبَتُّل**; **والتَّبَتُّلُ**: kadınlardan kopmak ve nikâhı terk etmektir; **البَتْل**in aslı kesmedir. Ahmed b. Yahyâ’ya, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, Efendimiz Resûlullah’ın—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—kızı Fâtıma hakkında soruldu: Niçin ona **البَتُول** denildi? Dedi ki: zamanının kadınlarından ve ümmetin kadınlarından iffet, fazilet, din ve haseb bakımından kopması sebebiyle; ve denildi ki: dünyadan Aziz ve Celîl Allah’a kopması sebebiyle. Ve yaratılışı itibarıyla **مُبَتَّلة الخَلْق** bir kadın: yani kadınlardan yaratılışça kopmuş; onların üzerinde bir fazileti vardır; bundan el-A‘şâ’nın sözü:
مُبَتَّلة الخَلْقِ مِثْل المَهَا
ةِ، لمْ تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيرا
Ve denildi ki: **المُبَتَّلة** tam yaratılışlıdır. Ebû’n-Necm’den şu beyit okunmuştur:
طَالَتْ إِلى تَبْتِيلِها في مَكْرِ
Yani yaratılışının tamamlığında uzadı. Ve denildi ki: onun yaratılışının **تَبْتِيل**i, ondan her şeyin güzelliğiyle tek başına ayrılmasıdır; bir kısmı bir kısmına dayanmaz. İbnü’l-A‘râbî dedi: kadınlardan **المبتلة** güzel yaratılışlıdır; hiçbir şey hiçbir şeyden kısa kalmaz; güzel gözlü olup çirkin burunlu olmaz; güzel burunlu olup çirkin gözlü olmaz; bilakis tam olur. Başkası dedi: o, ondan her şeyin güzellikle kendi başına tekleştiği (kadın)dır. Kadınlardan **المُبَتَّلة**: güzelliği uzuvlarına **بُتِّلَ** edilmiş (kadın)dır; yani parçalanmış. Ve denildi ki: o, etinin bir kısmı bir kısmına binmemiş olandır; bu yüzden ayrışmış (**مُنْماز**)tır. el-Lihyânî dedi: o, uzuvlarında bir salıverilmişlik olan; bir kısmı bir kısmına binmemiş olandır; birincisi iştikaka daha yakındır. Ve **جمل مُبَتَّل** de böyledir. el-Cevherî: **امرأَة مُبَتَّلة**—**التاء** şeddeli, fethalı—yani tam yaratılışlı; eti bir kısmı bir kısmına binmemiş; erkek bununla vasfedilmez. Ve Zü’r-Rumme’nin beyti okunmuştur:
رَخِيمات الكَلامِ مُبَتَّلات
Ve kadına, süslenip güzelleştiğinde denir ki: o **تتبتل** eder; nikâhı terk ettiğinde ise **تبتلت** etmiştir; bu, birincinin zıddıdır. Birinci, her uzvunun güzelliği tamam olan **المُبَتَّلة**den alınmıştır.

**والبَتِيلة**: her dolgun, ayrışmış uzuvdur. el-Leys: **البَتِيلَةُ** her uzuvdur ki etiyle dolgun; et uzuvlarından kendi başına (ayrı)dır; çoğulu **بتائل**dir. Ve şu beyit okunmuştur:
إِذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتَائلا
Hadîste: Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—**العُمْرَى**yı **بَتَل** etti; yani onu gerekli kıldı ve onu, bozulma yolu kendisine ulaşmayan bir mülk olarak mülkiyet verdi; **العُمْرَى** **بَتَاتٌ**tur.
(* “**والعمرى بتات**” sözü: asılda böyle.)

Nadr b. Kelde hadîsinde: “Vallahi, ey Kureyş topluluğu, size öyle bir iş indi ki siz onun kesmesini **أَبْتَلْتم بَتْله** etmediniz.” Denir ki: görüşünden bir **بَتِيلة** ve bir **مُنْبَتِلة** üzerine geçti: yani geri çevrilmeyen bir azim. Seferde **انْبَتَل**: geçti ve ciddileşti; el-Hattâbî dedi: bu hatadır; doğrusu: “Onun okunu **ما انْتَبَلْتم نَبْله**”dir; yani ona dikkat etmediniz ve onun bilgisini bilmediniz. Araplar der ki: “Seni o işten sakındırdım da onun okunu **فلم تَنْتَبِلْ نَبْله**”; yani ona dikkat etmedin. Dedi ki: o vakit **النون** bâbından olur, **الباء** bâbından değil. **والبَتِيلة**: bazı lehçelerde kalçadır; sırttan kopması sebebiyle. Şu beyit:
إِذا الظهور مَدَّتِ البَتَائِلا
**والبَتْل**: şeyi başkasından ayırt etmektir. **والبُتُل**: vadinin alt tarafında, su yolları gibi; tekili **بَتِيلٌ**dür. **وبَتِيلُ اليَمامة**: orada bir dağdır; o da **البَتِيل**dir; dedi ki:
فإِنَّ بني ذُبْيان حيث عَلِمْتُمُ،
بجِزْعِ البَتِيلِ، بَينَ بادٍ وحاضِرِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ت ل * * بَتَلَ * الشيء أبانه من غيره وبابه ضرب ومنه قولهم طلقها بتة و * بَتْلَةً * و * البَتُولُ * من النساء العذراء المنقطعة من الأزواج وقيل هي المنقطعة إلى الله تعالى عن الدنيا و * التَّبَتُّلُ * الانقطاع عن الدنيا إلى الله وكذا * التبتِيل * ومنه قوله تعالى ﴿وتبتل إليه تبتيلا﴾

##### Türkçe

* ب ت ل * * **بَتَلَ** * şey’i, onu başkasından ayırdı; babı **ضرب**’dır. Ondan, onların “onu **بتة** ve **بَتْلَةً** olarak boşadı” sözleri gelir. Ve kadınlardan **البَتُولُ**: kocadan kesilmiş olan bakire. Ve denildi ki: o, dünyadan Yüce Allah’a kesilmiş olandır. Ve **التَّبَتُّلُ**: dünyadan Allah’a kesilmedir; aynı şekilde **التبتِيل** de. Ondan, Yüce Allah’ın sözü gelir: ﴿وتبتل إليه تبتيلا﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بتله يبتله ويبتله من حدى نصر وضرب، بتلا: قطعه، كبتله تبتيلا فانبتل الشيء. وتبتل: انقطع، مثل انبت، قال أبو كبير الهذلي:
  أقسمت لا أسأدها بعدى رجل
  إلا امرأ أمر شزرا فاعتـدل
  محنب الساقين محبوك الإطل
  كأنه تيس ظباء مـنـبـتـل

  وشاهد التبتل قوله تعالى:  وتبتل إليه تبتيلا  قال الأزهري: معناه: انقطع إليه. بتل الشيء بتلا: ميزه عن غيره وأبانه منه. والبتول كصبور: المنقطعة عن الرجال التي لا شهوة لها فيهم. سميت مريم العذراء البتول رضي الله تعالى عنها لانقطاعها من الأزواج، قاله الزمخشري. كالبتيل كأمير، وفي التهذيب: لتركها التزويج. لقبت فاطمة بنت سيد المرسلين عليهما الصلاة والسلام وعلى ذريتها: بالبتول، تشبيها بها في المنزلة عند الله تعالى، قاله الزمخشري. وقال ثعلب: لانقطاعها عن نساء زمانها، عن نساء الأمة فضلا ودينا وحسبا وعفافا، وهي سيدة نساء العالمين وأم أولاده، صلى الله عليه وسلم، ورضي عنها وعنهم. وقد أفرد العلماء في الأحاديث الواردة في فضلها كتابا مستقلا، منهم شيخنا العارف بالله تعالى السيد عبد الله بن إبراهيم بن حسن الحسيني الطائفي، فإنه ألف في ذلك رسالة، وقرأتها عليه بالطائف، في سنة 1166. قيل: البتول من النساء: المنقطعة عن الدنيا إلى الله تعالى وبه لقبت فاطمة أيضا، رضي الله تعالى عنها. البتول: الفسيلة من النخلة المنقطعة عن أمها المستغنية بنفسها، كالبتيل والبتيلة فيهما أي في الفسيلة، والمنقطعة عن الدنيا، عن ابن عباد. والمبتلة كمحسنة : أمها يستوي فيه الواحد والجمع، كما في المحكم. وقد انبتلت الفسيلة من أمها وتبتلت واستبتلت: انقطعت. وصدقة بتة بتلة: منقطعة عن صاحبها. وفي العباب: منقطعة من جميع المال إلى سبيل الله تعالى. وعطاء بتل: منقطع إما أن يريد الغاية، أي إنه لا يشبهه عطاء، أو يريد: أنه منقطع لا يعطى بعده عطاء وتبتل إلى الله تعالى وبتل تبتيلا: انقطع إليه، كما فسر الأزهري به الآية. وقيل: بتل: أخلص من رياء وسمعة. وقال ابن عرفة: تبتل إليه: انفرد له في طاعته، وأفردها له. أو تبتل: ترك النكاح وزهد فيه. ومنه حديث سعد رضي الله عنه:  رد رسول الله صلى الله عليه وسلم التبتل على عثمان بن مظعون، رضي الله عنه، ولو أذن لاختصينا  يعني الانقطاع عن النساء وترك النكاح، ثم استعير للانقطاع إلى الله عز وجل، ومنه الحديث:  لا رهبانية ولا تبتل في الإسلام  . المبتلة كمعظمة: الجميلة من النساء كأنها بتل حسنها على أعضائها: أي قطع. قيل: هي التي تم خلقها لم يركب بعض لحمها بعضا فهو لذلك منماز. أو هي التي في أعضائها استرسال كأن اللحم بتل عنها، عن اللحياني. وقيل: مبتلة الخلق: منقطعة الخلق عن النساء، لها عليهن فضل. وقال ابن الأعرابي: هي الحسنة الخلق، لا يقصر شيء عن شيء، لا تكون حسنة العين سمجة الأنف، ولا حسنة الأنف سمجة العين، ولكن تكون تامة. وجمل مبتل كذلك، ولا يوصف به الرجل كما في الصحاح. البتيل كأمير: المسيل عن ابن عباد، زاد غيره: في أسفل الوادي، ج: بتل ككتب. البتيل من الشجر: المتدلي كبائسه. بتيل: جبل باليمامة فارد في فضاء، سمي بذلك لانقطاعه عن غيره، قاله ابن دريد. وقال غيره: بتيل: جبل بنجد، منقطع عن الجبال. وقيل: جبل أحمر يناوح دمخا، من ورائه، في ديار كلاب. قال الحارثي: بتيل: واد لبني ذبيان، وأيضا: حجر بناء هناك، عادي مرتفع مربع الأسفل، محدد الأعلى، يرتفع نحو ثمانين ذراعا، قال موهوب بن رشيد:
  مقيم ما أقام ذرى سـواج                      وما بقي الأخارج والبتيل وقال سلمة بن الخرشب الأنماري:

  فإن بني ذبيان حيث عهدتهـم                      بجزع البتيل بين باد وحاضر وقال أبو زياد الكلابي: وفي دماخ، وهي بلاد بني عمرو بن كلاب، بتيل، وأنشد: لعمري لقد هام الفؤاد لجاجة بقطاعة الأعناق أم خليل
  فمن أجلها أحببت عونا وجابرا                      وأحببت ورد الماء دون بتيل وفي عبارة المصنف قصور لا يخفى. بتيلة كسفينة: ماء قرب بتيل المذكور، وهو لبني عمرو بن ربيعة بن عبد الله، رواء ببطن المرة، عن ابن دريد. وفي كتاب نصر: بتيلة: قليب عند بتيل، في ديار بني كلاب، وقال ذروة بن حجفة الكلابي:
  شهد البتيل على البتيلة أنها                      زوراء قانية على الأوراد
  منع البتيلة لا يجوز بمائها                      قمر يثور جحاشها بسراد البتيلة: العجز في بعض اللغات، لانقطاعه عن الظهر. وكل عضو مكتنز بلحمه، منماز: بتيلة، والجمع بتائل. وأنشد الليث:
  إذا المؤون مدت البتائلا وعمرة بتلاء: ليس معها غيرها وقد بتلها: أوجبها وحدها، كما في الأساس. يقال: مر على بتيلة وبتلاء من رأيه: أي عزيمة لا ترد عن ابن عباد.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: طلقها بتة بتلة، وهو تأكيد لها. ورجل أبتل: بعيد ما بين المنكبين. وقول المتنخل الهذلي:
  ذلك ما دينك إذ جنبت                      أحمالها كالبكر المبتل قال ابن حبيب: المبتل: المنفرد. وقال غيره: هو واحد المبتلة، وهو الذي بان فسيله منه. وقيل: الذي تدلت كبائسه. ويروى: المنبل وهو الذي نبل بسره وأرطب. وفي الحديث:  بتل العمري  أي أوجبها. العمري: أن يقول: أعمرت لك داري أن تسكنها إلى آخر عمري. والتبتل: التفرد. وخصر مبتل وبتيل. ومن سجعات الأساس: لها ثغر مرتل، وخصر مبتل. والبتلة من النخل: الودية. والبتل: الحق، يقال: بتلا: أي حقا. وحلف يمينا بتلة: أي قطعها. وتبتلت المرأة: إذا تزينت وتحسنت. وعزيمة منبتلة: لا ترد. وانبتل في سيره: جد ومضى.

##### Türkçe

**بتله**: onu keser; **يبتله** ve **ويبتله**: (fiil) **نصر** ve **ضرب** babından; **بتلا**: onu kesti; “**كبتله تبتيلا**”: onu bütünüyle kesti; böylece şey **فانبتل** oldu. Ve **تبتل**: kesildi; **انبت** gibi. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  Yemin ettim, benden sonra onu hiçbir erkeğe “**أسأدها**” etmeyeceğim,
  ancak bir adam ki yan bakışla emreder de doğrulur;
  bacakları eğri, ayak bilekleri sıkı bağlı;
  sanki **منبتل** bir ceylan tekesi.

**التبتل**’e şahit, Yüce Allah’ın sözü:  **وتبتل إليه تبتيلا**  ; el-Ezherî dedi ki: manası: ona doğru kesil (ona yönelip bağını kes). **بتل** şeyi **بتلا**: onu başkasından ayırdı ve ondan onu belirgin kıldı. Ve **البتول** “**صبور**” gibi: erkeklerden kesilmiş olan, onlarda şehveti olmayan kadın. Meryem el-‘Azrâ **البتول** diye adlandırıldı—Allah Teâlâ ondan razı olsun—eşlerden kesilmesi sebebiyle; bunu Zemahşerî söyledi. **كالبتيل** “**أمير**” gibi; ve **التهذيب**’de: evlenmeyi terk etmesi sebebiyle. Efendimiz gönderilmişlerin efendisinin kızı Fâtıma—ikisine salât ve selâm ve zürriyetine—**بالبتول** diye lakaplandı; Allah Teâlâ katındaki menzilede ona benzetme olarak; bunu Zemahşerî söyledi. Sa‘leb dedi ki: kendi zamanının kadınlarından kesilmesi sebebiyle; ümmetin kadınlarından fazilet, din, soy ve iffetçe (üstün oluşuyla); o âlemlerin kadınlarının hanımefendisidir ve onun çocuklarının annesidir—sallallahu aleyhi ve sellem—ve Allah ondan ve onlardan razı olsun. Âlimler, onun faziletine dair vârid olan hadislerde müstakil bir kitap ayırmışlardır; onlardan, Allah Teâlâ’yı bilen şeyhimiz seyyid Abdullah b. İbrâhîm b. Hasan el-Hüseynî et-Tâifî; zira bu hususta bir risale telif etti; onu Tâif’te, 1166 senesinde ona okudum. Denildi ki: kadınlardan **البتول**: dünyadan Allah Teâlâ’ya kesilmiş olan; bununla Fâtıma da lakaplandı, Allah Teâlâ ondan razı olsun. **البتول**: annesinden kesilmiş, kendi kendine yeten hurma fidanı; bunda—yani fidan ve dünyadan kesilmiş olma manasında—**كالبتيل** ve **البتيلة** (da böyledir); İbn Abbâd’dan. Ve **المبتلة** “**محسنة**” gibi: “annesi” (kelimesi) onda tekil ve çoğulda eşit olur; **المحكم**’de olduğu gibi. Fidan annesinden **انبتلت** oldu; ve **تبتلت** ve **استبتلت**: kesildi. Ve **صدقة بتة بتلة**: sahibinden kesilmiş (sadaka). **العباب**’da: bütün maldan Allah Teâlâ yoluna kesilmiş. Ve **عطاء بتل**: kesik; ya nihayeti kasteder, yani ona benzer bir bağış yoktur; yahut kasteder ki: o kesiktir, ondan sonra bağış verilmez. Ve Allah Teâlâ’ya **تبتل** etti ve **بتل تبتيلا**: ona kesildi; el-Ezherî’nin ayeti bununla tefsir ettiği gibi. Ve denildi ki: **بتل**: riyadan ve gösterişten arındırdı. İbn ‘Arefe dedi ki: **تبتل إليه**: itaati ona has kıldı, onda yalnız ona kaldı; ve onu ona tahsis etti. Yahut **تبتل**: nikâhı terk etti ve onda zühd etti. Bundan, Sa‘d hadisi—Allah ondan razı olsun—:  Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem, Osman b. Maz‘ûn’a **التبتل**’i reddetti—Allah ondan razı olsun—; eğer izin verseydi elbette hadım olurduk  ; yani kadınlardan kesilmek ve nikâhı terk etmek; sonra Allah عز وجل’e kesilmek için istiâre edildi; bundan hadis:  İslâm’da ne ruhbâniyet vardır ne de **تبتل**  . **المبتلة** “**معظمة**” gibi: kadınlardan güzel olan; sanki güzelliği uzuvları üzerine **بتل** etmiştir: yani kesmiştir. Denildi ki: o, yaratılışı tamam olan; etinin bir kısmı bir kısmına binmemiştir; bu sebeple ayrışmıştır. Yahut o, uzuvlarında salıverilmişlik olan; sanki et ondan **بتل** olmuştur; Lihyânî’den. Ve denildi ki: **مبتلة الخلق**: kadınlardan yaratılışça kesik; onlara karşı fazileti vardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, yaratılışı güzel olandır; bir şey bir şeyden kısa kalmaz; gözü güzel olup burnu çirkin olmaz; burnu güzel olup gözü çirkin olmaz; bilakis tam olur. **وجمل مبتل** de böyledir; ve **الصحاح**’ta olduğu gibi erkek için bununla vasfedilmez. **البتيل** “**أمير**” gibi: akıntı; İbn Abbâd’dan; başkası ekledi: vadinin alt tarafında; çoğulu: **بتل** “**كتب**” gibi. Ağaçtan **البتيل**: salkımları sarkık olan. **بتيل**: Yemâme’de, boşlukta tek başına bir dağ; başkasından kesik oluşu sebebiyle böyle adlandırıldı; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi ki: **بتيل**: Necd’de bir dağ; dağlardan kesik. Ve denildi ki: Demhâ’ya komşu, arkasında, Kilâb diyarında kırmızı bir dağ. Hârisî dedi ki: **بتيل**: Benî Zübyân’a ait bir vadi; ayrıca: orada bir yapı taşı; Âdî (eski), yüksek, altı kare, üstü sivri; yaklaşık seksen zira yükselir. Mevhûb b. Reşîd dedi ki:
  Sevâc’ın zirveleri durdukça,
  ve **الأخارج** ile **البتيل** kaldıkça, (o) mukimdir.
Selame b. el-Hurşub el-Enmârî dedi ki:

  Şüphesiz Benî Zübyân, onları bildiğim yerde,
  **البَتِيل**’in kıyısında, göçebe ile yerleşik arasında.
Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi ki: Demhâ’da—ki o Benî ‘Amr b. Kilâb’ın beldeleridir—**بتيل** vardır; ve şu beyti okudu:
  Ömrüme yemin olsun, gönül bir dalgalanmaya tutuldu,
  boyunları kesen birine mi, yoksa bir dosta mı?
  Onun yüzünden ‘Avn’ı ve Câbir’i sevdim,
  ve suya varmayı **بتيل**’in berisinde sevdim.
Musannifin ibaresinde gizli olmayan bir kusur vardır. **بتيلة** “**سفينة**” gibi: zikredilen **بتيل** yakınında bir su; o, Benî ‘Amr b. Rabî‘a b. Abdullah’ındır; Batnü’l-Merre’de bol su; İbn Düreyd’den. Nasr’ın kitabında: **بتيلة**: Benî Kilâb diyarında, **بتيل** yanında bir kuyu. Zerve b. Hucfe el-Kilâbî dedi ki:
  **البتيل**, **البتيلة** üzerine şahit oldu ki o,
  eğri, koyu renkli, suya gelenler üzerinde.
  **البتيلة**’yi men eder; suyundan geçilmez;
  bir ay (gibi) ki, **جحاشها**’sını **بسراد** ile coşturur.
**البتيلة**: bazı lehçelerde kalça; sırttan kesik oluşu sebebiyle. Ve her uzuv ki etiyle dolgun, ayrışmış: **بتيلة**; çoğulu **بتائل**. Leys şu beyti okudu:
  Azıklar uzatıldığında **البتائلا** (uzatırlar).
Ve **عمرة بتلاء**: onunla beraber başkası yoktur; ve onu **بتلها**: onu tek başına gerekli kıldı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Denilir: onun görüşünden bir **بتيلة** ve **بتلاء** üzerine geçti: yani geri çevrilmeyen bir azim; İbn Abbâd’dan.
 Ve kendisine ek olarak şunlar vardır: onların sözü: onu **بتة بتلة** boşadı; bu, onun için bir te’kiddir. Ve **رجل أبتل**: iki omuz arası uzak olan. Ve el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
  Yüklerini uzaklaştırdığında, dinin işte budur,
  **كالبكر المبتل** gibi.
İbn Habîb dedi ki: **المبتل**: tek başına olan. Başkası dedi ki: o, **المبتلة**’nin tekilidir; o da fidanı ondan ayrılmış olandır. Ve denildi ki: salkımları sarkık olan. Ve rivayet edilir: **المنبل**; o da göbeği irileşen ve taze hurması olan kimsedir. Hadiste:  **بتل العمري**  yani onu gerekli kıldı. **العمري**: “Sana evimi, ömrümün sonuna kadar onda oturman için ‘ömürlük’ verdim” demendir. Ve **التبتل**: tek başına kalma. Ve **خصر مبتل** ve **بتيل**. **الأساس**’ın secilerinden: onun dişi dizili, beli **مبتل**. Ve hurmadan **البتلة**: fidan. Ve **البتل**: hak; denilir: **بتلا**: yani hakikaten. Ve **حلف يمينا بتلة**: yani onu kesti (kesin yemin etti). Ve kadın **تبتلت**: süslendiği ve güzelleştiği zaman. Ve **عزيمة منبتلة**: geri çevrilmeyen. Ve yürüyüşünde **انبتل**: ciddileşti ve geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَتَلَهُ
1 بَتَلَهُ بتل بتله بتلة تل تلة , (T, S, M, &c.,) aor. بَتِلَ , (S,) or بَتُلَ , (Msb,) or both, (M, K,) inf. n. بَتْلٌ, (Lth, T, S, &c.,) He cut it off, or severed it; (M, Msb, K;) as also ↓ بتّلهُ, (M, K,) inf. n. تَبْتِيلٌ: (TA:) he separated it (Lth, T, S, M, Msb, K) from another thing. (Lth, T, S, M, K.) ― -b2- [Hence,] بَتَلَ العُمْرَةَ He made the performance of the عمرة [or minor pilgrimage] to be obligatory, by itself. (A, TA.) And العُمْرَى ↓ بتّل He made the عمرى to be obligatory [upon himself]; i. e., the saying, I have assigned to thee my house that thou mayest inhabit it to the end of my life. (TA.) -A2- بَتِلَ, aor. بَتَلَ , inf. n. بَتْلٌ, [but accord. to analogy, this should rather be بَتلٌ,] He (a man) was, or became, wide between the shoulders. (T.)

2 بَتَّلَ see 1, in two places: -A2- and see also 5: -A3- and مُبَتَّلٌ.

تبتّلا
5 تبتّلا بتل تبتل تبتلا ٱبتل : see 7, in two places. ― -b2- [Hence,] He was, or became, alone. (TA.) ― -b3- Also, (S,) or تبتّلا اـِلَى اللّٰهِ, (M, K,) and ↓ بتّل, (S, * K,) inf. n. تَبْتِيلٌ, (S,) He detached himself from worldly things, and devoted himself to God: (S:) or he devoted himself to God exclusively, and was sincere, or without hypocrisy, towards Him: (M, K:) he forsook every other thing, and applied himself to the service of God: (Fr, T:) he devoted himself exclusively to the service of God: (Aboo-Is-hák, T:) or he abstained from sexual intercourse: (K:) or تبتّل [alone] has this signification; (M, TA;) or he separated himself from women, and abstained from sexual intercourse: and hence, is metaphorically employed to denote exclusive devotion to God. (TA.) Hence, in the Kur [lxxiii. 8], وَتَبَتَّلْ اـِلَيْةِ تَبْتِيلًا, (T, S, M,) for تبتّل اليه تَبَتُّلًا. (T.) You say also, تبتّلا اـِلَى العِبَادَةِ He applied himself exclusively to the service of God. (Msb.) ― -b4- تَبَتّلَتْ, said of a woman, She adorned and beautified herself. (TA.)

انبتل
7 انبتل أنبتل انبتل ٱنبتل It was, or became, cut off, or severed; (S, M, K;) as also ↓ تبتّل. (M, K.) You say, انبتلت الفسِيلَةُ, (K, [in a copy of the M ↓ ابتتلت, probably a mistranscription,]) The shoot, or offset, of the palm-tree was cut off, or severed, مِنْ أُمِّهَا [from its mother-tree]; as also ↓ تبتّلت and ↓ استبتلت. (M, K.) ― -b2- انبتل فِى سَيْرِهِ He strove, laboured, or exerted himself, and made much progress, in his journeying, or pace. (TA.)

8 اـِبْتَتَلَ see 7.

10 اـِسْتَبْتَلَ see 7.

عَطَآءٌ بَتْلٌ
عَطَآءٌ بَتْلٌ عطآء بتل A gift that is [as it were] cut off; i. e., of which there is not the like; or after which another is not given. (M, K.) And صَدَقَةٌ بَتْلَةٌ, (M, K,) and صدقة بَتَّةٌ بَتْلَةٌ, (TA,) An alms, or a gift for the sake of God, cut off from its giver: (M, K:) or cut off from all the property [irrevocably], to be devoted to the cause of God. (O, TA. [See also art. بت.]) You say also, أَعْطَيْتُهُ هٰذِهِ العَطِيَّةَ بَتَّا بَتْلًا: see art. بت. And طَلَّقَهَا بَتَّةً بَتْلَةً; (S;) or طلّقها طَلْقَةً بَتَّةً بَتْلَةً; (Msb;) [He divorced her by a separating divorce; or by a decided and irrevocable divorce; (see art. بت;)] the last word being a corroborative of that next preceding it. (TA.) And حَلَفَ يَمِينًا بَتْلَةً He swore a decided [or an irrevocable] oath. (M, TA. [See also a similar phrase voce بَتُّ.]) ― -b2- Also Truth; or true: whence بَتْلًا in truth; or truly. (TA.)

بَتُولٌ
بَتُولٌ بتول تولي A shoot, or an offset, of a palm-tree, cut off from its mother-tree, and independent thereof; as also ↓ بَتِيلَةٌ, (As, T, S, M, K,) and ↓ بَتِيلٌ. (M, K.) ― -b2- A virgin, that is cut off from husbands: (S:) a woman that withholds herself from men, (T,) or that is cut off from men, (M, K,) having no desire for them, (T, M, TA,) nor need of them; (T;) and, with the art. ال, applied to the Virgin Mary; (M, K;) as also ↓ بَتِيلٌ: (M, K:) with the art. ال, it is applied also to Fátimeh, the daughter of Mohammad, because she was separated from the [other] women of her age and nation by chasteness and excel-lence and religion and [other] grounds of pretension to respect: (Ahmad Ibn-Yahyà, T, K: *) or it signifies, (S,) or signifies also, (K,) a woman detached from worldly things, and devoted to God; (S, K;) as also ↓ بَتِيلٌ and ↓ بَتِيلَةٌ. (Ibn- 'Abbád, K.)

بَتِيلٌ
بَتِيلٌ بتيل : see بَتُولٌ, in three places. ― -b2- Also Slender; (Ham p. 589;) applied to a waist; (Ham, TA;) as also ↓ مُبَتَّلٌ. (TA.) ― -b3- A tree having its racemes pendulous. (K. [See also مُبْتِلٌ.]) ― -b4- A watercourse (Ibn-'Abbád, M, K) in the lower part of a valley: pl. بُتُلٌ. (M, K.)

بَتِيلَةٌ
بَتِيلَةٌ بتيله بتيلة : see بَتُولٌ, in two places. ― -b2- Also Any limb, or member, (Lth, T, S, M, K,) with its flesh, (Lth, T, S,) separate from others, (M, K,) or by itself: (Lth, T:) pl. بَتَائِلُ. (Lth, T, S, &c.) ― -b3- In one dial., (M,) The posteriors; (M, K;) because divided [or distinct] from the back. (M.) ― -b4- مَرَّ عَلَى بَتِيلَةٍ مِنْ رَأْيِهِ, and من رأيه ↓ بَتْلَآءِ, [He proceeded according to] an irrevocable determination or resolution. (Ibn-'Abbád, K.)

أَبْتَلُ
أَبْتَلُ ذ ; fem. بَتْلَآءُ: for the latter, see what next precedes. ― -b2- عُمْرَةٌ بَتْلَآءُ [A minor pilgrimage] not conjoined with another. (K.) ― -b3- And أَبْتَلُ, applied to a man, Wide between the shoulders. (T.)

مُبْتِلٌ
مُبْتِلٌ مبتل مبتلي , (As, T, S,) or مُبْتِلَةٌ, (M, K, TA, [in the CK, erroneously, مُبْتَلَة,]) the first being [in the opinion of ISd] pl. [or rather coll. gen. n.] of the second, like as تَمْرٌ is of تَمرَةٌ, (M,) A palmtree (نَخْلَةٌ) having a shoot, or an offset, cut off from it and independent of it; (As, T, S, M, K;) and used in like manner as a pl. ; i. e., the first is also used as a pl.: (S:) or the first signifies solitary, or isolated: (Ibn-Habeeb, TA:) or of which the racemes are pendulous. (TA. [See also بَتِييلٌ.])

مُبَتَّلٌ
مُبَتَّلٌ مبتل مبتلي : see بَتيِلٌ. ― -b2- مُبَتَّلَةٌ, applied to a woman, Beautiful, elegant, or pretty; (K;) as though her beauty were divided into portions (↓ بُتِّلَ, i. e. قُطِّعَ,) [and distributed in due proportions] upon her limbs: (M, * K:) or perfect in make, (S,) whose flesh is not accumulated, one portion upon another, (S, M, K,) but distinctly disposed; this latter being said by some to be the meaning: (M:) or, accord. to Lh, (M, TA,) having a lankness, or looseness, in her limbs; (M, K, TA;) not having them compressed, one upon another; (M:) or as though the flesh were cut off from them: (TA:) and in like manner, مُبَتَّلٌ applied to a camel: (M, K:) not applied as an epithet to a man: (S, M, K:) or مُبَتَّلَةُ الخَلْقِ signifies distinct in make from the generality of women; excelling them [therein]: (Aboo-Sa'eed, T, TA:) or perfect in make: or having every part beautiful in itself; not dependent [for its beauty] upon another part: (T:) or beautiful in make; not with one part falling short of another [in beauty]; not being beautiful in the eye and ugly in the nose, nor beautiful in the nose and ugly in the eye; but perfect. (IAar, TA.)

مُنْبَتِلٌ
مُنْبَتِلٌ منبتل Cut off, or severed. (S.) ― -b2- [And hence,] عَزِيمَةٌ مُنْبَتِلَةٌ An irrevocable determination or resolution. (TA.)

##### Türkçe

**بَتَلَهُ**
1 **بَتَلَهُ** بتل بتله بتلة تل تلة, (T, S, M, &c.,) muzâri‘i **بَتِلَ**, (S,) veya **بَتُلَ**, (Msb,) yahut ikisi de, (M, K,) mastar **بَتْلٌ**, (Lth, T, S, &c.,) onu kesti, yahut kopardı; (M, Msb, K;) bunun gibi ↓ **بتّلهُ**, (M, K,) mastar **تَبْتِيلٌ**: (TA:) onu (Lth, T, S, M, Msb, K) başka bir şeyden ayırdı. (Lth, T, S, M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **بَتَلَ العُمْرَةَ** **العُمْرَة**’nin [yahut küçük haccın] edasını, tek başına olarak, vâcip kıldı. (A, TA.) Ve **العُمْرَى** ↓ **بتّل** **العُمْرَى**’yı [kendi üzerine] vâcip kıldı; yani, “Sana evimi, ömrümün sonuna kadar onda oturasın diye tahsis ettim” sözü. (TA.) -A2- **بَتِلَ**, muzâri‘i **بَتَلَ**, mastar **بَتْلٌ**, [fakat kıyasa göre bunun daha ziyade **بَتلٌ** olması gerekir,] (bir adam) omuzlar arasında geniş idi, yahut geniş oldu. (T.)

2 **بَتَّلَ** 1’e bak, iki yerde: -A2- ve ayrıca 5’e de bak: -A3- ve **مُبَتَّلٌ**.

**تبتّلا**
5 **تبتّلا** بتل تبتل تبتلا ٱبتل: 7’ye bak, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] yalnız idi, yahut yalnız oldu. (TA.) ― -b3- Ayrıca, (S,) veya **تبتّلا اـِلَى اللّٰهِ**, (M, K,) ve ↓ **بتّل**, (S, * K,) mastar **تَبْتِيلٌ**, (S,) dünya şeylerinden kendini ayırdı ve kendini Allah’a adadı: (S:) yahut kendini yalnızca Allah’a adadı ve O’na karşı samimi idi, yahut riyasız idi: (M, K:) her başka şeyi terk etti ve kendini Allah’a hizmete verdi: (Fr, T:) kendini yalnızca Allah’a hizmete adadı: (Aboo-Is-hák, T:) yahut cinsel ilişkiden sakındı: (K:) yahut **تبتّل** [tek başına] bu manaya sahiptir; (M, TA;) yahut kadınlardan kendini ayırdı ve cinsel ilişkiden sakındı: ve bundan dolayı, mecazen, Allah’a münhasır adanmışlığı ifade etmek için kullanılır. (TA.) Bundan dolayı, Kur[’ân] [lxxiii. 8]’de, **وَتَبَتَّلْ اـِلَيْةِ تَبْتِيلًا**, (T, S, M,) **تبتّل اليه تَبَتُّلًا** yerine. (T.) Ayrıca şöyle dersin: **تبتّلا اـِلَى العِبَادَةِ** kendini yalnızca Allah’a hizmete verdi. (Msb.) ― -b4- **تَبَتّلَتْ**, bir kadın hakkında söylenir: süslendi ve güzelleşti. (TA.)

**انبتل**
7 **انبتل** أنبتل انبتل ٱنبتل kesilmiş idi, yahut kesildi; yahut kopmuş idi, yahut koptu; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **تبتّل**. (M, K.) Şöyle dersin: **انبتلت الفسِيلَةُ**, (K, [M’nin bir nüshasında ↓ **ابتتلت**, muhtemelen bir yanlış yazım,]) hurma ağacının fidanı, yahut sürgünü, kesildi, yahut koparıldı, **مِنْ أُمِّهَا** [ana ağacından]; bunun gibi ↓ **تبتّلت** ve ↓ **استبتلت**. (M, K.) ― -b2- **انبتل فِى سَيْرِهِ** yolculuğunda, yahut yürüyüşünde, çabaladı, emek verdi, yahut gayret etti ve çok ilerleme kaydetti. (TA.)

8 **اـِبْتَتَلَ** 7’ye bak.

10 **اـِسْتَبْتَلَ** 7’ye bak.

**عَطَآءٌ بَتْلٌ**
**عَطَآءٌ بَتْلٌ** عطآء بتل [sanki] kesilmiş bir bağış; yani, benzeri olmayan; yahut ardından bir başkası verilmeyen. (M, K.) Ve **صَدَقَةٌ بَتْلَةٌ**, (M, K,) ve **صدقة بَتَّةٌ بَتْلَةٌ**, (TA,) verenden kesilmiş bir sadaka, yahut Allah rızası için bir bağış: (M, K:) yahut bütün maldan [geri dönülmez biçimde] kesilmiş olup Allah yoluna tahsis edilmek üzere. (O, TA. [Ayrıca بت maddesine bak.]) Ayrıca şöyle dersin: **أَعْطَيْتُهُ هٰذِهِ العَطِيَّةَ بَتَّا بَتْلًا**: بت maddesine bak. Ve **طَلَّقَهَا بَتَّةً بَتْلَةً**; (S;) yahut **طلّقها طَلْقَةً بَتَّةً بَتْلَةً**; (Msb;) [onu ayırıcı bir boşamayla; yahut kesin ve geri dönülmez bir boşamayla boşadı; (بت maddesine bak;)] son kelime, kendisinden hemen önce geleni pekiştiricidir. (TA.) Ve **حَلَفَ يَمِينًا بَتْلَةً** kesin [yahut geri dönülmez] bir yemin etti. (M, TA. [Ayrıca **بَتُّ** maddesinde benzer bir ibareye bak.]) ― -b2- Ayrıca Hakikat; yahut doğru: buradan **بَتْلًا** “hakikaten”; yahut “gerçekten”. (TA.)

**بَتُولٌ**
**بَتُولٌ** بتول تولي ana ağacından kesilmiş ve ondan bağımsız bir hurma fidanı, yahut sürgünü; bunun gibi ↓ **بَتِيلَةٌ**, (As, T, S, M, K,) ve ↓ **بَتِيلٌ**. (M, K.) ― -b2- Kocalardan kesilmiş bir bakire: (S:) erkeklerden kendini alıkoyan, (T,) yahut erkeklerden kesilmiş olan, (M, K,) onlara karşı arzu taşımayan, (T, M, TA,) ve onlara ihtiyaç duymayan; (T;) ve başında **ال** ile, Meryem’e uygulanır; (M, K;) bunun gibi ↓ **بَتِيلٌ**: (M, K:) başında **ال** ile, Muhammed’in kızı Fâtıma’ya da uygulanır; çünkü iffet ve üstünlük ve din ve saygıya layıklık sebepleriyle, kendi çağının ve milletinin [diğer] kadınlarından ayrılmış idi: (Ahmad Ibn-Yahyà, T, K: *) yahut şu manaya gelir, (S,) yahut ayrıca şu manaya gelir, (K,) dünya şeylerinden ayrılmış ve Allah’a adanmış kadın; (S, K;) bunun gibi ↓ **بَتِيلٌ** ve ↓ **بَتِيلَةٌ**. (Ibn- 'Abbád, K.)

**بَتِيلٌ**
**بَتِيلٌ** بتيل: **بَتُولٌ**’a bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca İnce; (Ham p. 589;) bele uygulanır; (Ham, TA;) bunun gibi ↓ **مُبَتَّلٌ**. (TA.) ― -b3- Salkımları sarkık olan bir ağaç. (K. [Ayrıca **مُبْتِلٌ**’e bak.]) ― -b4- Bir vadinin aşağı kısmında bir su yolu. (Ibn-'Abbád, M, K) çoğulu **بُتُلٌ**. (M, K.)

**بَتِيلَةٌ**
**بَتِيلَةٌ** بتيله بتيلة: **بَتُولٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca herhangi bir uzuv, yahut organ, (Lth, T, S, M, K,) etiyle birlikte, (Lth, T, S,) başkalarından ayrı, (M, K,) yahut tek başına: (Lth, T:) çoğulu **بَتَائِلُ**. (Lth, T, S, &c.) ― -b3- Bir lehçede, (M,) kalçalar; (M, K;) sırttan ayrılmış [yahut belirgin] olduğu için. (M.) ― -b4- **مَرَّ عَلَى بَتِيلَةٍ مِنْ رَأْيِهِ**, ve من رأيه ↓ **بَتْلَآءِ**, [kendi görüşünden] geri dönülmez bir azim yahut kararlılık üzere yürüdü. (Ibn-'Abbád, K.)

**أَبْتَلُ**
**أَبْتَلُ** ذ ; dişili **بَتْلَآءُ**: ikincisi için, bir önce gelene bak. ― -b2- **عُمْرَةٌ بَتْلَآءُ** [başka bir şeyle] birleştirilmemiş bir **عُمْرَة**. (K.) ― -b3- Ve **أَبْتَلُ**, bir adama uygulanınca, omuzlar arasında geniş. (T.)

**مُبْتِلٌ**
**مُبْتِلٌ** مبتل مبتلي, (As, T, S,) veya **مُبْتِلَةٌ**, (M, K, TA, [CK’de yanlış olarak **مُبْتَلَة**]) birincisi [ISd’nin görüşünce] ikincinin çoğulu [yahut daha doğrusu cins-isim] olup **تَمْرٌ**’ün **تَمرَةٌ**’ye nispeti gibi, (M,) kendisinden kesilmiş ve ondan bağımsız bir fidanı, yahut sürgünü bulunan bir hurma ağacı (**نَخْلَةٌ**); (As, T, S, M, K;) ve çoğul gibi kullanılır; yani birincisi çoğul olarak da kullanılır: (S:) yahut birincisi “yalnız, yahut yalıtılmış” manasına gelir: (Ibn-Habeeb, TA:) yahut salkımları sarkık olan. (TA. [Ayrıca **بَتِييلٌ**’e bak.])

**مُبَتَّلٌ**
**مُبَتَّلٌ** مبتل مبتلي: **بَتيِلٌ**’e bak. ― -b2- **مُبَتَّلَةٌ**, bir kadına uygulanınca, güzel, zarif, yahut hoş; (K;) sanki güzelliği uzuvları üzerine paylara bölünmüş (↓ **بُتِّلَ**, yani **قُطِّعَ**,) [ve uygun oranlarla] dağıtılmış gibi: (M, * K:) yahut yapılışta mükemmel, (S,) eti bir kısmı diğerinin üzerine yığılmamış, (S, M, K,) fakat belirgin biçimde yerleştirilmiş; bu sonuncunun bazılarınca mana olduğu söylenmiştir: (M:) yahut Lh’ye göre, (M, TA,) uzuvlarında bir sarkıklık, yahut gevşeklik bulunan; (M, K, TA;) onları birbirinin üzerine bastırılmış olmayan; (M:) yahut sanki et onlardan kesilmiş gibi: (TA:) ve aynı şekilde, **مُبَتَّلٌ** deveye uygulanır: (M, K:) bir erkeğe sıfat olarak uygulanmaz: (S, M, K:) yahut **مُبَتَّلَةُ الخَلْقِ** kadınların geneline göre yapılışta belirgin; onlardan üstün demektir: (Aboo-Sa'eed, T, TA:) yahut yapılışta mükemmel: yahut her parçası kendi başına güzel olan; [güzelliği için] başka bir parçaya bağlı olmayan: (T:) yahut yapılışta güzel; bir parçası diğerinden [güzellikte] geri kalmayan; gözde güzel olup burunda çirkin olmayan, ne de burunda güzel olup gözde çirkin olan; bilakis mükemmel. (IAar, TA.)

**مُنْبَتِلٌ**
**مُنْبَتِلٌ** منبتل kesilmiş, yahut koparılmış. (S.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **عَزِيمَةٌ مُنْبَتِلَةٌ** geri dönülmez bir azim yahut kararlılık. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَتَلَ
بَتَلَ I ,  U ( n. ac. بَتْل 1 ),
a.  Cut, cut off; detached, separated.

b.  Distinguished.

بَتَّلَ
بَتَّلَ II
a.  [ Ila ], Consecrated himself to God.

تَبَتَّلَ
تَبَتَّلَ V ,
a.  see II .

اِنْبَتَلَ
اِنْبَتَلَ VII ,
a.  Pass. of بَتْل 1 .

بَتُوْل
بَتُوْل 26 ,
a.  Virgin, maid; vestal, nun.

b.  [ art. ], The Virgin ( Mary ).

بَتُوْلِيَّة
بَتُوْلِيَّة 26yit ,
a.  Virginity, maidenhood.

بَتْلَوْجيَّا
بَتْلَوْجيَّا G. ,
a.  Pathology.

##### Türkçe

بَتَلَ
بَتَلَ I , U ( mastar n. ac. **بَتْل** 1 ),
a. Kesti, kesti kopardı; koparılmış, ayrılmış.

b. Ayırt etti.

بَتَّلَ
بَتَّلَ II
a. [ **إلى** ], kendisini Allah’a adadı.

تَبَتَّلَ
تَبَتَّلَ V ,
a. II’ye bak.

اِنْبَتَلَ
اِنْبَتَلَ VII ,
a. **بَتْل** 1’in edilgeni.

بَتُوْل
بَتُوْل 26 ,
a. Bakire, kız; rahibe, nun.

b. [ harf-i tarif ], Bakire (Meryem).

بَتُوْلِيَّة
بَتُوْلِيَّة 26yit ,
a. Bekâret, kızlık.

بَتْلَوْجيَّا
بَتْلَوْجيَّا G. ,
a. Patoloji.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بتل
بَتَلَ - يَبْتُلُ (بَتَلَ - يَبْتِلُ) - بَتَّلَ - يُبَتِّلُ- تَبْتيْل - تَبَتَّلَ - يَتَبَتَّلُ
بَتَلَ - يَبْتُلُ (بَتَلَ - يَبْتِلُ) + كائن + كائناً أو شيئاً + إلى كائن أو شيء أو أمر: وجهه إليه وحده بدقة وإحكام وصفاء: وجهه نحوه وحده بإخلاص وصفاء جاعله يتجه إليه فقط وينقطع وينعزل عما سواه
بَتَّلَ - يُبَتِّلُ: على وزن"فـَعـَّـلَ" من " بَتَلَ - يَبْتُلُ ": جعله " يَبْتُلُ "على وجه الشدة: جعل نفسه " تَبْتُلُ " على وجه الشدة: جعلها تتوجه إليه وحده وتنقطع عما سواه
تَبْتيْل: اسم فعل " بَتَّلَ - يُبَتِّلُ "
تَبَتَّلَ - يَتَبَتَّلُ + كائن + إلى كائن: على وزن " تفعَّلَ"من " بَتَلَ - يَبْتُلُ " : جهد أن " يَبْتُلُ " بشكل ذاتي على وجه الشدة: جعل نفسه تتوجه إلى كائن بدقة وصفاء وتنقطع عما سواه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتقال بالتوجه نحو هدف ثابت واتخاذه موجها للحركة"، وهي:
بَتَلَ - يَبْتُلُ (بَتَلَ - يَبْتِلُ)، حَجَّ - يَحُجُّ، يَمِمَ - يَيْمَمُ، وَجُهَ - يَجِهُ، شَأَنَ - يَشأنُ، وَلِيَ - يَلِي
تبتل
 	﴿واذكر اسم ربك وتبتل إليه تبتيلا(8)﴾ المزمل
جاء في التفسير : تبتل : تفرغ للعبادة إذا فرغت من أشغالك
مختار الصحاح
● [بتل] ب ت ل: بَتَلَ الشيء أبانه من غيره وبابه ضرب ومنه قولهم طلقها بتة و بَتْلَةً و البَتُولُ من النساء العذراء المنقطعة من الأزواج وقيل هي المنقطعة إلى الله تعالى عن الدنيا و التَّبَتُّلُ الانقطاع عن الدنيا إلى الله وكذا التبتِيل ومنه قوله تعالى ﴿وتبتل إليه تبتيلا﴾
الراغب
بتل
- قال تعالى: }وتبتل إليه تبتيلا﴿[المزمل/8] أي: انقطع في العبادة وإخلاص النية انقطاعا يختص به، وإلى هذا المعنى أشار بقوله عز وجل:﴾قل الله ثم ذرهم{ [الأنعام/91] وليس هذا منافيا لقوله عليه الصلاة والسلام: (لا رهبانية ولا تبتل في الإسلام) (قال ابن حجر في الفتح: لم أره بهذا اللفظ، لكن في حديث سعد بن أبي وقاص عند الطبراني: (إن الله أبدلنا بالرهبانية الحنيفية السمحة)، وفي الحديث: نهى رسول الله عن التبتل أخرجه أحمد 1/175، وابن ماجه 1/593.
راجع فتح الباري 9/111، وذكره السيوطي في الجامع الصغير بلفظ: (ولا ترهب في الإسلام) ونسبه إلى عبد الرزاق عن طاوس مرسلا. راجع شرح السنة 2/371، وذكرهه البغوي ولم يعزه) فأن التبتل ههنا هو الانقطاع عن النكاح، ومنه قيل لمريم: العذراء البتول، أي: المنقطعة عن الرجال (راجع المجمل 1/115؛ والغريبين 1/132؛ واللسان (بتل) )، والانقطاع عن النكاح والرغبة عنه محظور لقوله عز وجل: }وأنكحوا الأيامى منكم{ [النور/32]، وقوله عليه الصلاة والسلام: (تناكحوا تكثروا فإني أباهي بكم الأمم يوم القيامة) (الحديث أخرجه ابن مردويه في تفسيره من حديث ابن عمر، وإسناده ضعيف؛ وعبد الرزاق عن سعيد بن أبي هلال مرسلا، والبيهقي في المعرفة عن الشافعي أنه بلغه، وفيه زيادة: (حتى بالسقط). راجع تخريج أحاديث الإحياء في الإحياء 2/22؛ والفتح الكبير 2/38؛ وفتح الباري 9/111؛ ومصنف عبد الرزاق 6/173). ونخلة مبتل: إذا انفرد عنها صغيرة معها (قال الأصمعي: المبتل: (النخلة يكون لها فسيلة قد انفردت واستغنت عن أمها، فيقال لتلك الفسيلة: البتول).
ملخص اللسان
1.     بَتَله يَبْتِله ويَبْتُله بَتْلاً وبَتَّله فانْبَتَل وتَبَتَّل: أَبانَه من غيره،
2.     والبَتْل: تمييز الشيء من غيره.
3.      البَتْل: القَطْع
4.     وتَبَتَّلَ إِلى الله تعالى: انقطع وأَخلص.
5.      وتَبَتّل إِليه تبتيلاً؛ أَخْلِصْ له إِخْلاصاً.
6.     والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن الدنيا إِلى الله تعالى،
7.     والبَتُول من النساء: المنقطعة عن الرجال لا أَرَبَ لها فيهم؛ وبها    سُمِّيت مريمُ أُمُّ المَسيح،
8.      والبَتُول من النساء: العَذْراء المنقطعة من الأَزواج،
9.     والتَّبَتُّل: ترك النكاح والزهدُ فيه والانقطاع    عنه.
10.                        والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن النساء    وترك النكاح،
11.                        أَراد مُبَتِّلات الكلام مُقَطَّعات له.
12.                        صَدَقَة بَتْلة أَي منقطعة عن صاحبها
13.                        لَتَبْتِلُنَّ لها إِماماً أَو لَتُصَلُّنَّ وُحْداناً، معناه لتَنْصِبُنَّ لكم    إِماماً وتَقْطَعُنَّ الأَمرَ بإِمامته من البَتْلِ القَطْعِ؛
14.                         البَتُول والبَتِيل والبَتِيلة من النخْل الفَسِيلة المُنْقَطِعةُ عن أُمها المستغنيةُ عنها.
15.                         والمُبْتِلةُ: أُمُّها،
16.                        البَتْلَة  من النخل الوَدِيَّة،
17.                        والبَتْل: الحَقُّ، بَتْلاً أَي حقّاً؛
18.                        وأَعطيته عطاء بَتْلاً أَي مُنْقَطعاً،
19.                        وحَلَف يميناً بَتْلَة أَي قَطَعَها.
20.                        المُبَتَّلة التامة الخَلْقِ؛
21.                        طَالَتْ إِلى تَبْتِيلِها في مَكْرِ أَي طالت في تمام خَلْقِها؛
22.                        والبَتِيلة: كل عضو مكتنز مُنْمازٍ.
23.                        وانْبَتَل في السير: مضى وجدّ؛
24.                        ما انْتَبَلْتم نَبْله أَي ما انتبهتم له ولم تعلموا عِلْمَه.
25.                        والبَتِيلة: العَجُز في    بعض اللغات لانقطاعه عن الظهر؛
26.                        والبُتُل: كالمَسايل في أَسفل الوادي،
27.                        وبَتِيلُ اليَمامة: جَبَل هنالك،
لسان العرب
● - بتل: البَتْل: القَطْع. بَتَله يَبْتِله ويَبْتُله بَتْلاً وبَتَّله    فانْبَتَل وتَبَتَّل: أَبانَه من غيره، ومنه قولهم: طلقها بَتَّةً بَتْلَةً؛    وقول ذي الرمة:    رَخِيمات الكَلام مُبَتَّلات،    جواعل في البَرَى قَصَباً خِدَالا    قال ابن سيده: زعم الفارسي أَن الكسر رواية وجاء به شاهداً على حذف    المفعول؛ أَراد مُبَتِّلات الكلام مُقَطَّعات له. وفي حديث حذيفة: أُقيمت    الصلاة فَتَدافَعُوها وأَبَوْا إِلا تقديمَه، فلما سَلَّم قال:    لَتَبْتِلُنَّ لها إِماماً أَو لَتُصَلُّنَّ وُحْداناً، معناه لتَنْصِبُنَّ لكم    إِماماً وتَقْطَعُنَّ الأَمرَ بإِمامته من البَتْلِ القَطْعِ؛ قال ابن    الأَثير: أَورده أَبو موسى في هذا الباب وأَورده الهروي في باب الباء واللام    والواو، وشَرَحَه بالامتحان والاختبار من الابتلاء، فتكون التاءَان فيها عند    الهروي زائدتين الأُولى للمضارعة والثانية للافتعال، وتكون الأُولى عند    أَبي موسى زائدة للمضارعة والثانية أَصلية، قال: وشرحه الخطابي في غريبه    على الوجهين معاً.    التهذيب: الأَصمعي المُبْتِل النَّخْلة يكون لها فَسِيلة قد انفردت    واستغنت عن أُمّها فيقال لتلك الفَسِيلة البَتُول. ابن سيده: البَتُول    والبَتِيل والبَتِيلة من النخْل الفَسِيلة المُنْقَطِعةُ عن أُمها المستغنيةُ    عنها. والمُبْتِلةُ: أُمُّها، يستوي فيه الواحد والجمع؛ وقول المتنخل    الهذلي:    ذَلِكَ ما دِينُكَ، إِذ جُنِّبَتْ    أَجْمالُها كالبُكُرِ المُبْتل    إِنما أَراد جمع مُبْتِلة كتَمْرة وتَمْر، وقوله ذلك ما دينك أَي ذلك    البكاء دينك وعادتك، والبُكُر: جمع بَكُور وهي التي تُدرك أَوّلَ النَّخْل،    وقد انْبتَلَت من أُمِّها وتَبَتَّلت واسْتَبْتَلَتْ، وقيل: البَتْلَة    من النخل الوَدِيَّة، وقال الأَصمعي: هي الفَسِيلة التي بانت عن أُمها،    ويقال للأُم مُبْتِل. والبَتْل: الحَقُّ، بَتْلاً أَي حقّاً؛ ومنه: صَدَقَة    بَتْلة أَي منقطعة عن صاحبها كبَتَّة أَي قَطَعها من ماله، وأَعطيته    عطاء بَتْلاً أَي مُنْقَطعاً، إِما أَن يريد الغاية أَي أَنه لا يشبهه عطاء،    وإِما أَن يريد أَنه لا يعطيه عطاءً بعده. وحَلَف يميناً بَتْلَة أَي    قَطَعَها.    وتَبَتَّلَ إِلى الله تعالى: انقطع وأَخلص. وفي التنزيل: وتَبَتّل إِليه    تبتيلاً؛ جاء المصدر فيه على غير طريق الفعل، وله نظائر، ومعناه    أَخْلِصْ له إِخْلاصاً. والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن الدنيا إِلى الله تعالى،    وكذلك التبتيل. يقال للعابد إِذا ترك كل شيء وأَقبل على العبادة: قد    تَبَتَّل أَي قطع كُلَّ شيء إِلا أَمْرَ الله وطاعتَه. وقال أَبو إِسحق:    وتَبَتَّلْ إِليه، أَي انقطِعْ إِليه في العبادة؛ وكذلك صدقة بَتْلَة أَي    مُنْقَطِعة من مال المتصدّق بها خارجة إِلى سبيل الله؛ والأَصل في تبتل أَن    تقول تبتلت تبتلاً، فتبتيلاً محمول على معنى بَتِّل إِليه تبتيلاً.    وانْبَتَل، فهو مُنْبَتِل أَي انقطع، وهو مثل المُنْبَتِّ؛ وأَنشد:    كأَنَّه تيسُ إِرانٍ مُنْبَتِل    ورجل أَبْتَل إِذا كان بعيدَ ما بَين المَنْكِبَينِ. وقد بتل يبتل    بتلاً.والبَتُول من النساء: المنقطعة عن الرجال لا أَرَبَ لها فيهم؛ وبها    سُمِّيت مريمُ أُمُّ المَسيح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وقالوا لمريم    العَذْراء البَتُول والبَتِيل لذلك، وفي التهذيب: لتركها التزويج.    والبَتُول من النساء: العَذْراء المنقطعة من الأَزواج، ويقال: هي المنقطعة إِلى    الله عز وجل عن الدنيا. والتَّبَتُّل: ترك النكاح والزهدُ فيه والانقطاع    عنه. التهذيب: البتول كل امرأَة تنقبض من الرجال لا شهوة لها ولا حاجة    فيهم، ومنه التبتل وهو ترك النكاح؛ وقال ربيعة    بن مقروم الضبي:    لو أَنَّها عَرَضَتْ لأَشْمَطَ راهِبٍ،    عَبَدَ الإِلهَ، صَرُورَةٍ مُتَبَتِّل    وروى سعيد بن المسيب أَنه سمع سعد بن أَبي وقاص يقول: لقد ردَّ رسول    الله،صلى الله عليه وسلم، على عثمان بن مظعون التَّبَتُّل ولو أَحَلَّه    لاخْتَصَيْنا، وفسر أَبو عبيد التَّبَتُّل بنحو ما ذكرنا. وفي الحديث: لا    رَهْبانيَّة ولا تَبَتُّل في الإِسلام؛ والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن النساء    وترك النكاح، وأَصل البَتْلِ القَطْع. وسئل أَحمد بن يحيى عن فاطمة، رضوان    الله عليها، بنت سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لم قيل لها    البَتُول؟ فقال: لانقطاعها عن نساء أَهل زمانها ونساء الأُمة عفافاً وفضلاً    وديناً وحسباً، وقيل: لانقطاعها عن الدنيا إِلى الله عز وجل. وامرأَة    مُبَتَّلة الخَلْق أَي منْقطعة الخَلْق عن النساء لها عليهن فضل؛ من ذلك قول    الأَعشى:    مُبَتَّلة الخَلْقِ مِثْل المَهَا    ةِ، لمْ تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيرا    وقيل: المُبَتَّلة التامة الخَلْقِ؛ وأَنشد لأَبي النجم:    طَالَتْ إِلى تَبْتِيلِها في مَكْرِ    أَي طالت في تمام خَلْقِها؛ وقيل: تَبْتِيل خَلْقِها انفراد كل شيء منها    بحسنه لا يتكل بعضُه على بعض. قال ابن الأَعرابي: المبتلة من النساء    الحسَنة الخَلْقِ لا يَقْصُر شيء عن شيء، لا تكون حَسَنة العين سَمِجَة    الأَنف، ولا حَسَنة الأَنف سَمِجَة العين، ولكن تكون تامَّة؛ قال غيره: هي    التي تفرّد كل شيء منها بالحسن على حِدَتِه. والمُبَتَّلة من النساء: التي    بُتِّلَ حسنها على أَعضائها أَي قُطِّع، وقيل: هي التي لم يَرْكَبْ بعضُ    لحمها بعضاً فهو لذلك مُنْماز؛ وقال اللحياني: هي التي في أَعضائها    استرسال لم يركب بعضه بعضاً، والأَول أَقرب إِلى الاشتقاق، وجمل مُبَتَّل    كذلك. الجوهري: امرأَة مُبَتَّلة، بتشديد التاء مفتوحةً، أَي تامَّة الخَلْق    لم يركب لحمها بعضه بعضاً، ولا يوصف به الرجل؛ وأَنشد بيت ذي الرمة:    رَخِيمات الكَلامِ مُبَتَّلات    ويقال للمرأَة إِذا تزينت وتحسنت: إِنها تتبتل، وإِذا تركت النكاح فقد    تبتلت، وهذا ضدّ الأَول، والأَول مأْخوذ من المُبَتَّلة التي تم حسن كل    عضو منها.    والبَتِيلة: كل عضو مكتنز مُنْمازٍ. الليث: البَتِيلَةُ كل عضو بلحمه    مُكْتَنز من أَعضاء اللحم على حِيَاله، والجمع بتائل؛ وأَنشد:    إِذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتَائلا    وفي الحديث: بَتَل رسول الله،صلى الله عليه وسلم، العُمْرَى أَي أَوجبها    ومَلَّكَها مِلْكاً لا يتطرق إِليه نقض، والعُمْرَى بَتَاتٌ    (* قوله    «والعمرى بتات» هكذا في الأصل).    وفي حديث النضر بن كَلدة: والله، يا مَعْشر قريش، لقد نزل بكم أَمر ما    أَبْتَلْتم بَتْله. يقال: مَرَّ على بَتِيلة من رأْيه ومُنْبَتِلة أَي    عَزِيمة لا تُرَدُّ. وانْبَتَل في السير: مضى وجدّ؛ قال الخطابي: هذا خطأ،    والصواب ما انْتَبَلْتم نَبْله أَي ما انتبهتم له ولم تعلموا عِلْمَه.    تقول العرب: أَنْذرْتُكَ الأَمرَ فلم تَنْتَبِلْ نَبْله أَي لم تَنْتَبه له،    قال: فحينئذ يكون من باب النون لا من باب الباء. والبَتِيلة: العَجُز في    بعض اللغات لانقطاعه عن الظهر؛ قال:    إِذا الظهور مَدَّتِ البَتَائِلا    والبَتْل: تمييز الشيء من غيره. والبُتُل: كالمَسايل في أَسفل الوادي،    واحدها بَتِيلٌ. وبَتِيلُ اليَمامة: جَبَل هنالك، وهو البَتِيل أَيضاً؛    قال:    فإِنَّ بني ذُبْيان حيث عَلِمْتُمُ،    بجِزْعِ البَتِيلِ، بَينَ بادٍ وحاضِرِ
مقاييس اللغة:
بتل والباء والتاء واللام أصلٌ واحد، يدلُّ على إبانة الشيء من غيره، يقال بتَلْتُ الشيءَ إذا أبَنْتَهُ من غيره، ويقال طلّقها بَتَّةً بَتْلَةً. ومنه يقال لمريمَ العذراء «البَتُول» لأنها انفردت فلم يكن لها زوج، ويقال نخلةٌ مُبْتِلٌ، إذا انفردت عنها الصّغيرة النابتةُ معها؛ قال الهذليُّ:
ذلك ما دِينُك إذْ قُرِّبَتْ
أجمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ
والبتِيلة: كلُّ عضوٍ بلحمه مُكْتنِزِ اللَّحم، الجمع بتائِل، كأنه بكثْرةِ لحمه بائنٌ عن العضو الآخر، ومنه قولهم: امرأةٌ مبتَّلةُ الخَلق. وَالتَّبَتُّل إخلاص النية لله تعالىٹ والانقطاعُ إليه، قال الله تعالىٹ: ﴿وَوتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً﴾ (المزمل 8) أي انقطِع إليه انقطاعاً.
القاموس المحيط:
بَتَلَهُ يَبْتُلُهُ ويَبْتِلُه قَطَعَه، كبَتَّلَهُ فانْبَتَلَ، وتَبَتَّلَ، و الشيءَ مَيَّزَه عن غيرِه. والبَتولُ المُنْقَطِعَةُ عن الرِجالِ، ومَرْيَمُ العَذْراءُ، رضي الله تعالى عنها، كالبَتيلِ، وفاطمةُ بنتُ سَيِّدِ المُرْسَلينَ، عليهما الصلاةُ والسلامُ، لانْقِطاعِها عن نِساءِ زَمانِها ونِساءِ الأُمَّةِ فَضْلاً وديناً وحَسَباً، والمُنْقَطِعَةُ عن الدنيا إلى اللهِ تعالى، والفَسيلَةُ من النَّخْلَةِ، المُنْقَطِعَةُ عن أُمِّها المُسْتَغنيَةُ بِنَفسها،
كالبَتيل والبَتيلَةِ فيهما. والمُبْتِلَةُ: أُمُّها، وقدِ انْبَتَلَتْ من أُمِّها وتَبَتَّلَتْ واسْتَبْتَلَتْ. وصَدَقَةٌ بَتْلَةٌ: مُنْقَطِعةٌ عن صاحِبِها. وعَطاءٌ بَتْلٌ: مُنْقَطِعٌ لا يُشْبِهُهُ عَطاءٌ، أو مُنْقَطِعٌ لا يُعْطَى بَعْدَهُ عَطاءٌ.
وتَبَتَّلَ إلى اللهِ، وبَتَّلَ: انْقَطَعَ وأخْلَصَ، أو تَرَكَ النِكاحَ وزَهِد فيه. وكمُعَظَّمٍ: الجَميلَةُ كأَنَّها بُتِّلَ حُسْنُها على أعْضائِها، أَي: قُطِّعَ، والتي لم يَرْكَبْ بَعْضُ لَحْمِها بَعْضاً، أَو في أعْضائِها اسْتِرْسالٌ. وجَمَلٌ مُبَتَّلٌ: كذلِكَ، ولا يوصَفُ به الرجُلُ. وكأَميرٍ: المَسيلُ في أسْفَلِ الوادي، ج: ككُتُبٍ، و منَ الشَّجَرِ: المُتَدَلِّي كبائِسُهُ، وجَبَلٌ باليَمامَةِ، ووادٍ. وكسَفينَةٍ: ماءٌ قُرْبَ بَتيلٍ، والعَجُزُ، وكلُّ عُضْوٍ مُكْتَنِزٍ. وعُمْرَةٌ بَتْلاءُ: ليسَ معَهَا غَيْرها. ومَرَّ على بَتيلَةٍ وبَتْلاءَ من رَأْيِهِ، أَي: عَزيمَةٍ لا تُرَدُّ.
تاج العروس:
ب - ت - ل
بَتَلَهُ يَبتُلُه ويَبتِلُه من حَدَّىْ نصر وضرب بَتْلاً : قَطَعه كبَتَّله تَبتِيلاً فانْبتَلَ الشيء . وتَبتَّلَ : انقطع مثل انْبَتَّ قال أبو كَبِير الهُذَلِي :
" أقْسمْتُ لا أسْأَدَها بَعْدِى رَجُلْ
" إلاَّ امرَأً أُمِرَّ شَزْراً فاعْتَدَلْ
" مُحَنَّبَ الساقَين مَحْبُوكَ الإطِلْ
" كأنه تَيسُ ظِباءٍ مُنْبَتِلْ
وشاهِدُ التَبتُّلِ قولُه تعالَى : " وَتَبَتَّلْ إِلَيهِ تَبتِيلاً " قال الأزهريُّ : معناه : انْقَطِعْ إليه . بَتَلَ الشيء بَتْلاً : مَيَّزَه عن غَيرِه وأبانَهُ منه . والبَتُولُ كصَبُورٍ : المُنْقَطِعةُ عنِ الرجالِ التي لا شَهْوَةَ لها فيهم . سُمِّيَتْ مَريمُ العَذراءُ البتُولَ رضي اللّه تعالَى عنها لانقطاعِها من الأزواج قاله الزَّمَخْشَرِيُّ . كالبَتِيلِ كأمِيرٍ وفي التهذيب : لِتَركِها التَّزْوِيجَ . لُقِّبَتْ فاطمةُ بنتُ سيّدِ المرسلِين عليهما الصلاة والسلام وعلى ذُرِّيتها : بالبتُولِ تشبيهاً بها في المَنْزِلَة عند اللّه تعالى قاله الزمخشري . وقال ثَعْلَبٌ : لانقطاعِها عن نِساءِ زمانِها عن نِساءِ الأُمَّةِ فَضْلاً ودِيناً وحَسَباً وعَفافاً وهي سيِّدةُ نساءِ العالَمين وأُمُّ أولادِه صلّى اللّه عليه وسلّم ورضي عنها وعنهم . وقد أفرَدَ العُلماءُ في الأحادِيث الوارِدة في فَضْلِها كِتاباً مُستقِلاً منهم شيخُنا العارِف باللّه تعالى السيِّد عبدُ الله بن إبراهيم بن حسن الحُسَيني الطّائِفيُّ فإنّه ألف في ذلكَ رِسالةً وقَرَأْتُها عليه بالطائف في سنة 1166 . قيل : البتُولُ مِن النِّساء : المُنْقَطِعةُ عن الدُّنيا إلى اللّهِ تَعالَى وبه لُقِّبَتْ فاطمةُ أيضاً رضي اللّهُ تعالَى عنها . البَتُولُ : الفَسِيلَةُ مِن النَّخلة المُنْقطِعةُ عن أُمِّها المُستَغْنِيةُ بنفسها كالبتيلِ والبتِيلةِ فيهما أي في الفَسِيلةِ والمُنْقَطعةُ عن الدُّنيا عن ابن عَبّاد . والمُبْتِلَةُ كمُحْسِنَةٍ : أمّها يستوي فيه الواحِدُ والجمعُ كما في المُحْكَم . وقد انْبَتَلَتْ الفَسِيلةُ مِن أُمِّها وتَبتَّلَتْ واسْتَبتَلَتْ : انْقَطَعَتْ . وصَدَقَةٌ بَتَّةٌ بَتْلَةٌ : مُنْقَطِعةٌ عن صاحبِها . وفي العُباب : مُنْقَطِعةٌ مِن جميعِ المالِ إلى سبيلِ اللّهِ تعالَى . وعَطاءٌ بَتْلٌ : مُنْقَطِعٌ إمّا أن يُرِيدَ الغايةَ أي إنه لا يُشْبِهُه عَطاءٌ أو يُريدُ : أنه مُنْقَطِعٌ لا يُعْطَى بعدَه عطاءٌ وتَبتَّلَ إلى اللّهِ تعالَى وبَتَّلَ تَبتِيلاً : انْقَطَع إليه كما فَسَّر الأزهريُّ به الآيةَ . وقيل : بَتَّلَ : أَخْلَصَ مِن رِياءٍ وسُمْعةٍ . وقال ابنُ عَرفةَ : تَبتَّلْ إليه : انْفَرِدْ له في طاعتِه وأفرِدْها له . أو تَبتَّلَ : تَركَ النِّكاحَ وزَهِدَ فيه . ومنه حديثُ سعدٍ رضي الله عنه : " رَدّ رسول اللّهِ صلى اللّه عليه وسلم التبتّلَ على عثمان بن مظعون رضي اللّه عنه ولو أَذِنَ لاخْتَصينا " يعني الانقطاعَ عن النّساء وتركَ النِّكاح ثم استُعِيرَ للانقطاعِ إلى اللّه عزّ وجلّ ومنه الحديث : " لا رَهْبانِيَّةَ ولا تَبتُّلَ في الإسلام " . المُبتَّلَةُ كمُعَظَّمةٍ : الجَمِيلَةُ مِن النِّساء كأنها بُتِّلَ حُسْنُها على أعضائها : أي قُطِّعَ . قِيل : هي التي تَمَّ خَلْقُها لم يَركَبْ بَعْضُ لَحْمِها بَعْضاً فهو لذلك مُنْمازٌ . أو هي التي في أَعْضائِها اسْتِرسالٌ كأَنَّ اللَّحْمَ بُتِّلَ عنها عن اللِّحيانيّ . وقيل : مُبَتَّلَةُ الخَلْقِ : مُنْقطِعةُ الخَلْقِ عن النِّساء لها عليهن فَضْلٌ . وقال ابنُ الأعرابي : هي الحَسَنةُ الخَلْقِ لا يَقْصرُ شيءٌ عن شيءٍ لا تكون حسنةَ العَينِ سَمجَةَ الأنْفِ ولا حَسنةَ الأنفِ سَمجَةَ العينِ ولكن تكون تامةً . وجَمَلٌ مُبَتَّلٌ كذلك ولا يُوصَفُ به الرَّجُلُ كما في الصِّحاح . البَتِيلُ كأمِيرٍ : المَسِيلُ عن ابن عَبّادٍ زاد غيرُه : في أسْفَلِ الوادِي ج : بُتُلٌ ككُتُبٍ . البَتِيلُ مِن الشَّجَرِ : المُتَدَلِّي كَبائِسُهُ . بَتِيل : جَبَلٌ باليَمامةِ فارِدٌ في فَضاءٍ سُمِّيَ بذلك لانقطاعهِ عن غيرِه قاله ابنُ درَيْد . وقال غيرُه : بَتِيلٌ : جَبَلٌ بنَجْد مُنْقطعٌ عن الجبال . وقيل : جَبَلٌ أحْمَرُ يُناوِحُ دَمْخاً مِن ورائه في ديار كِلاب . قال الحارِثيُّ : بَتِيلٌ : وادٍ لِبَني ذُبْيَانَ وأيضاً : حَجَرُ بِناءٍ هناك عادِيٌّ مُرتفِعٌ مربَّعُ الأسْفَل مُحَدَّدُ الأعلَى يرتفع نحوَ ثمانين ذِراعاً قال مَوْهوب بن رُشَيد :
مُقِيمٌ ما أقامَ ذُرَى سُواجٍ ... وما بَقِيَ الأَخارِجُ والبَتِيلُ وقال سَلَمةُ بن الخُرشُب الأنمارِيّ :
فإنّ بني ذُبْيانَ حيثُ عَهِدتُهُمْ ... بِجِزْعِ البتِيلِ بينَ بادٍ وحاضِرِ وقال أبو زِياد الكِلابيُ : وفي دُماخ وهي بلاد بني عمرو بن كلاب بَتِيلٌ وأنشد : لَعَمْرِي لقد هامَ الفُؤادُ لَجاجَةً بقَطَّاعة الأعْناقِ أُمِّ خَلِيلِ
فمِنْ أجْلِها أحببتُ عَوْناً وجابِراً ... وأحْبَبتُ وِرْدَ الماءِ دُونَ بَتِيلِ وفي عِبارَة المصنِّفِ قُصُورٌ لا يَخْفَى . بَتِيلَةُ كسَفِينةٍ : ماءٌ قُربَ بَتِيلٍ المذكورِ وهو لِبَني عَمْرِو بنِ رَبِيعَةَ بن عبدِ اللّه رِواءٌ ببَطْنِ المَرَةِ عن ابنِ دُرَيْد . وفي كتاب نَصْر : بَتِيلَةُ : قَلِيبٌ عندَ بَتِيلٍ في دِيار بني كِلاب وقال ذِرْوَةُ بن حَجَفَةَ الكِلابي :
شَهِدَ البَتِيلُ علَى البَتِيلَةِ أنَّها ... زَوْراءُ قانِيَةٌ علَى الأَوْرادِ
مَنَعَ البَتِيلَةَ لا يَجوزُ بمائِها ... قُمْرٌ يَثورُ جِحاشُها بِسَرادِ البَتِيلَةُ : العَجُزُ في بعضِ اللغات لانقطاعِه عن الظَّهْرِ . وكُلُّ عُضْوٍ مُكْتَنِزٍ بلَحمهِ مُنْمازٌ : بَتِيلَةٌ والجمعُ بَتائِلُ . وأنشَد اللَّيث :
" إذا المُؤُونُ مَدَّتِ البَتائِلا وعُمْرَةٌ بَتْلاءُ : ليس معها غيرُها وقد بَتَّلَها : أوْجَبَها وَحْدَها كما في الأساس . يُقال : مَرَّ علَى بَتِيلَةٍ وبَتْلَاءَ مِن رَأْيِه : أي عَزِيمةٍ لا تُرَدُّ عن ابنِ عَبّاد
ومِمّا يُستَدْرَكُ عليه : قولُهم : طَلَّقها بَتَّةً بَتْلَةً وهو تأكيدٌ لها . ورجُلٌ أبْتَلُ : بَعِيدُ ما بينَ المَنْكِبَيْن . وقولُ المُتَنخّل الهُذَلِي :
ذلِكَ ما دِينُكَ إذ جُنِّبَتْ ... أَحْمالُها كالبُكُرِ المُبْتِلِ قال ابنُ حَبِيب : المُبْتِلُ : المُنفَرِد . وقال غيرُه : هو واحِدُ المُبْتِلَة وهو الذي بان فَسِيلُه مِنه . وقِيل : الذي تَدلَّتْ كَبائِسُه . ويُروَى : المُنْبِلِ وهو الذي نَبَل بُسرُه وأَرْطَب . وفي الحديث : " بَتَّلَ العُمْرَي " أي أوْجَبَها . العُمْرَي : أن يَقُولَ : أعْمَرتُ لكَ دارِي أن تسكُنَها إلى آخِرِ عُمْرِي . والتَّبَتُّلُ : التَّفرّدُ . وخَصْرٌ مُبَتَّلٌ وبَتِيلٌ . ومِن سَجَعاتِ الأساس : لها ثَغْرٌ مُرَتَّل وخَصْرٌ مُبتَّل . والبَتْلَة مِن النَّخْل : الوَدِيَّة . والبَتْلُ : الحَقُّ يُقال : بَتْلاً : أي حَقّاً . وحَلَفَ يَمِيناً بَتْلَةً : أي قَطَعها . وتَبَتَّلت المرأةُ : إذا تَزيَّنتْ وتحسَّنتْ . وعَزِيمةٌ مُنْبَتِلَةٌ : لا تُرَدُّ . وانْبتَل في سَيرِه : جَدَّ ومَضَى

_Türkçe çeviri henüz yok_
