# بتل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بتل

البَتْل: القَطْع. بَتَله يَبْتِله ويَبْتُله بَتْلاً وبَتَّله فانْبَتَل وتَبَتَّل: أَبانَه من غيره، ومنه قولهم: طلقها بَتَّةً بَتْلَةً؛ وقول ذي الرمة:
رَخِيمات الكَلام مُبَتَّلات،
جواعل في البَرَى قَصَباً خِدَالا
قال ابن سيده: زعم الفارسي أَن الكسر رواية وجاء به شاهداً على حذف المفعول؛ أَراد مُبَتِّلات الكلام مُقَطَّعات له. وفي حديث حذيفة: أُقيمت الصلاة فَتَدافَعُوها وأَبَوْا إِلا تقديمَه، فلما سَلَّم قال: لَتَبْتِلُنَّ لها إِماماً أَو لَتُصَلُّنَّ وُحْداناً، معناه لتَنْصِبُنَّ لكم إِماماً وتَقْطَعُنَّ الأَمرَ بإِمامته من البَتْلِ القَطْعِ؛ قال ابن الأَثير: أَورده أَبو موسى في هذا الباب وأَورده الهروي في باب الباء واللام والواو، وشَرَحَه بالامتحان والاختبار من الابتلاء، فتكون التاءَان فيها عند الهروي زائدتين الأُولى للمضارعة والثانية للافتعال، وتكون الأُولى عند أَبي موسى زائدة للمضارعة والثانية أَصلية، قال: وشرحه الخطابي في غريبه على الوجهين معاً.
التهذيب: الأَصمعي المُبْتِل النَّخْلة يكون لها فَسِيلة قد انفردت واستغنت عن أُمّها فيقال لتلك الفَسِيلة البَتُول. ابن سيده: البَتُول والبَتِيل والبَتِيلة من النخْل الفَسِيلة المُنْقَطِعةُ عن أُمها المستغنيةُ عنها. والمُبْتِلةُ: أُمُّها، يستوي فيه الواحد والجمع؛ وقول المتنخل الهذلي:
ذَلِكَ ما دِينُكَ، إِذ جُنِّبَتْ
أَجْمالُها كالبُكُرِ المُبْتل
إِنما أَراد جمع مُبْتِلة كتَمْرة وتَمْر، وقوله ذلك ما دينك أَي ذلك البكاء دينك وعادتك، والبُكُر: جمع بَكُور وهي التي تُدرك أَوّلَ النَّخْل، وقد انْبتَلَت من أُمِّها وتَبَتَّلت واسْتَبْتَلَتْ، وقيل: البَتْلَة من النخل الوَدِيَّة، وقال الأَصمعي: هي الفَسِيلة التي بانت عن أُمها، ويقال للأُم مُبْتِل. والبَتْل: الحَقُّ، بَتْلاً أَي حقّاً؛ ومنه: صَدَقَة بَتْلة أَي منقطعة عن صاحبها كبَتَّة أَي قَطَعها من ماله، وأَعطيته عطاء بَتْلاً أَي مُنْقَطعاً، إِما أَن يريد الغاية أَي أَنه لا يشبهه عطاء، وإِما أَن يريد أَنه لا يعطيه عطاءً بعده. وحَلَف يميناً بَتْلَة أَي قَطَعَها.
وتَبَتَّلَ إِلى الله تعالى: انقطع وأَخلص. وفي التنزيل: وتَبَتّل إِليه تبتيلاً؛ جاء المصدر فيه على غير طريق الفعل، وله نظائر، ومعناه أَخْلِصْ له إِخْلاصاً. والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن الدنيا إِلى الله تعالى، وكذلك التبتيل. يقال للعابد إِذا ترك كل شيء وأَقبل على العبادة: قد تَبَتَّل أَي قطع كُلَّ شيء إِلا أَمْرَ الله وطاعتَه. وقال أَبو إِسحق: وتَبَتَّلْ إِليه، أَي انقطِعْ إِليه في العبادة؛ وكذلك صدقة بَتْلَة أَي مُنْقَطِعة من مال المتصدّق بها خارجة إِلى سبيل الله؛ والأَصل في تبتل أَن تقول تبتلت تبتلاً، فتبتيلاً محمول على معنى بَتِّل إِليه تبتيلاً. وانْبَتَل، فهو مُنْبَتِل أَي انقطع، وهو مثل المُنْبَتِّ؛ وأَنشد: كأَنَّه تيسُ إِرانٍ مُنْبَتِل
ورجل أَبْتَل إِذا كان بعيدَ ما بَين المَنْكِبَينِ. وقد بتل يبتل بتلاً.والبَتُول من النساء: المنقطعة عن الرجال لا أَرَبَ لها فيهم؛ وبها سُمِّيت مريمُ أُمُّ المَسيح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وقالوا لمريم العَذْراء البَتُول والبَتِيل لذلك، وفي التهذيب: لتركها التزويج. والبَتُول من النساء: العَذْراء المنقطعة من الأَزواج، ويقال: هي المنقطعة إِلى الله عز وجل عن الدنيا. والتَّبَتُّل: ترك النكاح والزهدُ فيه والانقطاع عنه. التهذيب: البتول كل امرأَة تنقبض من الرجال لا شهوة لها ولا حاجة فيهم، ومنه التبتل وهو ترك النكاح؛ وقال ربيعة
بن مقروم الضبي:
لو أَنَّها عَرَضَتْ لأَشْمَطَ راهِبٍ،
عَبَدَ الإِلهَ، صَرُورَةٍ مُتَبَتِّل
وروى سعيد بن المسيب أَنه سمع سعد بن أَبي وقاص يقول: لقد ردَّ رسول الله،صلى الله عليه وسلم، على عثمان بن مظعون التَّبَتُّل ولو أَحَلَّه لاخْتَصَيْنا، وفسر أَبو عبيد التَّبَتُّل بنحو ما ذكرنا. وفي الحديث: لا رَهْبانيَّة ولا تَبَتُّل في الإِسلام؛ والتَّبَتُّلُ: الانقطاع عن النساء وترك النكاح، وأَصل البَتْلِ القَطْع. وسئل أَحمد بن يحيى عن فاطمة، رضوان الله عليها، بنت سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لم قيل لها البَتُول؟ فقال: لانقطاعها عن نساء أَهل زمانها ونساء الأُمة عفافاً وفضلاً وديناً وحسباً، وقيل: لانقطاعها عن الدنيا إِلى الله عز وجل. وامرأَة مُبَتَّلة الخَلْق أَي منْقطعة الخَلْق عن النساء لها عليهن فضل؛ من ذلك قول الأَعشى:
مُبَتَّلة الخَلْقِ مِثْل المَهَا
ةِ، لمْ تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيرا
وقيل: المُبَتَّلة التامة الخَلْقِ؛ وأَنشد لأَبي النجم:
طَالَتْ إِلى تَبْتِيلِها في مَكْرِ
أَي طالت في تمام خَلْقِها؛ وقيل: تَبْتِيل خَلْقِها انفراد كل شيء منها بحسنه لا يتكل بعضُه على بعض. قال ابن الأَعرابي: المبتلة من النساء الحسَنة الخَلْقِ لا يَقْصُر شيء عن شيء، لا تكون حَسَنة العين سَمِجَة الأَنف، ولا حَسَنة الأَنف سَمِجَة العين، ولكن تكون تامَّة؛ قال غيره: هي التي تفرّد كل شيء منها بالحسن على حِدَتِه. والمُبَتَّلة من النساء: التي بُتِّلَ حسنها على أَعضائها أَي قُطِّع، وقيل: هي التي لم يَرْكَبْ بعضُ لحمها بعضاً فهو لذلك مُنْماز؛ وقال اللحياني: هي التي في أَعضائها استرسال لم يركب بعضه بعضاً، والأَول أَقرب إِلى الاشتقاق، وجمل مُبَتَّل كذلك. الجوهري: امرأَة مُبَتَّلة، بتشديد التاء مفتوحةً، أَي تامَّة الخَلْق لم يركب لحمها بعضه بعضاً، ولا يوصف به الرجل؛ وأَنشد بيت ذي الرمة: رَخِيمات الكَلامِ مُبَتَّلات
ويقال للمرأَة إِذا تزينت وتحسنت: إِنها تتبتل، وإِذا تركت النكاح فقد تبتلت، وهذا ضدّ الأَول، والأَول مأْخوذ من المُبَتَّلة التي تم حسن كل عضو منها.
والبَتِيلة: كل عضو مكتنز مُنْمازٍ. الليث: البَتِيلَةُ كل عضو بلحمه مُكْتَنز من أَعضاء اللحم على حِيَاله، والجمع بتائل؛ وأَنشد: إِذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتَائلا
وفي الحديث: بَتَل رسول الله،صلى الله عليه وسلم، العُمْرَى أَي أَوجبها ومَلَّكَها مِلْكاً لا يتطرق إِليه نقض، والعُمْرَى بَتَاتٌ (* قوله
«والعمرى بتات» هكذا في الأصل).
وفي حديث النضر بن كَلدة: والله، يا مَعْشر قريش، لقد نزل بكم أَمر ما أَبْتَلْتم بَتْله. يقال: مَرَّ على بَتِيلة من رأْيه ومُنْبَتِلة أَي عَزِيمة لا تُرَدُّ. وانْبَتَل في السير: مضى وجدّ؛ قال الخطابي: هذا خطأ، والصواب ما انْتَبَلْتم نَبْله أَي ما انتبهتم له ولم تعلموا عِلْمَه. تقول العرب: أَنْذرْتُكَ الأَمرَ فلم تَنْتَبِلْ نَبْله أَي لم تَنْتَبه له، قال: فحينئذ يكون من باب النون لا من باب الباء. والبَتِيلة: العَجُز في بعض اللغات لانقطاعه عن الظهر؛ قال:
إِذا الظهور مَدَّتِ البَتَائِلا
والبَتْل: تمييز الشيء من غيره. والبُتُل: كالمَسايل في أَسفل الوادي، واحدها بَتِيلٌ. وبَتِيلُ اليَمامة: جَبَل هنالك، وهو البَتِيل أَيضاً؛ قال:
فإِنَّ بني ذُبْيان حيث عَلِمْتُمُ،
بجِزْعِ البَتِيلِ، بَينَ بادٍ وحاضِرِ

### Türkçe

**البَتْل**: kesme. Onu **بَتَله** eder; onu **يَبْتِله** ve **يَبْتُله** eder; **بَتْلاً** ve **بَتَّله** (diye); böylece **فانْبَتَل** ve **تَبَتَّل**: onu başkasından ayırdı; bundan da onların sözü: “Onu **بَتَّةً بَتْلَةً** boşadı”; ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
رَخِيمات الكَلام مُبَتَّلات،
جواعل في البَرَى قَصَباً خِدَالا
İbn Sîde dedi: el-Fârisî, kesrenin bir rivayet olduğunu iddia etti ve onu mef’ûlün hazfine şahit olarak getirdi; **مُبَتِّلات الكلام** (yani) onun için **مُقَطَّعات** (olmasını) istedi. Huzeyfe hadîsinde: namaz ikame edildi de onu birbirlerine ittiler ve onu öne geçirmeden başka bir şeye razı olmadılar; selâm verince dedi ki: “Mutlaka onun için bir imam **لَتَبْتِلُنَّ** yahut mutlaka tek tek **لَتُصَلُّنَّ وُحْداناً**”; manası: sizin için bir imam dikeceksiniz ve onun imamlığıyla işi keseceksiniz; **البَتْل**den (yani) kesmeden. İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Mûsâ onu bu bâbda zikretti; Herevî de onu **الباء واللام والواو** bâbında zikretti ve onu **الابتلاء**dan imtihan ve sınama ile şerh etti; böylece Herevî’ye göre onda iki **التاء** zâid olur: birincisi muzâra‘a için, ikincisi ifti‘âl için; Ebû Mûsâ’ya göre birincisi muzâra‘a için zâid, ikincisi aslî olur. Dedi ki: Hattâbî onu garîbinde iki vecih üzere birlikte şerh etti.

**التهذيب**: el-Asma‘î: **المُبْتِل** hurma ağacı; onun için, annesinden ayrılmış ve annesinden müstağni olmuş bir fidan olur; o fidana **البَتُول** denir. İbn Sîde: hurmadan **البَتُول** ve **البَتِيل** ve **البَتِيلة**: annesinden kopmuş, ondan müstağni olan fidandır. **والمُبْتِلةُ**: onun annesidir; bunda tekil ve çoğul eşit olur. el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
ذَلِكَ ما دِينُكَ، إِذ جُنِّبَتْ
أَجْمالُها كالبُكُرِ المُبْتل
Ancak **مُبْتِلة**nin çoğulunu kastetti; **تَمْرة** ve **تَمْر** gibi. “Bu senin dinindir” sözü: yani bu ağlama senin dinin ve âdetindir. **البُكُر**: **بَكُور**un çoğuludur; o, hurmanın ilkine yetişen (dişidir); annesinden **انْبتَلَت** etmiş, **تَبَتَّلت** etmiş ve **اسْتَبْتَلَتْ** etmiştir. Ve denildi ki: hurmadan **البَتْلَة** **الوَدِيَّة**dir. el-Asma‘î dedi: o, annesinden ayrılmış fidandır; anneye **مُبْتِل** denir. **والبَتْل**: hak; **بَتْلاً** yani hak olarak. Ondan: **صَدَقَة بَتْلة** yani sahibinden kopmuş; **كبَتَّة** yani onu malından kesti. Ve ona **عطاء بَتْلاً** verdim: yani kesik (devamı olmayan); ya nihayeti kasteder, yani ona benzer bir bağış yoktur; yahut ondan sonra ona bir bağış vermeyeceğini kasteder. Ve **يميناً بَتْلَة** yemin etti: yani onu kesti.

Ve Yüce Allah’a **تَبَتَّلَ**: koptu ve ihlâs gösterdi. Tenzîlde: “Ve O’na **وتَبَتّل إِليه تبتيلاً**”; onda masdar fiilin yolundan başka bir yol üzere geldi; onun benzerleri vardır; manası: O’na bir ihlâs ile ihlâs göster. **والتَّبَتُّلُ**: dünyadan Yüce Allah’a kopuştur; **التبتيل** de böyledir. Âbide, her şeyi bırakıp ibadete yöneldiğinde denir ki: **تَبَتَّل** etti; yani Allah’ın emri ve itaati dışında her şeyi kesti. Ebû İshâk dedi: “Ve O’na **وتَبَتَّلْ إِليه**”, yani ibadette O’na kop. Ve yine: **صدقة بَتْلَة** yani sadaka verenin malından kopmuş, Allah yoluna çıkmış. **تبتل**in aslı: **تبتلت تبتلاً** demendir; **تبتيلاً** ise “O’na **بَتِّل** et, **تبتيلاً**” manasına hamledilmiştir.

Ve **انْبَتَل**; o halde o **مُنْبَتِل**dir: yani koptu; o, **المُنْبَتِّ** gibidir. Ve şu beyit okunmuştur:
كأَنَّه تيسُ إِرانٍ مُنْبَتِل
Ve iki omuz arası uzak olunca adam **أَبْتَل**dir. Ve **بتل يبتل بتلاً** etmiştir. Kadınlardan **البَتُول**: erkeklerden kopmuş, onlarda bir arzusu olmayan (kadın); bununla Meryem’e, Mesih’in annesine—nebîmize ve ona salât ve selâm üzerine—isim verilmiştir. Ve Meryem el-‘Azrâ’ya bunun için **البَتُول** ve **البَتِيل** dediler. **وفي التهذيب**: evlenmeyi terk etmesi sebebiyle. Kadınlardan **البَتُول**: eşlerden kopmuş bakire; ve denir ki: dünyadan Aziz ve Celîl Allah’a kopmuş olandır. **والتَّبَتُّل**: nikâhı terk etmek, onda zühd etmek ve ondan kopmaktır. **التهذيب**: **البتول** her kadındır ki erkeklerden çekinir; onda şehveti yoktur ve onlarda ihtiyacı yoktur; ondan **التبتل**dir; o da nikâhı terk etmektir. Rabî‘a b. Mukarrim ed-Dabbî dedi:
لو أَنَّها عَرَضَتْ لأَشْمَطَ راهِبٍ،
عَبَدَ الإِلهَ، صَرُورَةٍ مُتَبَتِّل
Sa‘îd b. el-Müseyyeb rivayet etti: Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ı şöyle derken işittim: Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—Osman b. Maz‘ûn’a **التَّبَتُّل**ü reddetti; eğer onu helâl kılsaydı mutlaka hadım olurduk. Ebû Ubeyd **التَّبَتُّل**ü, zikrettiğimizin benzeriyle tefsir etti. Hadîste: İslâm’da ne **رَهْبانيَّة** vardır ne **تَبَتُّل**; **والتَّبَتُّلُ**: kadınlardan kopmak ve nikâhı terk etmektir; **البَتْل**in aslı kesmedir. Ahmed b. Yahyâ’ya, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, Efendimiz Resûlullah’ın—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—kızı Fâtıma hakkında soruldu: Niçin ona **البَتُول** denildi? Dedi ki: zamanının kadınlarından ve ümmetin kadınlarından iffet, fazilet, din ve haseb bakımından kopması sebebiyle; ve denildi ki: dünyadan Aziz ve Celîl Allah’a kopması sebebiyle. Ve yaratılışı itibarıyla **مُبَتَّلة الخَلْق** bir kadın: yani kadınlardan yaratılışça kopmuş; onların üzerinde bir fazileti vardır; bundan el-A‘şâ’nın sözü:
مُبَتَّلة الخَلْقِ مِثْل المَهَا
ةِ، لمْ تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيرا
Ve denildi ki: **المُبَتَّلة** tam yaratılışlıdır. Ebû’n-Necm’den şu beyit okunmuştur:
طَالَتْ إِلى تَبْتِيلِها في مَكْرِ
Yani yaratılışının tamamlığında uzadı. Ve denildi ki: onun yaratılışının **تَبْتِيل**i, ondan her şeyin güzelliğiyle tek başına ayrılmasıdır; bir kısmı bir kısmına dayanmaz. İbnü’l-A‘râbî dedi: kadınlardan **المبتلة** güzel yaratılışlıdır; hiçbir şey hiçbir şeyden kısa kalmaz; güzel gözlü olup çirkin burunlu olmaz; güzel burunlu olup çirkin gözlü olmaz; bilakis tam olur. Başkası dedi: o, ondan her şeyin güzellikle kendi başına tekleştiği (kadın)dır. Kadınlardan **المُبَتَّلة**: güzelliği uzuvlarına **بُتِّلَ** edilmiş (kadın)dır; yani parçalanmış. Ve denildi ki: o, etinin bir kısmı bir kısmına binmemiş olandır; bu yüzden ayrışmış (**مُنْماز**)tır. el-Lihyânî dedi: o, uzuvlarında bir salıverilmişlik olan; bir kısmı bir kısmına binmemiş olandır; birincisi iştikaka daha yakındır. Ve **جمل مُبَتَّل** de böyledir. el-Cevherî: **امرأَة مُبَتَّلة**—**التاء** şeddeli, fethalı—yani tam yaratılışlı; eti bir kısmı bir kısmına binmemiş; erkek bununla vasfedilmez. Ve Zü’r-Rumme’nin beyti okunmuştur:
رَخِيمات الكَلامِ مُبَتَّلات
Ve kadına, süslenip güzelleştiğinde denir ki: o **تتبتل** eder; nikâhı terk ettiğinde ise **تبتلت** etmiştir; bu, birincinin zıddıdır. Birinci, her uzvunun güzelliği tamam olan **المُبَتَّلة**den alınmıştır.

**والبَتِيلة**: her dolgun, ayrışmış uzuvdur. el-Leys: **البَتِيلَةُ** her uzuvdur ki etiyle dolgun; et uzuvlarından kendi başına (ayrı)dır; çoğulu **بتائل**dir. Ve şu beyit okunmuştur:
إِذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتَائلا
Hadîste: Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—**العُمْرَى**yı **بَتَل** etti; yani onu gerekli kıldı ve onu, bozulma yolu kendisine ulaşmayan bir mülk olarak mülkiyet verdi; **العُمْرَى** **بَتَاتٌ**tur.
(* “**والعمرى بتات**” sözü: asılda böyle.)

Nadr b. Kelde hadîsinde: “Vallahi, ey Kureyş topluluğu, size öyle bir iş indi ki siz onun kesmesini **أَبْتَلْتم بَتْله** etmediniz.” Denir ki: görüşünden bir **بَتِيلة** ve bir **مُنْبَتِلة** üzerine geçti: yani geri çevrilmeyen bir azim. Seferde **انْبَتَل**: geçti ve ciddileşti; el-Hattâbî dedi: bu hatadır; doğrusu: “Onun okunu **ما انْتَبَلْتم نَبْله**”dir; yani ona dikkat etmediniz ve onun bilgisini bilmediniz. Araplar der ki: “Seni o işten sakındırdım da onun okunu **فلم تَنْتَبِلْ نَبْله**”; yani ona dikkat etmedin. Dedi ki: o vakit **النون** bâbından olur, **الباء** bâbından değil. **والبَتِيلة**: bazı lehçelerde kalçadır; sırttan kopması sebebiyle. Şu beyit:
إِذا الظهور مَدَّتِ البَتَائِلا
**والبَتْل**: şeyi başkasından ayırt etmektir. **والبُتُل**: vadinin alt tarafında, su yolları gibi; tekili **بَتِيلٌ**dür. **وبَتِيلُ اليَمامة**: orada bir dağdır; o da **البَتِيل**dir; dedi ki:
فإِنَّ بني ذُبْيان حيث عَلِمْتُمُ،
بجِزْعِ البَتِيلِ، بَينَ بادٍ وحاضِرِ
