# بتل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AA%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بتل

بتله يبتله ويبتله من حدى نصر وضرب، بتلا: قطعه، كبتله تبتيلا فانبتل الشيء. وتبتل: انقطع، مثل انبت، قال أبو كبير الهذلي:
  أقسمت لا أسأدها بعدى رجل
  إلا امرأ أمر شزرا فاعتـدل
  محنب الساقين محبوك الإطل
  كأنه تيس ظباء مـنـبـتـل

  وشاهد التبتل قوله تعالى:  وتبتل إليه تبتيلا  قال الأزهري: معناه: انقطع إليه. بتل الشيء بتلا: ميزه عن غيره وأبانه منه. والبتول كصبور: المنقطعة عن الرجال التي لا شهوة لها فيهم. سميت مريم العذراء البتول رضي الله تعالى عنها لانقطاعها من الأزواج، قاله الزمخشري. كالبتيل كأمير، وفي التهذيب: لتركها التزويج. لقبت فاطمة بنت سيد المرسلين عليهما الصلاة والسلام وعلى ذريتها: بالبتول، تشبيها بها في المنزلة عند الله تعالى، قاله الزمخشري. وقال ثعلب: لانقطاعها عن نساء زمانها، عن نساء الأمة فضلا ودينا وحسبا وعفافا، وهي سيدة نساء العالمين وأم أولاده، صلى الله عليه وسلم، ورضي عنها وعنهم. وقد أفرد العلماء في الأحاديث الواردة في فضلها كتابا مستقلا، منهم شيخنا العارف بالله تعالى السيد عبد الله بن إبراهيم بن حسن الحسيني الطائفي، فإنه ألف في ذلك رسالة، وقرأتها عليه بالطائف، في سنة 1166. قيل: البتول من النساء: المنقطعة عن الدنيا إلى الله تعالى وبه لقبت فاطمة أيضا، رضي الله تعالى عنها. البتول: الفسيلة من النخلة المنقطعة عن أمها المستغنية بنفسها، كالبتيل والبتيلة فيهما أي في الفسيلة، والمنقطعة عن الدنيا، عن ابن عباد. والمبتلة كمحسنة : أمها يستوي فيه الواحد والجمع، كما في المحكم. وقد انبتلت الفسيلة من أمها وتبتلت واستبتلت: انقطعت. وصدقة بتة بتلة: منقطعة عن صاحبها. وفي العباب: منقطعة من جميع المال إلى سبيل الله تعالى. وعطاء بتل: منقطع إما أن يريد الغاية، أي إنه لا يشبهه عطاء، أو يريد: أنه منقطع لا يعطى بعده عطاء وتبتل إلى الله تعالى وبتل تبتيلا: انقطع إليه، كما فسر الأزهري به الآية. وقيل: بتل: أخلص من رياء وسمعة. وقال ابن عرفة: تبتل إليه: انفرد له في طاعته، وأفردها له. أو تبتل: ترك النكاح وزهد فيه. ومنه حديث سعد رضي الله عنه:  رد رسول الله صلى الله عليه وسلم التبتل على عثمان بن مظعون، رضي الله عنه، ولو أذن لاختصينا  يعني الانقطاع عن النساء وترك النكاح، ثم استعير للانقطاع إلى الله عز وجل، ومنه الحديث:  لا رهبانية ولا تبتل في الإسلام  . المبتلة كمعظمة: الجميلة من النساء كأنها بتل حسنها على أعضائها: أي قطع. قيل: هي التي تم خلقها لم يركب بعض لحمها بعضا فهو لذلك منماز. أو هي التي في أعضائها استرسال كأن اللحم بتل عنها، عن اللحياني. وقيل: مبتلة الخلق: منقطعة الخلق عن النساء، لها عليهن فضل. وقال ابن الأعرابي: هي الحسنة الخلق، لا يقصر شيء عن شيء، لا تكون حسنة العين سمجة الأنف، ولا حسنة الأنف سمجة العين، ولكن تكون تامة. وجمل مبتل كذلك، ولا يوصف به الرجل كما في الصحاح. البتيل كأمير: المسيل عن ابن عباد، زاد غيره: في أسفل الوادي، ج: بتل ككتب. البتيل من الشجر: المتدلي كبائسه. بتيل: جبل باليمامة فارد في فضاء، سمي بذلك لانقطاعه عن غيره، قاله ابن دريد. وقال غيره: بتيل: جبل بنجد، منقطع عن الجبال. وقيل: جبل أحمر يناوح دمخا، من ورائه، في ديار كلاب. قال الحارثي: بتيل: واد لبني ذبيان، وأيضا: حجر بناء هناك، عادي مرتفع مربع الأسفل، محدد الأعلى، يرتفع نحو ثمانين ذراعا، قال موهوب بن رشيد:
  مقيم ما أقام ذرى سـواج                      وما بقي الأخارج والبتيل وقال سلمة بن الخرشب الأنماري:

  فإن بني ذبيان حيث عهدتهـم                      بجزع البتيل بين باد وحاضر وقال أبو زياد الكلابي: وفي دماخ، وهي بلاد بني عمرو بن كلاب، بتيل، وأنشد: لعمري لقد هام الفؤاد لجاجة بقطاعة الأعناق أم خليل
  فمن أجلها أحببت عونا وجابرا                      وأحببت ورد الماء دون بتيل وفي عبارة المصنف قصور لا يخفى. بتيلة كسفينة: ماء قرب بتيل المذكور، وهو لبني عمرو بن ربيعة بن عبد الله، رواء ببطن المرة، عن ابن دريد. وفي كتاب نصر: بتيلة: قليب عند بتيل، في ديار بني كلاب، وقال ذروة بن حجفة الكلابي:
  شهد البتيل على البتيلة أنها                      زوراء قانية على الأوراد
  منع البتيلة لا يجوز بمائها                      قمر يثور جحاشها بسراد البتيلة: العجز في بعض اللغات، لانقطاعه عن الظهر. وكل عضو مكتنز بلحمه، منماز: بتيلة، والجمع بتائل. وأنشد الليث:
  إذا المؤون مدت البتائلا وعمرة بتلاء: ليس معها غيرها وقد بتلها: أوجبها وحدها، كما في الأساس. يقال: مر على بتيلة وبتلاء من رأيه: أي عزيمة لا ترد عن ابن عباد.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: طلقها بتة بتلة، وهو تأكيد لها. ورجل أبتل: بعيد ما بين المنكبين. وقول المتنخل الهذلي:
  ذلك ما دينك إذ جنبت                      أحمالها كالبكر المبتل قال ابن حبيب: المبتل: المنفرد. وقال غيره: هو واحد المبتلة، وهو الذي بان فسيله منه. وقيل: الذي تدلت كبائسه. ويروى: المنبل وهو الذي نبل بسره وأرطب. وفي الحديث:  بتل العمري  أي أوجبها. العمري: أن يقول: أعمرت لك داري أن تسكنها إلى آخر عمري. والتبتل: التفرد. وخصر مبتل وبتيل. ومن سجعات الأساس: لها ثغر مرتل، وخصر مبتل. والبتلة من النخل: الودية. والبتل: الحق، يقال: بتلا: أي حقا. وحلف يمينا بتلة: أي قطعها. وتبتلت المرأة: إذا تزينت وتحسنت. وعزيمة منبتلة: لا ترد. وانبتل في سيره: جد ومضى.

### Türkçe

**بتله**: onu keser; **يبتله** ve **ويبتله**: (fiil) **نصر** ve **ضرب** babından; **بتلا**: onu kesti; “**كبتله تبتيلا**”: onu bütünüyle kesti; böylece şey **فانبتل** oldu. Ve **تبتل**: kesildi; **انبت** gibi. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  Yemin ettim, benden sonra onu hiçbir erkeğe “**أسأدها**” etmeyeceğim,
  ancak bir adam ki yan bakışla emreder de doğrulur;
  bacakları eğri, ayak bilekleri sıkı bağlı;
  sanki **منبتل** bir ceylan tekesi.

**التبتل**’e şahit, Yüce Allah’ın sözü:  **وتبتل إليه تبتيلا**  ; el-Ezherî dedi ki: manası: ona doğru kesil (ona yönelip bağını kes). **بتل** şeyi **بتلا**: onu başkasından ayırdı ve ondan onu belirgin kıldı. Ve **البتول** “**صبور**” gibi: erkeklerden kesilmiş olan, onlarda şehveti olmayan kadın. Meryem el-‘Azrâ **البتول** diye adlandırıldı—Allah Teâlâ ondan razı olsun—eşlerden kesilmesi sebebiyle; bunu Zemahşerî söyledi. **كالبتيل** “**أمير**” gibi; ve **التهذيب**’de: evlenmeyi terk etmesi sebebiyle. Efendimiz gönderilmişlerin efendisinin kızı Fâtıma—ikisine salât ve selâm ve zürriyetine—**بالبتول** diye lakaplandı; Allah Teâlâ katındaki menzilede ona benzetme olarak; bunu Zemahşerî söyledi. Sa‘leb dedi ki: kendi zamanının kadınlarından kesilmesi sebebiyle; ümmetin kadınlarından fazilet, din, soy ve iffetçe (üstün oluşuyla); o âlemlerin kadınlarının hanımefendisidir ve onun çocuklarının annesidir—sallallahu aleyhi ve sellem—ve Allah ondan ve onlardan razı olsun. Âlimler, onun faziletine dair vârid olan hadislerde müstakil bir kitap ayırmışlardır; onlardan, Allah Teâlâ’yı bilen şeyhimiz seyyid Abdullah b. İbrâhîm b. Hasan el-Hüseynî et-Tâifî; zira bu hususta bir risale telif etti; onu Tâif’te, 1166 senesinde ona okudum. Denildi ki: kadınlardan **البتول**: dünyadan Allah Teâlâ’ya kesilmiş olan; bununla Fâtıma da lakaplandı, Allah Teâlâ ondan razı olsun. **البتول**: annesinden kesilmiş, kendi kendine yeten hurma fidanı; bunda—yani fidan ve dünyadan kesilmiş olma manasında—**كالبتيل** ve **البتيلة** (da böyledir); İbn Abbâd’dan. Ve **المبتلة** “**محسنة**” gibi: “annesi” (kelimesi) onda tekil ve çoğulda eşit olur; **المحكم**’de olduğu gibi. Fidan annesinden **انبتلت** oldu; ve **تبتلت** ve **استبتلت**: kesildi. Ve **صدقة بتة بتلة**: sahibinden kesilmiş (sadaka). **العباب**’da: bütün maldan Allah Teâlâ yoluna kesilmiş. Ve **عطاء بتل**: kesik; ya nihayeti kasteder, yani ona benzer bir bağış yoktur; yahut kasteder ki: o kesiktir, ondan sonra bağış verilmez. Ve Allah Teâlâ’ya **تبتل** etti ve **بتل تبتيلا**: ona kesildi; el-Ezherî’nin ayeti bununla tefsir ettiği gibi. Ve denildi ki: **بتل**: riyadan ve gösterişten arındırdı. İbn ‘Arefe dedi ki: **تبتل إليه**: itaati ona has kıldı, onda yalnız ona kaldı; ve onu ona tahsis etti. Yahut **تبتل**: nikâhı terk etti ve onda zühd etti. Bundan, Sa‘d hadisi—Allah ondan razı olsun—:  Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem, Osman b. Maz‘ûn’a **التبتل**’i reddetti—Allah ondan razı olsun—; eğer izin verseydi elbette hadım olurduk  ; yani kadınlardan kesilmek ve nikâhı terk etmek; sonra Allah عز وجل’e kesilmek için istiâre edildi; bundan hadis:  İslâm’da ne ruhbâniyet vardır ne de **تبتل**  . **المبتلة** “**معظمة**” gibi: kadınlardan güzel olan; sanki güzelliği uzuvları üzerine **بتل** etmiştir: yani kesmiştir. Denildi ki: o, yaratılışı tamam olan; etinin bir kısmı bir kısmına binmemiştir; bu sebeple ayrışmıştır. Yahut o, uzuvlarında salıverilmişlik olan; sanki et ondan **بتل** olmuştur; Lihyânî’den. Ve denildi ki: **مبتلة الخلق**: kadınlardan yaratılışça kesik; onlara karşı fazileti vardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, yaratılışı güzel olandır; bir şey bir şeyden kısa kalmaz; gözü güzel olup burnu çirkin olmaz; burnu güzel olup gözü çirkin olmaz; bilakis tam olur. **وجمل مبتل** de böyledir; ve **الصحاح**’ta olduğu gibi erkek için bununla vasfedilmez. **البتيل** “**أمير**” gibi: akıntı; İbn Abbâd’dan; başkası ekledi: vadinin alt tarafında; çoğulu: **بتل** “**كتب**” gibi. Ağaçtan **البتيل**: salkımları sarkık olan. **بتيل**: Yemâme’de, boşlukta tek başına bir dağ; başkasından kesik oluşu sebebiyle böyle adlandırıldı; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi ki: **بتيل**: Necd’de bir dağ; dağlardan kesik. Ve denildi ki: Demhâ’ya komşu, arkasında, Kilâb diyarında kırmızı bir dağ. Hârisî dedi ki: **بتيل**: Benî Zübyân’a ait bir vadi; ayrıca: orada bir yapı taşı; Âdî (eski), yüksek, altı kare, üstü sivri; yaklaşık seksen zira yükselir. Mevhûb b. Reşîd dedi ki:
  Sevâc’ın zirveleri durdukça,
  ve **الأخارج** ile **البتيل** kaldıkça, (o) mukimdir.
Selame b. el-Hurşub el-Enmârî dedi ki:

  Şüphesiz Benî Zübyân, onları bildiğim yerde,
  **البَتِيل**’in kıyısında, göçebe ile yerleşik arasında.
Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi ki: Demhâ’da—ki o Benî ‘Amr b. Kilâb’ın beldeleridir—**بتيل** vardır; ve şu beyti okudu:
  Ömrüme yemin olsun, gönül bir dalgalanmaya tutuldu,
  boyunları kesen birine mi, yoksa bir dosta mı?
  Onun yüzünden ‘Avn’ı ve Câbir’i sevdim,
  ve suya varmayı **بتيل**’in berisinde sevdim.
Musannifin ibaresinde gizli olmayan bir kusur vardır. **بتيلة** “**سفينة**” gibi: zikredilen **بتيل** yakınında bir su; o, Benî ‘Amr b. Rabî‘a b. Abdullah’ındır; Batnü’l-Merre’de bol su; İbn Düreyd’den. Nasr’ın kitabında: **بتيلة**: Benî Kilâb diyarında, **بتيل** yanında bir kuyu. Zerve b. Hucfe el-Kilâbî dedi ki:
  **البتيل**, **البتيلة** üzerine şahit oldu ki o,
  eğri, koyu renkli, suya gelenler üzerinde.
  **البتيلة**’yi men eder; suyundan geçilmez;
  bir ay (gibi) ki, **جحاشها**’sını **بسراد** ile coşturur.
**البتيلة**: bazı lehçelerde kalça; sırttan kesik oluşu sebebiyle. Ve her uzuv ki etiyle dolgun, ayrışmış: **بتيلة**; çoğulu **بتائل**. Leys şu beyti okudu:
  Azıklar uzatıldığında **البتائلا** (uzatırlar).
Ve **عمرة بتلاء**: onunla beraber başkası yoktur; ve onu **بتلها**: onu tek başına gerekli kıldı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Denilir: onun görüşünden bir **بتيلة** ve **بتلاء** üzerine geçti: yani geri çevrilmeyen bir azim; İbn Abbâd’dan.
 Ve kendisine ek olarak şunlar vardır: onların sözü: onu **بتة بتلة** boşadı; bu, onun için bir te’kiddir. Ve **رجل أبتل**: iki omuz arası uzak olan. Ve el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
  Yüklerini uzaklaştırdığında, dinin işte budur,
  **كالبكر المبتل** gibi.
İbn Habîb dedi ki: **المبتل**: tek başına olan. Başkası dedi ki: o, **المبتلة**’nin tekilidir; o da fidanı ondan ayrılmış olandır. Ve denildi ki: salkımları sarkık olan. Ve rivayet edilir: **المنبل**; o da göbeği irileşen ve taze hurması olan kimsedir. Hadiste:  **بتل العمري**  yani onu gerekli kıldı. **العمري**: “Sana evimi, ömrümün sonuna kadar onda oturman için ‘ömürlük’ verdim” demendir. Ve **التبتل**: tek başına kalma. Ve **خصر مبتل** ve **بتيل**. **الأساس**’ın secilerinden: onun dişi dizili, beli **مبتل**. Ve hurmadan **البتلة**: fidan. Ve **البتل**: hak; denilir: **بتلا**: yani hakikaten. Ve **حلف يمينا بتلة**: yani onu kesti (kesin yemin etti). Ve kadın **تبتلت**: süslendiği ve güzelleştiği zaman. Ve **عزيمة منبتلة**: geri çevrilmeyen. Ve yürüyüşünde **انبتل**: ciddileşti ve geçti.
