# بجد — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%AF/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AC%D8%AF/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%AF.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: بجد

(باب الباء والجيم وما بعدهما)
(بجح) والباء والجيم والحاء كلمةٌ واحدة. يقال بَجَحَ بالشيء إذا فرِح به. ويُبَجَّح بكذا. وفي حديث أمّ زَرْع: "بجّحني فَبجَحْتُ" أي فرَّحني ففرِحت. قال الراعي:
فما الفَقْرُ من أرضِ العَشيرة ساقَنَا *** إليكَ ولكِنّا بقُرْباكَ نَبْجَحُ([1])(بجد) الباء والجيم والدال أصلان: أحدهما دُِخْلَةُ الأمر وباطنُه، والآخر جِنْسٌ من اللِّباس. فأمّا الأول فقولهم: هو عالمٌ ببَجْدة أمرِك وبُجْدَتِه، أي دُِخْلَتِهِ وباطنه. ويقولون للدّليل الحاذق: "هو ابنُ بَجْدَتِها"، كأنّه نشأ بتلك
الأرض.
والأصل الآخَر البِجاد، وهو كساءٌ مخطَّطٌ، وجمعه بُجْدٌ. قال الشاعر([2]):
بخبزٍ أو بتمرٍ أو بسمنٍ *** أو الشيءِ الملفَّفِ في البِجادِ
ومنه قولهم: بَجَدَ بالمكان أقام به.
(بجر) الباء والجيم والراء أصلٌ واحد، وهو تعقُّد الشّيء وتجمُّعُه. يقال للرّجل الذي تخرج سُرّته وتتجمّع عندها العُروق: الأَبْجَرُ؛ وتلك البُجْرَة. والعرب تقول: "أفضَيْتُ إليه بِعُجَري وبُجَرِي" أي أطلعْتُه على أمري كلّه. ومن هذا الباب البَجَارَِي، وهي الدّواهي؛ لأنّها أمورٌ متعقِّدة مشْتبهة؛ والواحد منها بُجْرِيٌّ.
(بجس) الباء والجيم والسين: تفتُّح الشيءِ بالماء خاصّة. قال الخليل: البَجْس انشقاقٌ في قِربةٍ أو حَجَرٍ أو أرض يَنْبع منها ماء؛ فإنْ لم ينْبع فليسَ بانبِجاس. قال العجاج:
* وَكِيفَ غَرْبَيْ دالجٍ تَبَجَّسا([3]) *
قال: والانبجاس عامٌّ، والنُّبُوع للعين خاصّة. قال الله تعالى: ﴿فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً﴾ [الأعراف 160]. ويقول العرب: تَبَجَّس الغَرْبُ. وهذه أرضٌ تَبَجَّسُ عُيوناً، والسَّحاب يتبجَّسُ مطراً. قال يعقوب: جاءنا بثَريدةٍ تَتَبَجَّس. وذلك من كثرة الدَّسَم. وذكر عن رَجُلٍ يقال له أبو تُراب، ولا نعرِفُه نحنُ: بجَسْتُ الجرح مثل بطَطْتُه.
(بجل) الباء والجيم واللام أصولٌ ثلاثة: أحدها الكفاف والاحتساب، والآخر الشيء العظيم، والثالث عِرْقٌ.
فالأوّل قولهم بَجَلْ بمعنى حَسْب. يقول منه: أبْجَلَني كذا كما يقول كَفَاني وأحْسَبَنِي. قال الكميت([4]):
إليه موارِدُ أهلِ الخَصَاصِ *** ومِنْ عِنْدِهِ الصَّدَرُ المُبْجِلُ
قال ثعلب: بَجَلْ بمعنى حَسْب. قال: ولم أسمَعْهُ مضافاً إلاّ في بيتٍ واحد وهو قول لبيد:
* بَجَلي الآنَ مِنَ العيشِ بَجَلْ([5]) *
كذا قال ثعلب. وقد قال طرفة:
ألاَ إنّني سُقِّيتُ أسودَ حالِكاً *** ألا بَجَلي من الشراب ألاَ بَجَلْ([6])وبَجيلة قبيلة، يجوز أن تكون مشتقّة من هذا أو ما بعده.
والأصل الثاني قولهم للرجل العظيم: َبجَالٌ وبَجِيلٌ. والبُجْل البُهْتان العظيم. وحجّتُه قولُ أبي دُواد:
* قلتَ بُجْلاً قُلتَ قولاً كاذباً([7]) *
والأصل الثالث وهو عِرْقٌ في باطن الذراع. قال شاعر([8]):
* سارت إليهمْ سُؤورَ الأَبْجَلِ الضّاري([9]) *
(بجم) الباء والجيم والميم أصل واحد، وهو من الجمع. يقال للجمع الكثير بَجْم. ومن ذلك بَجَّمَ في نظره. وذلك إذا جَمَّع أجفانَه ونَظَرَ.
 --------------ـــــ
([1]) اللسان (بجج) والمجمل.
([2]) هو يزيد بن الصعق الكلابي، كما في معجم المرزباني 494 وكنايات الجرجاني 73 والاقتضاب
288. أو أبو مهوش الفقعسي، كما في حواشي الكامل 98. وانظر العقد (2: 10) والميداني
(1: 171) وأدب الكاتب 12 والخزانة (3: 142) وأخبار الظراف 24 والحيوان (3: 66).
([3]) ديوان العجاج 31. وهو في اللسان (بجس) بدون نسبة. وقبله في الديوان:
* وانحلبت عيناه من فرط الأسى *
([4]) يمدح عبد الرحيم بن عنبسة بن سعيد بن العاص، كما في اللسان (13: 48). وقبل البيت:
وعبد الرحيم جماع الأمور *** إليه انتهى اللقم المعمل
([5]) صدره كما في ديوان لبيد 17 طبع فينا 1881، واللسان (بجل) والخزانة (3: 34):  * فمتى أهلك فلا أحفله*
([6]) في ديوان طرفة 20 وشرح شواهد المغني 119 : "إلا إنني شربت".
([7]) عجزه في اللسان (13: 47) والمجمل:
* إنما يمنعني سيفي ويد *
          ونسب في المجمل إلى أبي ذؤيب، صوابه أبو دواد.
([8])هو الأخطل. ديوانه 118 واللسان (سور، ضرى). وفي الأصل: "شارع".
([9])صدره كما في المصادر المتقدمة:
* لما أتوها بمصباح ومبزلهم *
ـ

### Türkçe

(باء, **الباء**; cim, **الجيم** ve onlardan sonra gelenler babı)
(**بجح**) **الباء** ve **الجيم** ve **الحاء** tek bir kelimedir. **بَجَحَ** şey ile dediğinde, onunla sevindiği zaman (denir). Ve **يُبَجَّح** bununla. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “**بجّحني فَبجَحْتُ**” yani beni sevindirdi de sevindim. Er-Râ‘î dedi:
Fakirlik, aşiretin toprağından bizi sana sevk etmedi *** fakat biz senin yakınlığınla seviniriz([1])(**بجد**) **الباء** ve **الجيم** ve **الدال** iki asıldır: birisi işin dâhili ve içi, diğeri elbiseden bir cinstir. Birincisine gelince, onların sözü: O, senin işinin **بَجْدة**sini ve onun **بُجْدَتِه**sini bilendir; yani onun dâhilini ve içini. Ve mahir kılavuza derler: “O, onun **بَجْدَتِها**sının oğludur”; sanki o
o toprakta yetişmiş gibidir.
Diğer asıl **البِجاد**dır; o çizgili bir örtüdür; onun çoğulu **بُجْد**dür. Şair dedi([2]):
Ekmekle yahut hurmayla yahut sade yağla *** yahut **البِجاد** içinde sarılı şey ile
Ve ondan onların sözü: **بَجَدَ** mekân ile, onda ikamet etti.
(**بجر**) **الباء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır; o, şeyin düğümlenmesi ve toplanmasıdır. Göbeği dışarı çıkan ve onun yanında damarlar toplanan adama: **الأَبْجَرُ** denir; o da **البُجْرَة**dir. Ve Araplar der: “**أفضَيْتُ إليه بِعُجَري وبُجَرِي**” yani ona işimin tamamını bildirdim. Ve bu babdandır **البَجَارَِي**; o, musibetlerdir; çünkü onlar düğümlü, karışık işlerdir; onun bir teki **بُجْرِيٌّ**dür.
(**بجس**) **الباء** ve **الجيم** ve **السين**: özellikle su ile şeyin yarılmasıdır. Halîl dedi: **البَجْس** bir kırbada yahut taşta yahut toprakta bir yarıktır ki ondan su fışkırır; eğer fışkırmazsa **بانبِجاس** değildir. El-‘Accâc dedi:
* وَكِيفَ غَرْبَيْ دالجٍ تَبَجَّسا([3]) *
Dedi: **الانبجاس** geneldir; **النُّبُوع** ise pınar için özeldir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً**﴾ [el-A‘râf 160]. Ve Araplar der: **تَبَجَّس** **الغَرْبُ**. Ve bu, gözeler fışkırtan bir topraktır; ve bulut yağmur fışkırtır. Ya‘kūb dedi: Bize, **تَتَبَجَّس** olan bir **ثَريدة** ile geldi. Bu, yağın çokluğundandır. Ebû Turâb denilen bir adamdan zikredildi; biz onu tanımayız: **بجَسْتُ** yarayı, **بطَطْتُه** gibi.
(**بجل**) **الباء** ve **الجيم** ve **اللام** üç asıldır: birisi kifayet ve ihtisab, diğeri büyük şey, üçüncüsü bir damardır.
Birincisi onların sözü: **بَجَلْ** “**حَسْب**” manasınadır. Ondan der: **أبْجَلَني** şu, tıpkı **كَفَاني** ve **أحْسَبَنِي** dediği gibi. El-Kumeyt dedi([4]):
Ona, ihtiyaç ehlinin varışlarıdır *** ve onun yanından, **الصَّدَرُ المُبْجِلُ**dür
Sa‘leb dedi: **بَجَلْ** “**حَسْب**” manasınadır. Dedi: Onu muzaf olarak bir tek beyitte işitmedim; o da Lebîd’in sözü olan:
* بَجَلي الآنَ مِنَ العيشِ بَجَلْ([5]) *
Sa‘leb böyle dedi. Ve Tarafe dedi:
Dikkat edin, bana kapkara koyu içirildi *** dikkat edin, içkiden bana **بَجَلي**; dikkat edin, **بَجَلْ**([6])Ve **بَجيلة** bir kabiledir; bundan yahut bundan sonrakinden türemiş olması caizdir.
İkinci asıl onların sözü: büyük adama **َبجَالٌ** ve **بَجِيلٌ**. Ve **البُجْل** büyük iftiradır. Onun delili Ebû Duvâd’ın sözü:
* قلتَ بُجْلاً قُلتَ قولاً كاذباً([7]) *
Üçüncü asıl; o, kolun iç tarafında bir damardır. Bir şair dedi([8]):
* سارت إليهمْ سُؤورَ الأَبْجَلِ الضّاري([9]) *
(**بجم**) **الباء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; o, toplamadan (cemi‘den)dir. Çok topluluğa **بَجْم** denir. Ve bundan **بَجَّمَ** bakışında (denir). Bu, göz kapaklarını toplayıp baktığı zaman (olur).
--------------ـــــ
([1]) Lisân (**بجج**) ve el-Mucmel.
([2]) O, Yezîd b. es-Sa‘k el-Kilâbî’dir; Merzubânî’nin Mu‘cem’inde 494 ve Cürcânî’nin Kinâyât’ında 73 ve el-İktidâb 288’de olduğu gibi. Yahut Ebû Mehûş el-Fuka‘sî’dir; el-Kâmil’in Hâşiyeleri 98’de olduğu gibi. Ve el-‘İkd (2: 10) ve el-Meydânî (1: 171) ve Edebü’l-Kâtib 12 ve el-Hizâne (3: 142) ve Ahbâru’z-Zurafâ 24 ve el-Hayavân (3: 66)’a bak.
([3]) Dîvânu’l-‘Accâc 31. Ve Lisân’da (**بجس**) nisbesizdir. Ve dîvânda ondan önce:
* وانحلبت عيناه من فرط الأسى *
([4]) ‘Abdurrahîm b. ‘Anbese b. Sa‘îd b. el-‘Âs’ı medheder; Lisân’da (13: 48) olduğu gibi. Ve beyitten önce:
وعبد الرحيم جماع الأمور *** إليه انتهى اللقم المعمل
([5]) Sadrı, Lebîd Dîvânı 17 (Fînâ 1881 baskısı) ve Lisân (**بجل**) ve el-Hizâne (3: 34)’da olduğu gibi:  * فمتى أهلك فلا أحفله*
([6]) Tarafe Dîvânı 20 ve Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî 119’da: “**إلا إنني شربت**”.
([7]) ‘Acüzü Lisân (13: 47) ve el-Mucmel’de:
* إنما يمنعني سيفي ويد *
          el-Mucmel’de Ebû Züeyb’e nisbet edildi; doğrusu Ebû Duvâd’dır.
([8]) O, el-Ahtal’dır. Dîvânı 118 ve Lisân (**سور**، **ضرى**). Asılda: “**شارع**”.
([9]) Sadrı, ileri geçen kaynaklarda olduğu gibi:
* لما أتوها بمصباح ومبزلهم *
