# بجر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AC%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بجر

البَجَرُ، بالتحريك: خروجُ السُّرَّة ونُتُوُّها وغِلَظُ أَصلِها. ابن سيده: البُجْرَةُ السُّرَّةُ من الإِنسان والبعير، عَظُمَتْ أَو لم تعظم. وبَجَرَ بَجْراً، فهو أَبْجَرُ إِذا غَلُظَ أَصلُ سُرَّتِهِ فالتَحَمَ من حيث دَقَّ وبقي في ذلك العظم رِيحٌ، والمرأَةُ بَجْراءُ، واسم ذلك الموضع البَجَرَةُ والبُجْرَةُ. والأَبْجَرُ: الذي خرجت سرته؛ ومنه حديث صِفَةِ قُرَيْش: أَشِحَّةٌ بَجَرَةٌ؛ هي جمع باجر، وهو العظيم البطن. يقال: بَجِرَ يَبْجَرُ بَجَراً، فهو باجِرٌ وأَبْجَرُ، وصفهم بالبَطانَةِ ونُتُوءِ السُّرَرِ ويجوز أَن يكون كناية عن كَنزهم الأَموال واقتنائهم لها، وهو أَشبه بالحديث لأَنه قرنه بالشح وهو أَشد البخل. والأَبْجَرُ: العظيمُ البَطْنِ، والجمع من كل ذلك بُجْرٌ وبُجْرانٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:فلا يَحْسَب البُجْرانُ أَنَّ دِماءَنا
حَقِينٌ لهمْ في غيرِ مَرْبُوبَةٍ وُقْرِ
أَي لا يَحْسَبْنَ أَن دماءَنا تذهب فِرْغاً باطلاً أَي عندنا من حِفْظِنا لها في أَسْقِيَةٍ مَرْبُوبَةٍ، وهذا مثل. ابن الأَعرابي: الباجِرُ المُنْتَفِخُ الجَوْف، والهِرْدَبَّةُ الجَبانُ. الفراء: الباحرُ، بالحاء: الأَحمق؛ قال الأَزهري: وهذا غير الباجر، ولكلٍّ مَعْنًى. الفراء: البَجْرُ والبَجَرُ انتفاخ البطن. وفي الحديث: أَنه بَعَثَ بَعْثاً فأَصْبَحُوا بأَرْضٍ بَجْراءَ؛ أَي مرتفعةٍ صُلبْةٍ. والأَبْجَرُ: الذي ارتفعت سُرَّتُه وصَلُبَتْ؛ ومنه حديثه الآخر: أَصْبَحْنا في أَرضٍ عَرُونَةٍ بَجْراءَ، وقيل: هي التي لا نباتَع بها. والأَبْجَرُ: حَبْلُ السفينة لعظمه في نوع الحبال، وبه سمي أَبْجَرُ ابنُ حاجز.
والبُجْرَةُ: العُقْدَةُ في البطن خاصة، وقيل: البُجْرَةُ العُقْدَةُ تكون في الوجه والعُنُقِ، وهي مثلُ العُجْرَةِ؛ عن كراع. وبَجِرَ الرجلُ بَجَراً، فهو بَجِرٌ، ومَجَرَ مَجْراً: امتلأَ بطنُه من الماء واللبن الحامض ولسانُه عطشانُ مثل نَجَرَ؛ وقال اللحياني: هو أَن يكثر من شرب الماء أَو اللبن ولا يكاد يروى، وهو بَجِرٌ مَجِرٌ نَجِرٌ.
وتَبَجَّر النبيذَ: أَلَحّ في شربه، منه.
والبَجَاري والبَجارى: الدواهي والأُمور العظام، واحدها بُجْرِيٌّ وبُجْرِيَّةٌ. والأَباجِيرُ: كالبَجَاري ولا واحد له. والبُجْرُ، بالضم: الشر والأَمر العظيم. أَبو زيد: لقيت منه البَجَاري أَي الدواهي، واحدها بُجْرِيِّ مثل قُمْرِيٍّ وقَماري، وهو الشر والأَمر العظيم. أَبو عمرو: يقال إِنه ليجيءُ بالأَباجِرِ، وهي الدواهي؛ قال الأَزهري: فكأَنها جمع بُجْرٍ وأَبْجارٍ ثم أَباجِرُ جمعُ الجمع.
وأَمرٌ بُجْرٌ: عظيم، وجمعه أَباجِيرُ
(* قوله: «وجمعه أباجير» عبارة
القاموس الجمع أَباجر وجمع الجمع أَجير) ؛ عن ابن الأَعرابي، وهو نادر كأَباطيل ونحوه.
وقولهم: أَفْضَيْتُ إِليك بِعُجَرِي وبُجَري أَي بعيوبي يعني أَمري كله. الأَصمعي في باب إِسرار الرجل إِلى أَخيه ما يستره عن غيره: أَخبرته بِعُجَرِي وبُجَرِي أَي أَظهرته من ثقتي به على مَعايبي. ابن الأَعرابي: إِذا كانت في السُّرَّة نَفْخَةٌ فهي بُجْرَةٌ، وإِذا كانت في الظهر فهي عُجْرَةٌ؛ قال: ثم ينقلان إِلى الهموم والأَحزان. قال: ومعنى قول علي، كرم الله وجهه: أَشْكُو إِلى الله عُجَرِي وبُجَرِي أَي همومي وأَحزاني وغمومي. ابن الأَثير: وأَصل العُجْرَةِ نَفْخَةٌ في الظهر فإِذا كانت في السرة فهي بُجْرَةٌ؛ وقيل: العُجَرُ العروقُ المُتَعَقِّدَةُ في الظهر، والبُجَرُ العروق المتعقدة في البطن ثم نقلا إلى الهموم والأَحزان؛ أَراد أَنه يشكو إِلى الله تعالى أُموره كلها ما ظهر منها وما بطن. وفي حديث أُم زَرْع: إِنْ أَذْكُرْهُ أَذْكُرْ عُجَرَهُ وبُجَرَه أَي أُموره كلها باديها وخافيها، وقيل: أَسراره، وقيل: عيوبه. وأَبُْجَرَ الرجلُ إِذا استغنى غِنًى يكاد يطغيه بعد فقر كاد يكفره.
وقال: هُجْراً وبُجْراً أَي أَمراً عجباً، والبُجْرُ: العَجَبُ؛ قال الشاعر:
أَرْمي عليها وهي شيءٌ بُجْرُ،
والقَوْسُ فيها وَتَرٌ حِبَجْرُ
وأَزرد الجوهري هذا الرجز مستشهداً به على البُجْرِ الشَّرِّ والأَمر العظيم، وفسره فقال: أَي داهية. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: إِنما هو الفَجْرُ أَو البَجْرُ؛ البَجْرُ، بالفتح والضم: الداهية والأَمر العظيم، أَي إِن انتظرت حتى يضيء الفجرُ أَبصرتَ الطريقَ، وإِن خبطت الظلماء أَفضتْ بك إِلى المكروه، ويروي البحر، بالحاء، يريد غمرات الدنيا شبهها بالبحر لتحير أَهلها فيها. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: لمْ آتِ، لا أَبا لَكُمْ، بُجْراً.
أَبو عمرو: البَجِيرُ المالُ الكثير. وكثيرٌ بَجِيرٌ: إِتباعٌ. ومكان عَمِيرٌ بَجِيرٌ: كذلك.
وأَبْجَرُ وبُجَيْرٌ: اسمان. وابنُ بُجْرَةَ: خَمَّارٌ كان بالطائف؛ قال أَبو ذؤيب:
فلو أَنَّ ما عِنْدَ ابنِ بُجْرَةَ عِنْدَها،
من الخَمْرِ، لم تَبْلُلْ لَهاتِي بناطِل
وباجَرٌ: صنم كان للأَزد في الجاهلية ومن جاورهم من طيء، وقالوا باجِر، بكسر الجيم. وفي نوادر. الأَعراب: ابْجارَرْتُ عن هذا الأَمر وابْثارَرْتُ وبَجِرْتُ ومَجِرْتُ أَي استرخيت وتثاقلت. وفي حديث مازن: كان لهم صنم في الجاهلية يقال له باجر، تكسر جيمه وتفتح، ويروى بالحاء المهملة، وكان في الأَزد؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
ذَهَبَتْ فَشيِشَةُ بالأَباعِرِ حَوْلَنا
سَرَقاً، فَصُبَّ على فَشِيشَةَ أَبْجَرُ
قال: يجوز أَن يكون رجلاً، ويجوز أَن يكون قبيلة، ويجوز أَن يكون من الأُمور البَجَارى، أَي صبت عليهم داهيةٌ، وكل ذلك يكون خبراً ويكون دعاء. ومن أَمثالهم: عَيَّرَ بُجَيْرٌ بُجَرَهْ، ونَسِيَ. بُجَيْرٌ خَبَرَهْ؛ يعني عيوبه. قال الأَزهري: قال المفضل: بجير وبجرة كانا أَخوين في الدهر القديم وذكر قصتهما، قال: والذي رأَيت عليه أَهل اللغة أَنهم قالوا البجير تصغير الأَبجر، وهو الناتئ السرة، والمصدر البجر، فالمعنى أَن ذا بُجْرَةٍ في سُرَّتِه عَيَّرَ غَيْرَهُ بما فيه، كما قيل في امرأَة عيرت أُخرى بعيب فيها: رَمَتْني بدائها وانْسَلَّتْ.

### Türkçe

**البَجَرُ**, harekeli olarak: göbeğin çıkması ve kabarması ve kökünün kalınlaşması.

İbn Sîde: **البُجْرَةُ**, insandan ve deveden olan göbektir; büyüdü yahut büyümedi. Ve **بَجَرَ** **بَجْراً**, o hâlde o **أَبْجَرُ**dur; göbeğinin kökü kalınlaştığı zaman; ince olduğu yerden kaynaşıp birleşti de o büyüklükte rüzgâr kaldı. Kadın ise **بَجْراءُ**dır. Ve o yerin adı **البَجَرَةُ** ve **البُجْرَةُ**dir. Ve **الأَبْجَرُ**: göbeği çıkmış olan; bundan da Kureyş’in sıfatı hadisi: “**أَشِحَّةٌ بَجَرَةٌ**”; o, **باجر**’in cem‘idir; o da büyük karınlıdır.

Denir: **بَجِرَ** **يَبْجَرُ** **بَجَراً**, o hâlde o **باجِرٌ** ve **أَبْجَرُ**dur; onları karınlılık ve göbeklerin kabarmasıyla vasfetti; ve malları biriktirmeleri ve onları edinmeleri hakkında kinaye olması caizdir; ve bu, hadise daha benzer; çünkü onu cimrilikle birlikte zikretti; o ise en şiddetli pintiliktir. Ve **الأَبْجَرُ**: büyük karınlıdır; bütün bunların cem‘i **بُجْرٌ** ve **بُجْرانٌ**dur. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

فلا يَحْسَب البُجْرانُ أَنَّ دِماءَنا
حَقِينٌ لهمْ في غيرِ مَرْبُوبَةٍ وُقْرِ

Yani: kanlarımızın boş, bâtıl olarak gittiğini sanmasınlar; yani onu korumamızdan dolayı, terbiye edilmiş tulumlar içinde; ve bu bir meseldir. İbnü’l-A‘râbî: **الباجِرُ**, içi şişkin olandır; ve **الهِرْدَبَّةُ**, korkaktır. Ferrâ: **الباحرُ**, **الحاء** ile: ahmaktır. Ezherî dedi: Bu, **الباجر**’den başkadır; her birinin bir manası vardır. Ferrâ: **البَجْرُ** ve **البَجَرُ**, karnın şişmesidir. Hadiste: onun bir birlik gönderdiği, sonra **بأَرْضٍ بَجْراءَ** sabahladıkları: yani yüksek, sert. Ve **الأَبْجَرُ**: göbeği yükselmiş ve sertleşmiş olan; bundan da onun diğer hadisi: “**أَصْبَحْنا في أَرضٍ عَرُونَةٍ بَجْراءَ**”; ve denildi: o, bitki olmayan yerdir. Ve **الأَبْجَرُ**: büyüklüğünden dolayı geminin halatı, halat türleri içinde; ve onunla **أَبْجَرُ ابنُ حاجز** adlandırıldı.

Ve **البُجْرَةُ**: özellikle karında olan düğümdür; ve denildi: **البُجْرَةُ**, yüzde ve boyunda olan düğümdür; o, **العُجْرَةِ** gibidir; Kurâ‘dan. Ve adam **بَجِرَ** **بَجَراً**, o hâlde o **بَجِرٌ**dür; ve **مَجَرَ** **مَجْراً**: su ve ekşi süt ile karnı doldu, dili susuzdur; **نَجَرَ** gibi. Lihyânî dedi: o, su yahut süt içmeyi çoğaltmasıdır ve neredeyse kanmaz; o, **بَجِرٌ مَجِرٌ نَجِرٌ**dür.

Ve **تَبَجَّر** nebîz’i: onu içmede ısrar etti; ondandır.

Ve **البَجَاري** ve **البَجارى**: belalar ve büyük işlerdir; bir tanesi **بُجْرِيٌّ** ve **بُجْرِيَّةٌ**dir. Ve **الأَباجِيرُ**: **البَجَاري** gibidir; onun tekili yoktur. Ve **البُجْرُ**, zamme ile: şer ve büyük iş. Ebû Zeyd: ondan **البَجَاري** ile karşılaştım; yani belalar; bir tanesi **بُجْرِيِّ**dir; **قُمْرِيٍّ** ve **قَماري** gibi; o, şer ve büyük iştir. Ebû Amr: denir ki o, **بالأَباجِرِ** ile gelir; o da belalardır. Ezherî dedi: sanki o, **بُجْرٍ** ve **أَبْجارٍ** cem‘i, sonra **أَباجِرُ** cem‘in cem‘idir.

Ve **أَمرٌ بُجْرٌ**: büyük; onun cem‘i **أَباجِيرُ**dur
(* “ve onun cem‘i ebâcîr” sözü: Kâmûs’un ibaresi “cem‘ **أَباجر** ve cem‘in cem‘i **أَجير**”dir) ; İbnü’l-A‘râbî’den; ve o, **أَباطيل** ve benzeri gibi nadirdir.

Ve onların sözü: **أَفْضَيْتُ إِليك بِعُجَرِي وبُجَري**: yani ayıplarımla; yani bütün işimi. Asma‘î, adamın kardeşine başkasından gizlediğini gizlice söylemesi babında: ona **بِعُجَرِي وبُجَرِي** haber verdim; yani ona güvenimden dolayı ayıplarımı açığa çıkardım. İbnü’l-A‘râbî: göbekte bir şişkinlik olursa o **بُجْرَةٌ**dir; sırtta olursa o **عُجْرَةٌ**dir. Dedi: sonra ikisi de gamlara ve hüzünlere nakledilir. Dedi: Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, sözünün manası: “**أَشْكُو إِلى الله عُجَرِي وبُجَرِي**”: yani gamlarım, hüzünlerim ve kederlerim. İbnü’l-Esîr: **العُجْرَةِ**’nin aslı sırtta bir şişkinliktir; göbekte olursa o **بُجْرَةٌ**dir. Ve denildi: **العُجَرُ**, sırtta düğümlenmiş damarlardır; **البُجَرُ** ise karında düğümlenmiş damarlardır; sonra gamlara ve hüzünlere nakledildiler; muradı: Allah Teâlâ’ya bütün işlerini, ondan görüneni ve gizli olanı şikâyet eder. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “**إِنْ أَذْكُرْهُ أَذْكُرْ عُجَرَهُ وبُجَرَه**”: yani bütün işleri, açığı ve gizlisi; ve denildi: sırları; ve denildi: ayıpları. Ve adam **أَبُْجَرَ**: fakirlikten sonra onu azdıracak derecede zenginleştiği zaman; neredeyse onu küfre düşürecek bir fakirlikten sonra.

Ve dedi: **هُجْراً وبُجْراً**: yani şaşılacak bir iş. Ve **البُجْرُ**: şaşkınlıktır. Şair dedi:

أَرْمي عليها وهي شيءٌ بُجْرُ،
والقَوْسُ فيها وَتَرٌ حِبَجْرُ

Cevherî bu recezi, **البُجْرِ**’ün “şer ve büyük iş” oluşuna delil getirerek kaydetti ve onu tefsir etti; dedi ki: yani bela. Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “**إِنما هو الفَجْرُ أَو البَجْرُ**”; **البَجْرُ**, fetha ve zamme ile: bela ve büyük iş; yani eğer fecr aydınlanıncaya kadar beklersen yolu görürsün; karanlıkta rastgele gidersen seni hoş olmayan şeye ulaştırır. Ve **البحر** diye rivayet edilir, **الحاء** ile; dünyanın girdaplarını kasteder; halkının onda şaşkın kalması sebebiyle onu denize benzetti. Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadîsinde: “**لمْ آتِ، لا أَبا لَكُمْ، بُجْراً**.”

Ebû Amr: **البَجِيرُ**, çok maldır. Ve **كثيرٌ بَجِيرٌ**: tâbi‘ (pekiştirme)dir. Ve **مكان عَمِيرٌ بَجِيرٌ**: böyledir.

Ve **أَبْجَرُ** ve **بُجَيْرٌ**: iki isimdir. Ve **ابنُ بُجْرَةَ**: Tâif’te olan bir şarap satıcısı idi. Ebû Züeyb dedi:

فلو أَنَّ ما عِنْدَ ابنِ بُجْرَةَ عِنْدَها،
من الخَمْرِ، لم تَبْلُلْ لَهاتِي بناطِل

Ve **باجَرٌ**: cahiliyede Ezd’in ve onlara komşu olan Tayyi’nden kimselerin bir putu idi; ve **باجِر** dediler, **الجيم**’i kesre ile. Ve Nevâdir’de: Araplar: **ابْجارَرْتُ** bu işten ve **ابْثارَرْتُ** ve **بَجِرْتُ** ve **مَجِرْتُ**: yani gevşedim ve ağırlaştım. Mâzin hadîsinde: cahiliyede onların bir putu vardı, ona **باجر** denirdi; **جيم**’i kesrelenir ve fethalanır; ve **بالحاء المهملة** ile rivayet edilir; Ezd’de idi. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

ذَهَبَتْ فَشيِشَةُ بالأَباعِرِ حَوْلَنا
سَرَقاً، فَصُبَّ على فَشِيشَةَ أَبْجَرُ

Dedi: bir adam olması caizdir; bir kabile olması caizdir; ve **الأُمور البَجَارى**’dan olması caizdir; yani üzerlerine bir bela döküldü. Bütün bunlar haber olur ve dua olur. Ve onların mesellerinden: “**عَيَّرَ بُجَيْرٌ بُجَرَهْ، ونَسِيَ. بُجَيْرٌ خَبَرَهْ**”; yani ayıpları. Ezherî dedi: Mufaddal dedi: **بجير** ve **بجرة** eski zamanda iki kardeşti ve onların kıssasını zikretti. Dedi: dil ehlinin üzerinde gördüğüm şey: onların **البجير**’i **الأَبجر**’in tasğîri söyledikleridir; o da göbeği çıkık olandır; masdar ise **البجر**’dir. O hâlde mana: göbeğinde **بُجْرَةٍ** olan kimse, kendisinde olanla başkasını ayıpladı; nitekim kendisinde olan bir ayıpla başka bir kadını ayıplayan kadın hakkında denildi: “**رَمَتْني بدائها وانْسَلَّتْ**.”
