# بجس (ب-ج-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AC%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir

- Harfler: ب - ج - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَانْبَجَسَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَانْفَعَلَتْ | Hemen fışkırdı | 1 | 1 | [7:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/ayet/7:160.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Ve bıldırcın
2. [سبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve oymaklar
3. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Yol, işaret bulunmayan yer
4. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Asân
5. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Taş demektir
6. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sena yaka demektir
7. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
8. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
9. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “On” demektir
10. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gölge demektir
11. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İçecek
12. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kesinlikle keseceğim
13. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İyi
14. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örnek verdi
15. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ayn göz, “evya” göze demektir
16. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
17. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
18. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
19. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Üzüm demektir
20. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
21. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
22. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
23. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
24. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
25. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
26. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
27. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بجس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md), [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md), [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md), [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [نضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yarıktan, gözenekten veya dar bir aralıktan su ve sıvının basınçla dışarı sızması, fışkırması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yardımın veya hayati kaynağın başlangıç evresinde, dar bir menfezden kontrollü olarak açığa çıkması |
| Çekirdek Özet 3 | Potansiyel enerjinin çatlak bularak ilk kinetik akışa dönüşmesi; kriz anında ilk rahatlama menfezi |
| Kritik Hata Riski | Kökü doğrudan [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) kökünün tam eşanlamlısı sayıp aradaki dar menfez ve başlangıç fazı nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بج | Şişme, yarılma, içteki sıvının patlayıp dışarı çıkması; [بجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%AD.md) kökünde övünçle şişinme, [بجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D9%84.md) kökünde büyüme ve dolma anlamları bulunur | س | Çekirdeğin patlama hareketini akışkan bir sızma ve fısıltılı, sürekli bir fışkırma hareketine bağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Sıvının hapsedildiği kapalı, sınırlı ve içkin bir hacim |
| ج | Deve, taşıma | İçerideki kütlenin hareketlenmesi, baskı yapması ve yönelmesi |
| س | Diken, destek | Dar bir çıkış noktasında tutunup orayı delen, aralayan ve dışarı yönelen hat |
| بجس | Hapsedilmiş sıvının basınçla kabını delip dar bir yarıktan dışarı fışkırması | Kapalı bir kütlenin içindeki basıncın, sert bir engelde ince bir yarık açarak sızma ve fışkırma şeklinde tezahür etmesidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su tulumunun (kırba), kayanın veya kuru toprağın çatlayarak içindeki suyu dar bir noktadan dışarı püskürtmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Accâc recezinde su çeken kuyucunun kovalarından suyun sızıp akmasını bu kökle tasvir eder: وَكِيفَ غَرْبَيْ دالِجٍ تَبَجَّسا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mukbil'in şiirinde yağmur bulutlarının su boşaltması için kullanılır: لَهُ قَائِدٌ دُهْمُ الرَّبَابِ وَخَلْفَهُ / رَوَايَا يَبْجُسْنَ الغَمَامَ الكَنَهُوَرَا |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu'l-Accâc.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde بجس kökü, iç basınç sebebiyle çatlama, dar bir menfezden sıvının sızması veya püskürmesi çekirdeğiyle örtüşür. Kökün biliteral temelini oluşturan بج tabanı, Proto-Samice döneminde iç sıvının toplanması ve ardından bir delikten tahliyesi (irin akması, yaranın patlaması) anlamlarına bağlanır. İbranice ve Aramicede bu özel ses dizilimi bağımsız bir kök olarak yaygınlık kazanmamış; anlam alanı daha çok genel çatlama ve patlama köklerine (בקع ve פרץ) dağılmıştır. Arapçada س sesinin katılmasıyla bu somut patlama eylemi, özellikle suyun dar yarıklardan kaynaması ve ince kanallarla akışa geçmesi biçiminde özelleşmiştir. Kökün Arapçadaki bu kullanımı, genel yarılmayı anlatan köklerden suyun bizzat delikten sızma dinamizmini vurgulamasıyla ayrılır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بج kökünden türeyiş | Şişme ve yarma temelinden suyun dar yarıktan fışkırmasına özelleşme | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בקע ve Süryanice ܒܙܥ | Yarmak ve içinden sıvı geçirmek kavramsal alanıyla akrabalık | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarda güvenilir doğrudan karşılık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بجس | Anlamlı | Dar yarıktan fışkırmak | Suyun çatlak veya delikten basınçla çıkması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [جبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Katılaşmak, donmak | Alçı taşı, donuk ve pısırık kimse | Kur'an'da geçmez; sertlik yönüyle zıt kutuptadır |
| جسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [سبج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AC.md) | Anlamlı | Giysi türü, örtünmek | Kolsuz bir tür işçi giysisi | Kur'an'da geçmez |
| [سجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بجس | Merkez | Sıvının dışarı çıkması | Dar bir aralıktan veya çatlaktan ilk fışkırma | Suyun basınçla belirmesi |
| [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Geniş yarılma ve akış | Geniş bir kanal açılarak gürül gürül akma | İnbičasın bir sonraki ve daha hacimli evresi |
| [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Kaynama | Suyun kendi yatağından doğal olarak yükselmesi | Dışarıdan bir yarılma şartı aranmaksızın kaynaması |
| [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Yüzeyde akış | Suyun bir vadi veya zeminde yayılarak ilerlemesi | Çıkış anından ziyade yatay hareketi ifade eder |
| [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Çatlama | Sert bir cismin ikiye ayrılması veya yarılması | Suyun çıkışından ziyade çatlağın kendisine odaklanır |
| [نضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8.md) | Zıt | Suyun çekilmesi | Suyun derine çekilerek tamamen tükenmesi ve kuruması | Suyun fışkırmasının tam zıddı olan kuruma durumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بجس | İnce yarıktan fışkırma | Dar menfezden suyun basınçla çıkması | Kesin |
| Latince | scaturire, prosilire | Fışkırmak, kaynamak | Suyun basınçla dışarı sıçramasını karşılar, dar menfez nüansı zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | to gush forth, to trickle out | Püskürmek, sızarak fışkırmak | İlk çıkış anındaki tazyikli sızmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | hervorquellen, entsprudeln | Kaynayarak çıkmak | Bir engeli aşarak dışarı fışkırma hareketini verir | Güçlü |
| Fransızca | jaillir | Fışkırmak, birden çıkmak | Sıvının bir noktadan aniden fırlaması durumunu anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İnbičas (fışkırma/sızma) | Taşın çatlayıp suyun ilk olarak belirip akması | İsrailoğullarının çöldeki su talebine karşılık kayadan suyun fışkırması (A'râf [7:160](https://lisan.digital/tr/ayet/7:160.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mucize ve peygamberlik delili | Taş gibi kuru bir maddeden ilahi iradeyle suyun yaratılması | Sebepsiz var ediş ve imkansızın gerçekleşmesi |
| Fıkıh | Suların temizlik vasfı | Doğal yarıklardan çıkan suların mutlak su vasfı taşıması | Kaynak suyunun temiz ve temizleyici niteliği |
| Tefsir | A'râf ile Bakara mukayesesi | A'râf [7:160](https://lisan.digital/tr/ayet/7:160.md)'taki بجس ile Bakara [2:60](https://lisan.digital/tr/ayet/2:60.md)'taki [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) farkı | İnbičasın başlangıçtaki dar sızıntıyı, inficarın ise sonrasındaki gür akışı anlatması |
| Hadis | Yara ve çıbanların patlaması | Sahabe rivayetlerinde yaranın delinmesi veya irinin akması | Tıbbi ve fiziki bir yarıktan sıvının tahliyesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Çaresizlik anında mucizevi lütuf | Rahmet kapısı | İmanı pekiştirme | Tıkanmış şartlarda ilahi bir menfez açılması | Güçlü |
| İlmi | Basınç ve akışkanlar dinamiği | Kılcal/dar akış | Enerji tahliyesi | İç basıncın yüzey çatlağından kinetiğe dönüşmesi | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal krizlerin yönetimi | Güvenlik süpabı | Gerilimi düşürme | Şiddetli iç baskıya kontrollü bir çıkış kanalı sağlama | Muhtemel |
| İktisadi | Dar boğazda likidite sağlama | İlk kaynak akışı | Darlık giderme | Tıkanmış piyasada ilk can suyunun belirmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kılcal borulardan basınçlı çıkış (dar orifice deşarjı) | Sınırlı hacimdeki sıvının küçük bir delikten akış debisi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik katarsis (duygusal boşalma) | Bireyde biriken gerilimin dar bir ifade alanı bularak boşalması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir fışkırma sayarak, [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) kökünden farksız bir su hareketi olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | A'râf Suresi'ndeki kullanım, kavmin başlangıçtaki tereddütlü ve dar talebine uygun düşen ilk sızma ve fışkırma evresini anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki lafız tercihlerinin rastlantısal olduğu zannına kapılmak ve iki farklı suredeki iki farklı kelimenin bağlamsal inceliğini kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın eşanlamlı gibi görünen kelimeleri nasıl farklı olay fazlarını ifade etmek üzere kusursuz bir hassasiyetle seçtiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının çöldeki su imtihanını ve Musa'nın asasıyla gerçekleşen mucizeyi anlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | A'râf [7:160](https://lisan.digital/tr/ayet/7:160.md) ile Bakara [2:60](https://lisan.digital/tr/ayet/2:60.md) arasındaki anlatım farkının bir çelişki değil, sürecin başlangıç (dar yarıktan sızma) ve sonuç (coşkun akış) evreleri olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir nesnede veya kapta açılan dar bir yarıktan sıvının tazyikle dışarı çıkması.
- Soyut anlam: Birikmiş bir potansiyelin dar bir menfez bularak ilk somut neticeyi vermesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin çöküşünü önleyen asgari tahliye ve hayati can damarı.
- LaTeX modeli: $$Q = A \cdot \sqrt{\frac{2\Delta P}{\rho}}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $Q$ yarıktan çıkan debiyi, $A$ dar çıkış kesitini, $\Delta P$ iç ile dış arasındaki basınç farkını, $\rho$ ise akışkanın yoğunluğunu temsil eder. بجس kökündeki anlam, dar bir $A$ aralığından yüksek bir $\Delta P$ tazyikiyle fışkıran ilk akışı matematiksel olarak doğrular.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/ayet/7:160.md) — فَانْبَجَسَتْ

وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Biz, onları on iki oymağa, ümmetlere ayırdık. Kavmi ondan su istediği zaman Musa’ya vahyettik ki: Asanı taşa vur. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes içeceği yeri belledi. Ve onların üzerine bulutla gölge yaptık. Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve güzel olanlarından yeyin. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendilerine zulmediyorlardı.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والسين والباء معهما
ج ب س، ب ج س، س ب ج مستعملات
جبس:
الجِبس: الجَبان الرَّديءُ.
ويقال: الجبسُ من أولاد الرِّيبة.
بجس:
البَجسُ: انشقاقٌ في قربةٍ أو حجرٍ أو أرضٍ ينبع منه الماء، فإن لم ينبع فليس بانجِباس، قال الله تعالى" "فانبجَسَت منه اثنتا عشرةَ عيناً".
والسَّحابُ يَتَبجسُ بالمطر.
والإنبِجاسُ علمٌّ والنُّبُوعُ للعين خاصَّةً.
ورجلٌ مُنبجسٌ: كثيرٌ خيرهُ.
سبج:
السُّبجَة: ثوبٌ من بعضِ ما يلبسه الطَّيانون، له جيبٌ ولا يَدانِ ولا فَرجانِ.
وربما تَسَنَّجَ الإنسان بكساءٍ أو ثوب، قال العجّاج:
كالحبشيِّ التفَّ أو تَسَبَّجا
والسَّيبجيُّ ويجمع السَّيابجة: قومٌ جُلداءُ من السِّند يكونوا مع اشتيام السفينة البحرية وهو رأس ملاّحي السفينةِ، وهو بالنَّبطيّة "اشتيامي"

##### Türkçe

باب **الجيم** و**السين** و**الباء** معهما
**ج ب س**، **ب ج س**، **س ب ج** kullanımdadır.

**جبس**:
**الجِبس**: kötü, değersiz korkak.
Ve denilir ki: **الجبسُ** şüphe (töhmet) evlâtlarındandır.

**بجس**:
**البَجسُ**: bir kırbada yahut taşta yahut yerde bir yarılma; ondan su fışkırır. Eğer fışkırmazsa **انجِباس** değildir. Allah Teâlâ dedi ki: ""Ondan on iki pınar fışkırdı."
Ve bulut yağmurla **يَتَبجسُ**.
Ve **الإنبِجاسُ** genel bir addır; **النُّبُوعُ** ise özellikle pınar (göz) içindir.
Ve **مُنبجسٌ** bir adam: hayrı çok olan.

**سبج**:
**السُّبجَة**: tayyânların giydiklerinin bazısından bir elbise; onun bir yakası (cebi) vardır, iki eli (kolu) yoktur ve iki yarığı yoktur.
Ve bazen insan bir örtü yahut elbise ile **تَسَنَّجَ** eder; el-Acçâc dedi ki:
Habeşî gibi; sarındı yahut **تَسَبَّجا** etti.
Ve **السَّيبجيُّ**; çoğulu **السَّيابجة**: Sind’den sert (dayanıklı) bir kavim; deniz gemisinin **اشتيام**’ı ile beraber olurlar; o, geminin denizcilerinin başıdır; ve o, Nabatîcede "اشتيامي"dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَجَسْتُ الماء فانْبَجَسَ، أي فجَّرته فانفجر. وبَجَسَ الماءُ بنفسهُ يَبْجُسُ. يتعدَّى ولا يتعدَّى. وسحائب بُجْسٌ. وانْبَجَسَ الماء وتَبَجَّسَ، أي تفجَّر.

##### Türkçe

**بَجَسْتُ** suyu; derken o da **انْبَجَسَ**; yani onu fışkırttım da fışkırdı. Ve su kendi kendine **بَجَسَ** eder; **يَبْجُسُ**. Geçişli olur ve geçişsiz olmaz. Ve **سحائب بُجْسٌ**. Ve su **انْبَجَسَ** etti ve **تَبَجَّسَ** etti; yani fışkırdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س ب
جبس ، سبج ، بجس : مستعملة .
جبس : قال الليث : الجِبْسُ : الرَّدِيُّ الدَّنيُّ الجبان .
قال الراجز :
خِمْسٌ إذا سار به الجِبْسُ بكى
ويقال الجبس : ولد زِنْيَةٍ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المَجْبُوس والجَبيسُ : نعت سَوءٍ للرجل المَأْبُون .
قال : والجِبْسُ : الجَامِدُ من كل شيء .
والجِبْسُ : الثقيلُ البَدَنِ ، الثقيلُ الروح الفَاسِقُ .
( أبو عبيد ) : تَجَبَّسَ في مَشيهِ تجبُّساً إذا تَبَخْتَرَ .
قال عمر بن لجأٍ :
تمشي إلى رِوَاءِ عَاطِنَاتِهَا
تَجَبُّسَ العَانِسِ في رَيْطَاتِهَا
سبج : ( أبو عبيد عن الفراء ) قال : السُّبجة ، والسَّبيجةُ : كساء أسود .
وقال الليث : السُّبْجَةُ : ثوب يلبسه الطَّيَّانُونَ له جيب ، ولا يَدَانِ له ، ولا فرجان .
ورُبَّما تَسَبَّجَ الإنسانُ بِكِسَاءٍ تَسَبُّجاً .
قال العجاج :
كالحَبَشِيِّ التفَّ أو تسبَّجا
وقال ابن السكيت : السَّبيج : بقيرة ، وأصله بالفارسية : شَبي .
وفي حديث قَيْلَةُ أنها حملت بنت أخيها وعليها سُبَيِّجٌ من صوف ، أرادت تصغير السَّبيجِ ، وهو معرَّب .
وقال الليث : السَّبيجِيُّ ، والجميع : السَّبابِجَةُ : قوم ذوو جلد من السِّند ، يكونون مع استيام السفينة البحرية ، وهو رأس الملاَّحين .
والسَّبَجُ : خَرَزٌ أسوَدُ ، وهو معرب ، أصله : سَبَه .
( أخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمة عن الفراء ) . أنه أنشده :
إنَّ سُلَيمَى وَاضِحٌ أبدانُها
ليِّنة الأطرَافِ من تحت السَّبَجْ
قال : السَّبَجُ من القميص : لَبِنَتُهُ ودَخارِيصُهُ .
بجس : قال الليث : البَجْس : انشقاقٌ في قِربةٍ أو حجر أو أرض ينبُعُ منه الماء فإن لم ينبع فليس بانبجاس .
وأنشد :
وكيف غربى دالح تبجَّسا
قال الله : ( فَانبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا ) ( الأعراف : 160 ) .
والسَّحابُ يتبجَّسُ بالمَطَر .
والانبِجَاسُ عامٌّ ، والنُّبُوعُ للعين خاصة .
وبَجْسَةُ اسم عَيْنٍ .

##### Türkçe

ج س ب
**جبس** ، **سبج** ، **بجس** : kullanımdadır.

**جبس** : Leys dedi: **الجِبْسُ** : kötü, aşağı, korkak.
Râciz dedi:
Beş (şey) ki, onunla **الجِبْسُ** yürüdüğünde ağladı

Ve denilir ki **الجبس** : zina çocuğu.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **المَجْبُوس** ve **الجَبيسُ** : **الرجل المَأْبُون** için kötü bir niteleme.
Dedi: ve **الجِبْسُ** : her şeyden katı olan.
Ve **الجِبْسُ** : bedeni ağır, ruhu ağır, fâsık.

( Ebû Ubeyd ) : yürüyüşünde **تَجَبَّسَ** eder, **تجبُّساً** (yapar) — kibirlendiği zaman.
Ömer b. Leca’ dedi:
Onun suyu bol, (suda) yatanlarına doğru yürür,
Onun örtülerinde bekâr kadının **تَجَبُّسَ**’u gibi

**سبج** : ( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ) dedi: **السُّبجة** ve **السَّبيجةُ** : siyah bir örtü.
Leys dedi: **السُّبْجَةُ** : **الطَّيَّانُونَ**’un giydiği bir elbise; onun bir yaka açıklığı vardır, onun iki eli yoktur, onun iki yarığı yoktur.
Ve bazen insan bir örtü ile **تَسَبَّجَ** eder, **تَسَبُّجاً**.
A‘câc dedi:
Habeşî gibi; sarındı yahut **تسبَّجا** etti

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّبيج** : bir **بقيرة**; aslı Farsçadadır: **شَبي**.
Ve **قَيْلَةُ** hadîsinde: o, yeğeninin kızını taşıdı; üzerinde yünden bir **سُبَيِّجٌ** vardı; **السَّبيجِ**’in küçültmesini istedi; o ise Arapçalaştırılmıştır.
Leys dedi: **السَّبيجِيُّ**; çoğulu: **السَّبابِجَةُ** : Sind’den deriye sahip bir kavim; deniz gemisinin kiralanmasıyla birlikte olurlar; o, denizcilerin başıdır.
Ve **السَّبَجُ** : siyah boncuk; o Arapçalaştırılmıştır; aslı: **سَبَه**.

( Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; Seleme’den; Ferrâ’dan ) ki, ona şu şiiri okudu:
Şüphesiz Süleymâ’nın bedeni parlaktır,
**السَّبَجْ**’in altından uçları yumuşaktır

Dedi: gömlekten **السَّبَجُ** : onun **لَبِنَتُهُ**’si ve onun **دَخارِيصُهُ**’si.

**بجس** : Leys dedi: **البَجْس** : bir kırbada yahut taşta yahut yerde bir yarılmadır; ondan su fışkırır; eğer fışkırmazsa **انبجاس** değildir.
Ve şu beyti okudu:
Ve benim kovam nasıl olur da, derin (kuyu) **تبجَّسا** etti

Allah dedi: ( **فَانبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا** ) ( el-A‘râf: 160 ).
Ve bulut yağmurla **يتبجَّسُ** eder.
Ve **الانبِجَاسُ** geneldir; **النُّبُوعُ** ise özellikle pınar içindir.
Ve **بَجْسَةُ** bir pınarın adıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والجيم وما بعدهما)
(بجح) والباء والجيم والحاء كلمةٌ واحدة. يقال بَجَحَ بالشيء إذا فرِح به. ويُبَجَّح بكذا. وفي حديث أمّ زَرْع: "بجّحني فَبجَحْتُ" أي فرَّحني ففرِحت. قال الراعي:
فما الفَقْرُ من أرضِ العَشيرة ساقَنَا *** إليكَ ولكِنّا بقُرْباكَ نَبْجَحُ([1])(بجد) الباء والجيم والدال أصلان: أحدهما دُِخْلَةُ الأمر وباطنُه، والآخر جِنْسٌ من اللِّباس. فأمّا الأول فقولهم: هو عالمٌ ببَجْدة أمرِك وبُجْدَتِه، أي دُِخْلَتِهِ وباطنه. ويقولون للدّليل الحاذق: "هو ابنُ بَجْدَتِها"، كأنّه نشأ بتلك
الأرض.
والأصل الآخَر البِجاد، وهو كساءٌ مخطَّطٌ، وجمعه بُجْدٌ. قال الشاعر([2]):
بخبزٍ أو بتمرٍ أو بسمنٍ *** أو الشيءِ الملفَّفِ في البِجادِ
ومنه قولهم: بَجَدَ بالمكان أقام به.
(بجر) الباء والجيم والراء أصلٌ واحد، وهو تعقُّد الشّيء وتجمُّعُه. يقال للرّجل الذي تخرج سُرّته وتتجمّع عندها العُروق: الأَبْجَرُ؛ وتلك البُجْرَة. والعرب تقول: "أفضَيْتُ إليه بِعُجَري وبُجَرِي" أي أطلعْتُه على أمري كلّه. ومن هذا الباب البَجَارَِي، وهي الدّواهي؛ لأنّها أمورٌ متعقِّدة مشْتبهة؛ والواحد منها بُجْرِيٌّ.
(بجس) الباء والجيم والسين: تفتُّح الشيءِ بالماء خاصّة. قال الخليل: البَجْس انشقاقٌ في قِربةٍ أو حَجَرٍ أو أرض يَنْبع منها ماء؛ فإنْ لم ينْبع فليسَ بانبِجاس. قال العجاج:
* وَكِيفَ غَرْبَيْ دالجٍ تَبَجَّسا([3]) *
قال: والانبجاس عامٌّ، والنُّبُوع للعين خاصّة. قال الله تعالى: ﴿فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً﴾ [الأعراف 160]. ويقول العرب: تَبَجَّس الغَرْبُ. وهذه أرضٌ تَبَجَّسُ عُيوناً، والسَّحاب يتبجَّسُ مطراً. قال يعقوب: جاءنا بثَريدةٍ تَتَبَجَّس. وذلك من كثرة الدَّسَم. وذكر عن رَجُلٍ يقال له أبو تُراب، ولا نعرِفُه نحنُ: بجَسْتُ الجرح مثل بطَطْتُه.
(بجل) الباء والجيم واللام أصولٌ ثلاثة: أحدها الكفاف والاحتساب، والآخر الشيء العظيم، والثالث عِرْقٌ.
فالأوّل قولهم بَجَلْ بمعنى حَسْب. يقول منه: أبْجَلَني كذا كما يقول كَفَاني وأحْسَبَنِي. قال الكميت([4]):
إليه موارِدُ أهلِ الخَصَاصِ *** ومِنْ عِنْدِهِ الصَّدَرُ المُبْجِلُ
قال ثعلب: بَجَلْ بمعنى حَسْب. قال: ولم أسمَعْهُ مضافاً إلاّ في بيتٍ واحد وهو قول لبيد:
* بَجَلي الآنَ مِنَ العيشِ بَجَلْ([5]) *
كذا قال ثعلب. وقد قال طرفة:
ألاَ إنّني سُقِّيتُ أسودَ حالِكاً *** ألا بَجَلي من الشراب ألاَ بَجَلْ([6])وبَجيلة قبيلة، يجوز أن تكون مشتقّة من هذا أو ما بعده.
والأصل الثاني قولهم للرجل العظيم: َبجَالٌ وبَجِيلٌ. والبُجْل البُهْتان العظيم. وحجّتُه قولُ أبي دُواد:
* قلتَ بُجْلاً قُلتَ قولاً كاذباً([7]) *
والأصل الثالث وهو عِرْقٌ في باطن الذراع. قال شاعر([8]):
* سارت إليهمْ سُؤورَ الأَبْجَلِ الضّاري([9]) *
(بجم) الباء والجيم والميم أصل واحد، وهو من الجمع. يقال للجمع الكثير بَجْم. ومن ذلك بَجَّمَ في نظره. وذلك إذا جَمَّع أجفانَه ونَظَرَ.
 --------------ـــــ
([1]) اللسان (بجج) والمجمل.
([2]) هو يزيد بن الصعق الكلابي، كما في معجم المرزباني 494 وكنايات الجرجاني 73 والاقتضاب
288. أو أبو مهوش الفقعسي، كما في حواشي الكامل 98. وانظر العقد (2: 10) والميداني
(1: 171) وأدب الكاتب 12 والخزانة (3: 142) وأخبار الظراف 24 والحيوان (3: 66).
([3]) ديوان العجاج 31. وهو في اللسان (بجس) بدون نسبة. وقبله في الديوان:
* وانحلبت عيناه من فرط الأسى *
([4]) يمدح عبد الرحيم بن عنبسة بن سعيد بن العاص، كما في اللسان (13: 48). وقبل البيت:
وعبد الرحيم جماع الأمور *** إليه انتهى اللقم المعمل
([5]) صدره كما في ديوان لبيد 17 طبع فينا 1881، واللسان (بجل) والخزانة (3: 34):  * فمتى أهلك فلا أحفله*
([6]) في ديوان طرفة 20 وشرح شواهد المغني 119 : "إلا إنني شربت".
([7]) عجزه في اللسان (13: 47) والمجمل:
* إنما يمنعني سيفي ويد *
          ونسب في المجمل إلى أبي ذؤيب، صوابه أبو دواد.
([8])هو الأخطل. ديوانه 118 واللسان (سور، ضرى). وفي الأصل: "شارع".
([9])صدره كما في المصادر المتقدمة:
* لما أتوها بمصباح ومبزلهم *
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الجيم** ve onlardan sonrakiler)

(**بجح**) **الباء** ve **الجيم** ve **الحاء** bir tek kelimedir. **بَجَحَ** denir, bir şeyle sevindiği zaman. Ve **يُبَجَّح** denir, bununla. **أمّ زَرْع** hadîsinde: “**بجّحني فَبجَحْتُ**” yani beni sevindirdi de sevindim. **الراعي** dedi:
فما الفَقْرُ من أرضِ العَشيرة ساقَنَا *** إليكَ ولكِنّا بقُرْباكَ نَبْجَحُ([1])

(**بجد**) **الباء** ve **الجيم** ve **الدال** iki asıldır: birincisi işin girişi ve içi, ikincisi elbiseden bir cinstir. Birincisine gelince, onların sözü: o, senin işinin **بَجْدة**sini ve onun **بُجْدَتِه**sini bilendir; yani onun girişi ve içi. Ve mahir kılavuza derler: “**هو ابنُ بَجْدَتِها**”; sanki o, o toprakta yetişmiş gibidir.

Diğer asıl **البِجاد**dır; o, çizgili bir örtüdür; çoğulu **بُجْد**dür. Şair dedi([2]):
بخبزٍ أو بتمرٍ أو بسمنٍ *** أو الشيءِ الملفَّفِ في البِجادِ
Ve ondan onların sözü: **بَجَدَ** mekânda, orada ikamet etti.

(**بجر**) **الباء** ve **الجيم** ve **الراء** bir asıldır; o da şeyin düğümlenmesi ve toplanmasıdır. Göbeği dışarı çıkan ve onun yanında damarlar toplanan adama **الأَبْجَرُ** denir; o da **البُجْرَة**dir. Ve Araplar der: “**أفضَيْتُ إليه بِعُجَري وبُجَرِي**” yani ona işimin tamamını açtım. Ve bu bâbdan **البَجَارَِي** vardır; o, belâlardır; çünkü onlar düğümlü, karışık işlerdir; onun teki **بُجْرِيٌّ**dür.

(**بجس**) **الباء** ve **الجيم** ve **السين**: özellikle su ile şeyin yarılıp açılmasıdır. **الخليل** dedi: **البَجْس**; bir kırbada yahut taşta yahut toprakta bir yarılmadır ki ondan su fışkırır; eğer fışkırmazsa **انبِجاس** değildir. **العجاج** dedi:
* وَكِيفَ غَرْبَيْ دالجٍ تَبَجَّسا([3]) *
Dedi ki: **الانبجاس** geneldir; **النُّبُوع** ise pınar için özeldir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً**﴾ [الأعراف 160]. Ve Araplar der: **تَبَجَّس الغَرْبُ**. Ve bu, gözeler **تَبَجَّسُ** eden bir topraktır; ve bulut yağmur **يتبجَّسُ** eder. **يعقوب** dedi: bize **ثَريدةٍ** getirdi, **تَتَبَجَّس**; bu, yağın çokluğundandır. **أبو تُراب** denilen bir adamdan zikredildi—biz onu tanımayız—: **بجَسْتُ** yarayı, **بطَطْتُه** gibi.

(**بجل**) **الباء** ve **الجيم** ve **اللام** üç asıldır: birincisi yetme ve yeter sayma, ikincisi büyük şey, üçüncüsü bir damardır.

Birincisi onların sözü: **بَجَلْ** “yeter” mânâsındadır. Ondan: **أبْجَلَني** şu, der; **كَفَاني** ve **أحْسَبَنِي** dediği gibi. **الكميت** dedi([4]):
إليه موارِدُ أهلِ الخَصَاصِ *** ومِنْ عِنْدِهِ الصَّدَرُ المُبْجِلُ
**ثعلب** dedi: **بَجَلْ** “yeter” mânâsındadır. Dedi ki: onu izafetli olarak bir tek beyitte işitmedim; o da **لبيد**’in sözü olan:
* بَجَلي الآنَ مِنَ العيشِ بَجَلْ([5]) *
**ثعلب** böyle dedi. Ve **طرفة** demiştir:
ألاَ إنّني سُقِّيتُ أسودَ حالِكاً *** ألا بَجَلي من الشراب ألاَ بَجَلْ([6])
Ve **بَجيلة** bir kabiledir; bundan yahut bundan sonrakinden türemiş olması câizdir.

İkinci asıl: onların büyük adama sözü: **بَجَالٌ** ve **بَجِيلٌ**. Ve **البُجْل** büyük iftiradır. Delili **أبي دُواد**’ın sözü:
* قلتَ بُجْلاً قُلتَ قولاً كاذباً([7]) *
Üçüncü asıl: o, kolun iç tarafında bir damardır. Bir şair dedi([8]):
* سارت إليهمْ سُؤورَ الأَبْجَلِ الضّاري([9]) *

(**بجم**) **الباء** ve **الجيم** ve **الميم** bir asıldır; o da toplamaktandır. Çok topluluğa **بَجْم** denir. Ondan: bakışında **بَجَّمَ**. Bu, göz kapaklarını toplayıp baktığı zamandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال بجس الماء وانبجس: انفجر، لكن الانبجاس أكثر ما يقال فيما يخرج من شيء ضيق، والانفجار يستعمل فيه وفيما يخرج من شيء واسع، ولذلك قال عز وجل: ﴿فانبجست منه اثنتا عشرة عينا﴾ [الأعراف/160]، وقال في موضع آخر: ﴿فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴾ [البقرة/60]، فاستعمل حيث ضاق المخرج اللفظان (قال أبو جعفر بن الزبير: إن الواقع في الأعراف طلب بني إسرائيل من موسى عليه السلام السقيا، والوارد في البقرة طلب موسى عليه السلام من ربه، فطلبهم ابتداء فأشبه الابتداء، وطلب موسى غاية لطلبهم لأنه واقع بعده ومرتب عليه، فأشبه الابتداء الابتداء والغاية الغاية، فقيل جوابا لطلبهم فانبجست، وقيل إجابة لطلبه: فانفجرت، وتناسب على ذلك. وقال: الانبجاس: ابتداء الانفجار، والانفجار بعده غاية له. راجع ملاك التأويل 1/67 - 68)، قال تعالى: ﴿وفجرنا خلالهما نهرا﴾ [الكهف/33]، وقال: ﴿وفجرنا الأرض عيونا﴾ [القمر/12] ولم يقل: بجسنا

##### Türkçe

- **بجس** suyu denilir ve **انبجس**: fışkırdı; fakat **الانبجاس** daha çok, dar bir şeyden çıkan hakkında söylenir; **الانفجار** ise onda da ve geniş bir şeyden çıkan hakkında da kullanılır. Bundan dolayı, aziz ve celil şöyle dedi: ﴿فانبجست منه اثنتا عشرة عينا﴾ [الأعراف/160]; ve başka bir yerde şöyle dedi: ﴿فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴾ [البقرة/60]. Böylece, çıkış yeri dar olduğu yerde iki lafzı kullandı. (Ebû Ca‘fer b. ez-Zübeyr dedi ki: A‘râf’taki vâki‘ olan, Benî İsrâîl’in Mûsâ عليه السلام’dan su istemesidir; Bakara’daki vârid olan ise, Mûsâ عليه السلام’ın Rabbinden istemesidir. Onların isteği bir başlangıç olarak oldu, bu yüzden başlangıca benzer; Mûsâ’nın isteği ise onların isteğinin bir gayesidir; çünkü onun ardından vâki‘dir ve onun üzerine tertip edilmiştir; böylece başlangıç başlangıca, gaye gayeye benzer. Bu sebeple, onların isteğine cevap olarak **فانبجست** denildi; onun isteğine icabet olarak da: **فانفجرت** denildi; buna göre de uygunluk gösterir. Ve dedi ki: **الانبجاس**: **الانفجار**’ın başlangıcıdır; **الانفجار** ise ondan sonra onun için bir gayedir. Bkz. ملاك التأويل 1/67 - 68). Yüce Allah dedi: ﴿وفجرنا خلالهما نهرا﴾ [الكهف/33]; ve dedi: ﴿وفجرنا الأرض عيونا﴾ [القمر/12]; ve “**بجسنا**” demedi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ج س
إنبجس الماء من السحاب والعين‏:‏ انفجر وتبجش‏:‏ تفجر‏.‏
قال العجاج‏:‏ وكيف غربي دالج يتبجسا وانبجست عيناه من فرط الأسا وسحائب بجس وبجسها الله‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ لـه قائـد دهـم الرباب وخلفه روايا يبجسن الغمام الكنهورا وأتانا بثريد يتبجس ويتضاغى وذلك من كثرة الودك‏.‏
وبه قرحة يبجسها الظفر‏.‏

##### Türkçe

ب ج س
Su, buluttan ve pınardan **إنبجس** etti: yarıldı ve **تبجش** etti: fışkırdı.

el-Acçâc dedi:
“Ve benim batım nasıl olur; gece yürüyen (bir deve) **يتبجسا** eder;
ve iki gözü, aşırı kederden **انبجست** etti;
ve **سحائب بجس**; ve Allah onu **بجسها** etti.”

İbn Mukbil dedi:
“Onun bir sürücüsü var; koyu renkli **الرباب**; ve arkasında,
katarlar var; **يبجسن** ederler, yoğun bulutu.”

Ve bize bir **ثريد** getirdi; **يتبجس** eder ve **يتضاغى** eder; bu, iç yağının çokluğundandır.

Ve onda bir yara vardır; tırnak onu **يبجسها** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَجْسُ: انشقاق في قِرْبة أَو حجر أَو أَرض يَنْبُعُ منه الماءُ، فإِن لم يَنْبُعْ فليس بانْبِجاسٍ؛ وأَنشد:
وَكِيفَ غَرْبَيْ دالِجٍ تَبَجَّسا
وبَجَسْتُه أَبْجِسُه وأَبْجُسُه بَجْساً فانْبَجَسَ وبَجَّسْتُه فَتَبَجَّسَ، وماء بَجِيسٌ: سائل؛ عن كراع. قال اللَّه تعالى: فانبجست منه اثنتا عشرة عيناً. والسحابُ يَتَبَجَّسُ بالمطر، والانْبِجاسُ عامٌّ، والنُّبُوع للعين خاصة. وبَجَسْتُ الماءَ فانْبَجَسَ أَي فَجَرْتُه فانفجر. وبَجَس الماءُ بنفسه يَبْجُسُ، يتعدّى ولا يتعدّى، وسحاب بُجْسٌ. وانْبَجَسَ الماءُ وتَبَجَّسَ أَي تفجر. وفي حديث حذيفة: ما منا رجل إِلا به آمَّةٌ يَبْجُسُها الظُّفُرُ إِلا الرَّجُلَيْن يعني عليّاً وعمر، رضي اللَّه عنهما. الآمّة: الشجة التي تبلغ أُمَّ الرأْس، ويَبجُسُها: يَفْجُرُها، وهو مَثَلٌ، أَرادَ أَنها نَغِلَة كثيرة الصديد، فإِن أَراد أَحد أَن يفجرها بظفره قدر على ذلك لامتلائها ولم يحتج إِلى حديدة يشقها بها، أَراد ليس منا أَحد إِلا وفيه شيء غير هذين الرجلين. ومنه حديث ابن عباس: أَنه دخل على معاوية وكأَنه قَزَعَةٌ يَتَبَجَّسُ أَي يتفجر. وجاءَنا بثريد يَتَبَجَّسُ أُدْماً. وبَجَّسَ المُخُّ: دخل في السُّلامى والعين فذهب، وهو آخر ما يبقى، والمعروف عند أَبي عبيد: بَخَّسَ.
وبَجْسَةُ: اسم عين.

##### Türkçe

**البَجْسُ**: bir kırbada yahut taşta yahut yerde, ondan suyun fışkırdığı bir yarılma; eğer fışkırmazsa **انْبِجاسٍ** değildir; ve inşad etti:

وَكِيفَ غَرْبَيْ دالِجٍ تَبَجَّسا

Ve **بَجَسْتُه** onu **أَبْجِسُه** ve **أَبْجُسُه** **بَجْساً** (olarak) (yaptım) da **انْبَجَسَ**; ve **بَجَّسْتُه** de (yaptım) da **فَتَبَجَّسَ**; ve **ماء بَجِيسٌ**: akıcı; Kırâ‘dan. Allah Teâlâ dedi: **فانبجست منه اثنتا عشرة عيناً**. Ve bulut yağmurla **يَتَبَجَّسُ**; ve **الانْبِجاسُ** geneldir, **والنُّبُوع** ise yalnızca pınara mahsustur. Ve **بَجَسْتُ الماءَ** da **فانْبَجَسَ**; yani onu **فَجَرْتُه** de **فانفجر**. Ve su kendi kendine **بَجَس** eder, **يَبْجُسُ**; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve **سحاب بُجْسٌ**. Ve su **انْبَجَسَ** ve **تَبَجَّسَ**; yani fışkırdı. Huzeyfe hadîsinde: “Bizden bir adam yoktur ki onda bir **آمَّةٌ** bulunmasın; tırnak onu **يَبْجُسُها**; ancak iki adam (müstesna)” yani Ali ve Ömer, Allah onlardan razı olsun. **الآمّة**: başın anasına (kafatasına) ulaşan yarık; ve **يَبجُسُها**: onu **يَفْجُرُها**; ve bu bir meseldir; onun çok irinli, çok cerahatli bir (yara) olduğunu kastetti; eğer bir kimse onu tırnağıyla patlatmak isterse, doluluğundan dolayı buna güç yetirir ve onunla yaracağı bir demire ihtiyaç duymaz; “bizden hiç kimse yoktur ki bu iki adamın dışında onda bir şey bulunmasın”ı kastetti. Ve ondan İbn Abbas hadîsi: onun Muâviye’nin yanına girdiği ve sanki o, **قَزَعَةٌ** gibi **يَتَبَجَّسُ**; yani fışkırır. Ve bize bir tirid getirdi, **يَتَبَجَّسُ أُدْماً** (katık) fışkırır (hâlde). Ve **بَجَّسَ المُخُّ**: parmak boğumuna ve göze girdi de gitti; ve o, kalan şeyin sonudur; Ebû Ubeyd katında bilinen: **بَخَّسَ**.

Ve **بَجْسَةُ**: bir pınarın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ج س * * بَجَسَ * الماء * فانْبَجَسَ * أي فجره فانفجر و * بَجَسَ * الماء بنفسه يتعدى ويلزم وبابهما نصر

##### Türkçe

* ب ج س * * **بَجَسَ** * suyu; böylece * **فانْبَجَسَ** *; yani onu fışkırttı da fışkırdı. Ve * **بَجَسَ** * su, kendi kendine; geçişli olur ve geçişsiz olur; ikisinin babı da **نصر**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بجس الماء والجرح يبجسه، بالكسر، ويبجسه، بالضم، بجسا، فيهما: شقه، فانبجس. والبجس: انشقاق في قربة أو حجر أو أرض ينبع منه الماء، فإن لم ينبع فليس بانبجاس، وهو في الجرح مجاز، ومنه حديث حذيفة:  ما منا رجل إلا به آمة يبجسها الظفر إلا رجلين  يعني عليا وعمر رضي الله عنهما، الآمة: الشجة التي تبلغ أم الرأس، ويبجسها: يفجرها، وهو مثل، أراد أنها نغلة كثيرة الصديد، فإن أراد أحد أن يفجرها بظفره قدر على ذلك لامتلائها، ولم يحتج إلى حديدة يشقها بها. أراد ليس منا أحد إلا وفيه شيء غير هذين الرجلين. بجس فلانا يبجسه بجوسا، بالضم: شتمه، وهو مجاز أيضا، كأنه نم عن مساويه. وماء بجس: منبجس، وقد بجس بنفسه يبجس، يتعدى ولا يتعدى، وكذلك سحاب بجس. وبجسه الله تبجيسا: فجره، من السحاب والعين، فانبجس وتبجس: انفجر وتفجر، قال الله تعالى:  فانبجست منه اثنتا عشرة عينا  . وبجسة، بالفتح: ع، أو اسم عين باليمامة، سمي لانفجار الماء به. والبجيس: العين الغزيرة. والانبجاس: النبوع في العين خاصة، أو هو عام، والنبوع للعين خاصة. ومما يستدرك عليه: ماء بجيس، كأمير: سائل. عن كراع. والسحاب يتبجس بالمطر. وجاءك بثريد يتبجس أدما، أي من كثرة الودك، قاله الزمخشري. والمنبجس: ماء بالحمى في جبال تسمى البهائم، ذكره المصنف في ب-ه-م. وبجس المخ تبجيسا: دخل في السلامى والعين فذهب، وهو آخر ما يبقى، وقال أبو عبيد: هو بالخاء المعجمة، كما سيأتي للمصنف.

##### Türkçe

**بجس** suyu ve yarayı, onu **يبجسه**; kesre ile; ve onu **يبجسه**; zamme ile; **بجسا**; ikisinde de: onu yardı; böylece **فانبجس**. Ve **البجس**: bir kırbada yahut taşta yahut toprakta, ondan suyun fışkırdığı bir yarılmadır; eğer fışkırmazsa **انبجاس** değildir; o, yarada mecazdır. Ondandır, Huzeyfe hadisi: “Bizden hiçbir adam yoktur ki onda, tırnağın onu **يبجسها** ettiği bir **آمة** bulunmasın; ancak iki adam müstesna” yani Ali ve Ömer (Allah onlardan razı olsun). **الآمة**: başın tepesine ulaşan yarma; ve **يبجسها**: onu yarıp akıtır; o bir meseldir. Muradı: onun, irin bakımından çok dolu bir çıbandır; eğer biri onu tırnağıyla yarıp akıtmak istese, doluluğundan dolayı buna güç yetirir; onunla yaracağı bir demire ihtiyaç duymaz. Muradı: bizden hiç kimse yoktur ki bu iki adamın dışında onda bir şey bulunmasın.

**بجس** falanı, onu **يبجسه**; **بجوسا**; zamme ile: ona sövdü; bu da mecazdır; sanki onun kötülüklerini açığa vurdu. Ve **ماء بجس**: **منبجس** (fışkırmış); ve nefsiyle **بجس** eder, **يبجس**; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve aynı şekilde **سحاب بجس**. Ve Allah onu **تبجيسا** ile **بجسه** etti: onu fışkırttı; buluttan ve pınardan; böylece **فانبجس**; ve **تبجس**: patladı ve fışkırdı. Yüce Allah’ın sözü: “Ondan on iki pınar **فانبجست**.”

Ve **بجسة**; fetha ile: (bir) alamet; yahut Yemâme’de bir pınarın adı; orada suyun fışkırmasından dolayı adlandırıldı. Ve **البجيس**: bol (sulu) pınar. Ve **الانبجاس**: özellikle pınarda kaynama (fışkırma); yahut o geneldir; ve **النبوع** pınara özeldir.

Ve ona ilave olarak hatırlatılanlardandır: **ماء بجيس**; **كأمير**: akıcı. Kıra‘dan. Ve bulut yağmurla **يتبجس** eder. Ve sana, katığı **يتبجس** eden bir **ثريد** ile geldi; yani içyağının çokluğundan; Zemahşerî söyledi. Ve **المنبجس**: “el-Hımâ”da, “el-Behâim” diye adlandırılan dağlarda bir sudur; musannif onu **ب-ه-م**’de zikretti. Ve iliği **تبجيسا** ile **بجس** etti: parmak boğumuna ve göze girdi de gitti; o, kalan şeyin en sonudur. Ebû Ubeyd dedi ki: o, noktalı **الخاء** iledir; musannif için ileride geleceği üzere.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَجَسَ المَآءَ
1 بَجَسَ المَآءَ بجس المآء , (S, A, Msb, K,) aor. بَجُسَ (S, Msb, K) and بَجِسَ , (A, K,) inf. n. بَجْسٌ, (Msb, TA,) He opened a way, passage, vent, or channel, for the water to flow forth; gave vent to it; made it to flow; syn. فَجَرَهُ, (S,) or فَتَحَهُ, (Msb,) or شَقَّهُ: (A, K:) [all of which, in this case, signify the same:] and in like manner one says of a wound; (A, K;) but in this case, the phrase is tropical: (TA:) and الَمآءِ ↓ بجّس, inf. n. تَبْجِيسٌ, He (namely, God, TA) made the water to flow forth, or to flow forth copiously, syn. فَجَّرَهُ, (K, TA,) from the cloud or clouds, and from the spring. (TA.) -A2- See also 7, in two places.

2 بَجَّسَ see 1.

5 تَبَجَّسَ see 7, in three places.

انبجس
7 انبجس أنبجس انبجس ٱنبجس It (water) had a way, passage, vent, or channel, opened for it to flow forth; it had vent; it poured forth; (S, A, Msb, K;) [it burst forth;] from a cloud or clouds, and from a spring; (A;) and from a rock; (Kur vii. 160;) as also ↓ بَجَسَ, aor. بَجُسَ ; (S, TA;) and ↓ تبجّس: (S, K:) syn. of the first, (S, A, K, * TA,) and last, (S,) اِنْفَجَرَ: (S, A, TA:) or of the last, تَفَجَّرَ [properly signifying it poured forth copiously]: (A, TA:) اِنْبِجَاسٌ signifies particularly the welling forth [of water] from a spring: or it has a general application: (K:) and ↓ بَجْسٌ signifies cracking in a water-skin, or stone, or earth, so that water issues from it. (TA.) You say, السَّحَابُ يَنْبَجِسُ بِالمَطَرِ [The clouds pour with rain]. (TA.) And أَتَانَا بِثَرِيدٍ ↓ يَتَبَجَّسُ, (A,) or أُدْمًا ↓ يَتَبَجَّسُ, (TA,) [He brought us crumbled bread moistened with broth, which streamed with seasoning,] meaning, by reason of the abundance of grease [in it]. (A, TA.)

مَآءٌ بَجْسٌ
مَآءٌ بَجْسٌ مآء بجس Water having a way, passage, vent, or channel, opened for it to flow forth; having a vent; or pouring forth: (K:) and in like manner, سَحَابٌ بَجْسٌ [clouds pouring forth rain]; (TA;) and [so] سَحَائِبُ بُجَّسٌ [pl. of ↓ بَاجِسٌ and بَاجِسَةٌ]: (S:) and ↓ مَآءٌ بَجِيسٌ flowing water: (Kr, TA:) and ↓ عَيْنٌ بَجِيسٌ a copious spring. (K, * TA.)

بَجيسٌ
بَجيسٌ بجيس : see بَجْسٌ, in two places.

بَاجِسٌ
بَاجِسٌ باجس ; pl. بُجَّسٌ: see بَجْسٌ.

##### Türkçe

بَجَسَ المَآءَ
1 **بَجَسَ المَآءَ** **بَجَسَ**’ı, (S, A, Msb, K,) muzârîsi **بَجُسَ** (S, Msb, K) ve **بَجِسَ**’tir, (A, K,) mastarı **بَجْسٌ**’dur, (Msb, TA,) suyun dışarı akması için bir yol, geçit, menfez veya kanal açtı; ona çıkış verdi; onu akıttı; eşanlamlısı **فَجَرَهُ**, (S,) yahut **فَتَحَهُ**, (Msb,) yahut **شَقَّهُ**’dur: (A, K:) [bunların hepsi, bu durumda, aynı mânaya delâlet eder:] ve aynı şekilde yara hakkında da söylenir; (A, K;) fakat bu durumda, ibare mecazîdir: (TA:) ve **بجّس** ↓ **الَمآءِ**, mastarı **تَبْجِيسٌ**’dur, O (yani Allah, TA) suyu dışarı akıttı, yahut bolca dışarı akıttı; eşanlamlısı **فَجَّرَهُ**’dur, (K, TA,) buluttan veya bulutlardan ve pınardan. (TA.) -A2- Ayrıca 7’ye de bak, iki yerde.

2 **بَجَّسَ**: 1’e bak.

5 **تَبَجَّسَ**: 7’ye bak, üç yerde.

انبجس
7 **انبجس** **أنبجس** **انبجس** **ٱنبجس** O (su) için dışarı akması üzere bir yol, geçit, menfez veya kanal açıldı; ona çıkış verildi; dışarı döküldü; (S, A, Msb, K;) [fışkırdı;] buluttan veya bulutlardan ve pınardan; (A;) ve kayadan; (Kur vii. 160;) bunun gibi ↓ **بَجَسَ**, muzârîsi **بَجُسَ**; (S, TA;) ve ↓ **تبجّس**: (S, K:) ilkinin (S, A, K, * TA) ve sonuncunun (S,) eşanlamlısı **اِنْفَجَرَ**’dır: (S, A, TA:) yahut sonuncunun eşanlamlısı **تَفَجَّرَ**’dır [asıl mânası bolca döküldü demektir]: (A, TA:) **اِنْبِجَاسٌ** özellikle bir pınardan [suyun] kaynayarak çıkmasını ifade eder: yahut genel bir kullanımı vardır: (K:) ve ↓ **بَجْسٌ** su tulumunda, yahut taşta, yahut toprakta çatlama demektir; öyle ki su ondan çıkar. (TA.) Şöyle dersin: **السَّحَابُ يَنْبَجِسُ بِالمَطَرِ** [Bulutlar yağmurla dökülür]. (TA.) Ve ↓ **يَتَبَجَّسُ** **أَتَانَا بِثَرِيدٍ**, (A,) yahut ↓ **يَتَبَجَّسُ** **أُدْمًا**, (TA,) [Bize, katıkla ıslatılmış ufalanmış ekmek getirdi; ki onda katık akıp gidiyordu,] yani içindeki yağın çokluğu sebebiyle. (A, TA.)

مَآءٌ بَجْسٌ
**مَآءٌ بَجْسٌ** **مآء بجس** Dışarı akması için kendisine bir yol, geçit, menfez veya kanal açılmış su; çıkışı olan; yahut dökülen: (K:) ve aynı şekilde, **سَحَابٌ بَجْسٌ** [yağmuru döken bulutlar]; (TA;) ve [böyle] **سَحَائِبُ بُجَّسٌ** [↓ **بَاجِسٌ** ve **بَاجِسَةٌ**’nin çoğulu]: (S:) ve ↓ **مَآءٌ بَجِيسٌ** akan su: (Kr, TA:) ve ↓ **عَيْنٌ بَجِيسٌ** bol bir pınar. (K, * TA.)

بَجيسٌ
**بَجيسٌ** **بجيس**: **بَجْسٌ**’e bak, iki yerde.

بَاجِسٌ
**بَاجِسٌ** **باجس**; çoğulu **بُجَّسٌ**: **بَجْسٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَجَسَ
بَجَسَ I ,  U ( n. ac. بَجْس 1 ),
a.  Spirted out.

b.  Caused to flow, run.

c.  Abused.

تَبَجَّسَ
تَبَجَّسَ V ,  اِنْبَجَسَ VII ,
a.  see I (a) .

##### Türkçe

بَجَسَ
بَجَسَ I, U (isim-fiil: **بَجْس** 1),
a. Fışkırdı.

b. Akıttı, akmasına/koşmasına sebep oldu.

c. Sövüp saydı.

تَبَجَّسَ
تَبَجَّسَ V, **اِنْبَجَسَ** VII,
a. I (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بجس
جَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ) - انْبَجَسَ - يَنْبَجِسُ

بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ) + كائن + شيئاً: يشقه فيخرج ما فيه بقوة واندفاع ونفور
انْبَجَسَ - يَنْبَجِسُ: على وزن " انفعل" من " بَجَسَ - يَبْجِسُ ": فعل " بَجَسَ - يَبْجِسُ " عندما يقع بشكل ذاتي: يَبْجِسُ نفسه بنفسه: يتشقق ذاتياً ويخرج منه ما فيه بقوة واندفاع ونفور
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفتح والفرج والشق والشرح وإحداث انفصال وفتحة في جسم الشيء للمرور إلى جوفه "، وهي:
شَقَّ - يَشُقُّ، فَتَحَ - يَفْتَحُ، شَرَحَ - يَشْرَحُ، بَقَرَ - يَبْقُرُ، فَرَجَ - يَفْرِجُ، بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ)
انبجست
 	﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما وأوحينا إلى موسى إذ استسقاه قومه أن اضرب بعصاك الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عينا قد علم كل أناس مشربهم وظللنا عليهم الغمام وأنزلنا عليهم المن والسلوى كلوا من طيبات ما رزقناكم وما ظلمونا ولكن كانوا أنفسهم يظلمون (160)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [بجس] ب ج س: بَجَسَ الماء فانْبَجَسَ أي فجره فانفجر و بَجَسَ الماء بنفسه يتعدى ويلزم وبابهما نصر
معجم الفرائد القرآنية
ب  ج  س
" فَانْبَجَسَتْ " في قوله تعالى" وَقَطَّعْنـَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنـْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً"(160) الأعراف .
الانبجاس : قريب من الانفجار، إلا أن الانبجاس أكثر ما يقال في الخارج من ضيق، والانفجار أعم، وبجس الشيء أي شقّهُ، وهذا يعني أن الانبجاس هو خروج الماء بعد أن يشق طريقه .
الراغب
بجس
يقال بجس الماء وانبجس: انفجر، لكن الانبجاس أكثر ما يقال فيما يخرج من شيء ضيق، والانفجار يستعمل فيه وفيما يخرج من شيء واسع، ولذلك قال عز وجل: }فانبجست منه اثنتا عشرة عينا﴿[الأعراف/160]، وقال في موضع آخر:﴾فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴿[البقرة/60]، فاستعمل حيث ضاق المخرج اللفظان (قال أبو جعفر بن الزبير: إن الواقع في الأعراف طلب بني إسرائيل من موسى عليه السلام السقيا، والوارد في البقرة طلب موسى عليه السلام من ربه، فطلبهم ابتداء فأشبه الابتداء، وطلب موسى غاية لطلبهم لأنه واقع بعده ومرتب عليه، فأشبه الابتداء الابتداء والغاية الغاية، فقيل جوابا لطلبهم فانبجست، وقيل إجابة لطلبه: فانفجرت، وتناسب على ذلك. وقال: الانبجاس: ابتداء الانفجار، والانفجار بعده غاية له. راجع ملاك التأويل 1/67 - 68)، قال تعالى:﴾وفجرنا خلالهما نهرا﴿[الكهف/33]، وقال:﴾وفجرنا الأرض عيونا{ [القمر/12] ولم يقل: بجسنا
ملخص اللسان
1.     البَجْسُ: انشقاق في قِرْبة أَو حجر أَو أَرض يَنْبُعُ منه الماءُ،
2.       بَجَسْتُه أَبْجِسُه وأَبْجُسُه بَجْساً فانْبَجَسَ وبَجَّسْتُه  فَتَبَجَّسَ، وماء بَجِيسٌ: سائل؛
3.     وبَجَسْتُ الماءَ فانْبَجَسَ أَي فَجَرْتُه فانفجر.
4.     وبَجَّسَ المُخُّ: دخل في السُّلامى والعين فذهب،
5.     وبَجْسَةُ: اسم عين.
لسان العرب
● - بجس: البَجْسُ: انشقاق في قِرْبة أَو حجر أَو أَرض يَنْبُعُ منه الماءُ،  فإِن لم يَنْبُعْ فليس بانْبِجاسٍ؛ وأَنشد:  وَكِيفَ غَرْبَيْ دالِجٍ تَبَجَّسا  وبَجَسْتُه أَبْجِسُه وأَبْجُسُه بَجْساً فانْبَجَسَ وبَجَّسْتُه  فَتَبَجَّسَ، وماء بَجِيسٌ: سائل؛ عن كراع. قال اللَّه تعالى: فانبجست منه  اثنتا عشرة عيناً. والسحابُ يَتَبَجَّسُ بالمطر، والانْبِجاسُ عامٌّ،  والنُّبُوع للعين خاصة. وبَجَسْتُ الماءَ فانْبَجَسَ أَي فَجَرْتُه فانفجر.  وبَجَس الماءُ بنفسه يَبْجُسُ، يتعدّى ولا يتعدّى، وسحاب بُجْسٌ. وانْبَجَسَ  الماءُ وتَبَجَّسَ أَي تفجر. وفي حديث حذيفة: ما منا رجل إِلا به آمَّةٌ  يَبْجُسُها الظُّفُرُ إِلا الرَّجُلَيْن يعني عليّاً وعمر، رضي اللَّه  عنهما. الآمّة: الشجة التي تبلغ أُمَّ الرأْس، ويَبجُسُها: يَفْجُرُها، وهو  مَثَلٌ، أَرادَ أَنها نَغِلَة كثيرة الصديد، فإِن أَراد أَحد أَن يفجرها  بظفره قدر على ذلك لامتلائها ولم يحتج إِلى حديدة يشقها بها، أَراد ليس  منا أَحد إِلا وفيه شيء غير هذين الرجلين. ومنه حديث ابن عباس: أَنه دخل  على معاوية وكأَنه قَزَعَةٌ يَتَبَجَّسُ أَي يتفجر. وجاءَنا بثريد  يَتَبَجَّسُ أُدْماً. وبَجَّسَ المُخُّ: دخل في السُّلامى والعين فذهب، وهو آخر  ما يبقى، والمعروف عند أَبي عبيد: بَخَّسَ.  وبَجْسَةُ: اسم عين.
مقايييس اللغة:
بجس الباء والجيم والسين: تَفَتُّح الشيء بالماء خاصّة. قال الخليل: البَجْس انشقاقٌ في قِربةٍ أو حَجَر أو أرض يَنْبع منها ماء، فإنْ لم ينْبع فليسَ بانبِجاس؛ قال العجّاج:
وَكِيفَ غَرْبَيْ دَالجٍ تَبَجَّسا
قال: والانبجاس عامٌّ، والنُّبُوع للعَين خاصَّة، قال الله تعالىٹ: ﴿فانَبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً﴾ (الأعراف 160). ويقول العرب: تَبَجَّسْ الغَرْبُ، وهذه أرضٌ تَبَجَّسُ عُيوناً، والسّحاب يَتَبَجَّسُ مَطَراً. قال يعقوب: جاءنا بثَريدةٍ تَتَبَجَّسَ، وذلك من كثرة الدّسَم، وذكر عن رَجُلٍ يقال له أبو تُراب، ولا نعرِفُه نحنُ: بَجَسْتُ الجرْح مثل بَطَطْتُه.
القاموس المحيط:
بَجَسَ الماءَ والجُرْحَ يَبْجِسُهُ ويَبْجُسُهُ شَقَّهُ، فلاناً بُجُوساً شَتَمَهُ.وماء بَجْسٌ مُنْبَجِسٌ. وبَجَّسَهُ تَبْجِيساً فَجَّرَهُ فَانْبَجَسَ وتَبَجَّسَ. وبَجْسَةُ ع، أوعَيْنٌ، باليمامة. والبَجِيسُ الغَزيرَةُ. والانْبِجَاسُ النُّبُوعُ في العَيْنِ خاصَّةً، أو عام.
جاء يَتَبَحْلَسُ، بالحاء المهملةِ جاء فارِغاً.
تاج العروس:
بجس
بَجَسَ الماءَ والجُرْحَ يَبْجِسُه بالكسْر ويَبْجُسُه بالضَّمّ بَجْساً فيهما : شَقَّهُ فانبَجَسَ . والبَجْسُ : انشِقاقٌ في قِرْبَةٍ أَو حَجَرٍ أَو أَرضٍ ينبُع منه الماءُ فإن لمْ يَنبعْ فليس بانبِجاسٍ وهو في الجُرْحِ مَجازٌ ومنه حديث حُذَيفَةَ : " ما مِناَّ رجلٌ إلاّ به آمَّةٌ يَبْجُسُها الظُّفُرُ إلاَ رَجُلَيْنِ " يعني عليَّاً وعُمَر رضي الله عنهما الآمَّةُ : الشّجَّةُ التي تبلُغُ أُمَّ الرَّأْسِ ويَبجُسُها : يَفجُرُها وهو مثَلٌ أَرادَ أَنَّها نَغِلَةٌ كثيرةُ الصَّديدِ فإن أَراد أَحدٌ أَنْ يَفجُرَها بظُفُره قَدَرَ على ذلكَ لامتلائِها ولم يحتَجْ إلى حَديدة يَشُقٌّها بها . أَرادَ ليس منَّا أَحَدٌ إلاّ وفيه شيءٌ غير هذين الرَّجُلين . بَجَسَ فلاناً يَبْجُسُه بُجوساً بالضَّمِّ : شتمَه وهو مَجاز أيضاً كأَنَّه نَمّ عن مَساوِيه . وماءٌ بَجْسٌ : مُنبجِسٌ وقد بَجَسَ بنفسِه يَبجُسُ يتعدَّى ولا يتعدَّى وكذلك سَحابٌ بَجْسٌ . وبَجَّسَه الله تَبْجيساً : فَجَّرَه من السَّحاب والعَيْنِ فانبجَسَ وتبَجَّسَ : انفجَرَ وتَفَجَّرَ قال الله تعالى : " فانْبَجَسَتْ منهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً " . وبَجْسَةُ بالفتح : ع أَو اسم عَيْنٍ باليَمامةِ سُمِّيَ لانفِجارِ الماءِ به . والبَجِيسُ : العَيْنُ الغَزيرَةُ . والانْبِجاسُ : النُّبوع في العَينِ خاصَّةً أَو هو عامٌّ والنُّبُوعُ للعَين خاصَّةً . ومما يُستدرك عليه : ماءٌ بَجيسٌ كأَميرٍ : سائلٌ . عن كُراع . والسَّحابُ يَتبَجَّسُ بالمَطَرِ . وجاءَكَ بثَريدٍ يتبَجَّسُ أُدماً أَي من كَثرَةِ الوَدَكِ قاله الزّمخشريّ . والمُنبَجِسُ : ماءٌ بالحِمَى في جِبالٍ تُسَمَّى البَهائمَ ذكره المصنِّف في بهم . وبَجَّس المُخُّ تَبجيساً : دخلَ في السُّلامَى والعينِ فذهَبَ وهو آخِرُ ما يبقى وقال أَبو عُبيد : هو بالخاءِ المُعْجَمَة كما سيأْتي للمصنِّف

##### Türkçe

بجس
**جَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**) - **انْبَجَسَ - يَنْبَجِسُ**

**بَجَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**) + bir varlık + bir şeyi: onu yarar da içindekini kuvvetle, atılım ve fışkırma ile dışarı çıkarır.
**انْبَجَسَ - يَنْبَجِسُ**: “**انفعل**” vezninde, “**بَجَسَ - يَبْجِسُ**”den: “**بَجَسَ - يَبْجِسُ**” fiilinin, kendiliğinden vuku bulduğu zamanındaki fiil: kendisini kendisiyle **يَبْجِسُ**: kendiliğinden çatlar ve içindekini kuvvetle, atılım ve fışkırma ile dışarı çıkarır.
Ve lafız, “bir şeyin cisminde iç boşluğuna geçmek için açma, aralama, yarma, şerh etme ve bir ayrılma ve bir açıklık meydana getirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَقَّ - يَشُقُّ**، **فَتَحَ - يَفْتَحُ**، **شَرَحَ - يَشْرَحُ**، **بَقَرَ - يَبْقُرُ**، **فَرَجَ - يَفْرِجُ**، **بَجَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**)

انبajasa
 	﴿Ve onları on iki kabile olarak ümmetlere ayırdık; kavmi ondan su istediği vakit Mûsâ’ya vahyettik: “Asânla taşa vur”; derken ondan on iki pınar **فانبجست**; her bir insan topluluğu içeceğini bildi; üzerlerine bulutu gölge yaptık; üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın indirdik: “Size rızık verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.” Bize zulmetmediler; fakat kendi nefislerine zulmediyorlardı (160)﴾ **الأعراف**

**مختار الصحاح**
● [بجس] ب ج س: **بَجَسَ** suyu da **فانْبَجَسَ**; yani onu fışkırttı da o da fışkırdı; ve suyu kendiliğinden **بَجَسَ**: geçişli olur ve geçişsiz olur; ikisinin babı da **نصر**dır.

**معجم الفرائد القرآنية**
ب  ج  س
“**فَانْبَجَسَتْ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “Ve onları on iki kabile olarak ümmetlere ayırdık; kavmi ondan su istediği vakit Mûsâ’ya vahyettik: ‘Asânla taşa vur’; derken ondan on iki pınar **فَانْبَجَسَتْ**” (160) **الأعراف**.
**الانبجاس**: **الانفجار**a yakındır; ancak **الانبجاس** daha çok darlıktan çıkan şey hakkında söylenir; **الانفجار** ise daha geneldir. Ve **بجس** bir şeyi: yani onu yardı; bu da, **الانبجاس**ın, suyun yolunu yarıp açtıktan sonra çıkması olduğunu ifade eder.

**الراغب**
بجس
Denir: suyu **بجس** etti ve **انبجس**: fışkırdı; fakat **الانبجاس** daha çok dar bir şeyden çıkan hakkında söylenir; **الانفجار** ise onda da ve geniş bir şeyden çıkan hakkında da kullanılır. Bundan dolayı Aziz ve Celil şöyle dedi: ﴿**فانبجست منه اثنتا عشرة عينا**﴾ [**الأعراف**/160]; başka bir yerde de şöyle dedi: ﴿**فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا**﴾ [**البقرة**/60]. Böylece çıkış yeri dar olduğu yerde iki lafzı kullandı. (Ebû Ca‘fer b. ez-Zübeyr dedi ki: **الأعراف**’ta vâki olan, Benî İsrail’in Mûsâ عليه السلام’dan su istemesidir; **البقرة**’da vârid olan ise Mûsâ عليه السلام’ın Rabbinden istemesidir. Onların isteği bir başlangıç isteğidir, başlangıca benzer; Mûsâ’nın isteği ise onların isteğinin gayesidir; çünkü ondan sonra vâki olur ve ona tertip edilmiştir; böylece başlangıç başlangıca, gaye gayeye benzer. Bu sebeple onların isteğine cevap olarak **فانبجست** denildi; onun isteğine icabet olarak da **فانفجرت** denildi; buna göre uygunluk sağlanır. Ve dedi ki: **الانبجاس**: **الانفجار**ın başlangıcıdır; **الانفجار** ise ondan sonra onun gayesidir. Bkz. **ملاك التأويل** 1/67 - 68). Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve ikisinin arasından bir nehir fışkırttık﴾ [**الكهف**/33]; ve dedi ki: ﴿Yeri pınarlar hâlinde fışkırttık﴾ [**القمر**/12]; “**بجسنا**” demedi.

**ملخص اللسان**
1. **البَجْسُ**: bir kırbada yahut bir taşta yahut bir yerde, ondan suyun kaynadığı bir yarılma;
2. Onu **بَجَسْتُه**: onu **أَبْجِسُه** ve **أَبْجُسُه** olarak, **بَجْساً**; derken **فانْبَجَسَ**; ve onu **بَجَّسْتُه**; derken **فَتَبَجَّسَ**. Ve **ماء بَجِيسٌ**: akıcı;
3. Ve suyu **بَجَسْتُ** de **فانْبَجَسَ**; yani onu fışkırttım da fışkırdı.
4. Ve **بَجَّسَ المُخُّ**: boğuma ve göze girdi de gitti;
5. Ve **بَجْسَةُ**: bir pınarın adı.

**لسان العرب**
● - بجس: **البَجْسُ**: bir kırbada yahut bir taşta yahut bir yerde, ondan suyun kaynadığı bir yarılma; eğer kaynamazsa **انْبِجاس** değildir. Ve şu beyit okunmuştur:
وَكِيفَ غَرْبَيْ دالِجٍ تَبَجَّسا
Ve onu **بَجَسْتُه**: onu **أَبْجِسُه** ve **أَبْجُسُه** olarak, **بَجْساً**; derken **فانْبَجَسَ**; ve onu **بَجَّسْتُه**; derken **فَتَبَجَّسَ**. Ve **ماء بَجِيسٌ**: akıcı; Kura‘dan. Allah تعالى dedi: “Ondan on iki pınar **فانبجست**.” Ve bulut yağmurla **يَتَبَجَّسُ**; ve **الانْبِجاسُ** geneldir; **النُّبُوع** ise pınara mahsustur. Ve suyu **بَجَسْتُ** de **فانْبَجَسَ**; yani onu fışkırttım da fışkırdı. Ve su kendiliğinden **بَجَس** eder: **يَبْجُسُ**; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve **سحاب بُجْسٌ**. Ve su **انْبَجَسَ** ve **تَبَجَّسَ**: yani fışkırdı. Huzeyfe hadîsinde: “Bizden hiçbir adam yoktur ki onda, tırnağın onu **يَبْجُسُها** olduğu bir **آمَّةٌ** bulunmasın; iki adam müstesna” yani Ali ve Ömer, Allah onlardan razı olsun. **الآمّة**: başın anasına ulaşan yaradır; ve “onu **يَبجُسُها**”: onu fışkırtır; bu bir meseldir. Muradı: onun, irinı çok olan bir **نَغِلَة** olmasıdır; eğer bir kimse onu tırnağıyla fışkırtmak isterse, doluluğundan dolayı buna güç yetirir ve onu yaracağı bir demire ihtiyaç duymaz. Muradı: bizden hiç kimse yoktur ki bu iki adamın dışında onda bir şey bulunmasın. Bundan: İbn Abbâs hadîsi: Muâviye’nin yanına girdi; sanki o, **قَزَعَةٌ** idi, **يَتَبَجَّسُ**; yani fışkırır. Ve bize, katığı **يَتَبَجَّسُ** olan bir tirid getirdi. Ve **بَجَّسَ المُخُّ**: boğuma ve göze girdi de gitti; o, kalan son şeydir. Ebû Ubeyd’e göre bilinen: **بَخَّسَ**. Ve **بَجْسَةُ**: bir pınarın adı.

**مقايييس اللغة:**
بجس **الباء** ve **الجيم** ve **السين**: özellikle su ile şeyin açılması. Halîl dedi: **البَجْس** bir kırbada yahut bir taşta yahut bir yerde, ondan suyun kaynadığı bir yarılmadır; eğer kaynamazsa **انبِجاس** değildir. el-Acçâc dedi ki:
وَكِيفَ غَرْبَيْ دَالجٍ تَبَجَّسا
Dedi ki: ve **الانبجاس** geneldir; **النُّبُوع** ise pınara mahsustur. Allah تعالى dedi: ﴿**فانَبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً**﴾ (**الأعراف** 160). Ve Araplar der: **تَبَجَّسْ الغَرْبُ**; ve bu bir yerdir ki pınarlar **تَبَجَّسُ** eder; ve bulut yağmur **يَتَبَجَّسُ** eder. Ya‘kūb dedi: bize, yağın çokluğundan dolayı **تَتَبَجَّسَ** olan bir tirid geldi. Ve Ebû Turâb denilen bir adamdan nakledildi—biz onu tanımayız—: yarayı **بَجَسْتُ**; **بَطَطْتُه** gibi.

**القاموس المحيط:**
Suyu ve yarayı **بَجَسَ** eder: onu **يَبْجِسُهُ** ve **يَبْجُسُهُ**: onu yarar. Bir kimseyi **بُجُوساً**: ona söver. Ve **ماء بَجْسٌ**: **مُنْبَجِسٌ**. Ve onu **بَجَّسَهُ**: **تَبْجِيساً**; onu fışkırttı; derken **فَانْبَجَسَ** ve **تَبَجَّسَ**. Ve **بَجْسَةُ**: bir yer; yahut Yemâme’de bir pınar. Ve **البَجِيسُ**: bol olan. Ve **الانْبِجَاسُ**: pınarda kaynama özellikle; yahut geneldir.
**جاء يَتَبَحْلَسُ**: **بالحاء المهملةِ**; boş olarak geldi.

**تاج العروس:**
بجس
Suyu ve yarayı **بَجَسَ** eder: onu kesre ile **يَبْجِسُه** ve damme ile **يَبْجُسُه**; ikisinde de **بَجْساً**: onu yarar; derken **فانبَجَسَ**. Ve **البَجْسُ**: bir kırbada yahut bir taşta yahut bir yerde, ondan suyun kaynadığı bir yarılmadır; eğer kaynamazsa **انبِجاس** değildir. Bu, yarada mecazdır. Ondan Huzeyfe hadîsi: “Bizden hiçbir adam yoktur ki onda, tırnağın onu **يَبْجُسُها** olduğu bir **آمَّةٌ** bulunmasın; iki adam müstesna” yani Ali ve Ömer, Allah onlardan razı olsun. **الآمَّةُ**: başın anasına ulaşan yara; ve “onu **يَبجُسُها**”: onu fışkırtır; bu bir meseldir. Muradı: onun, irinı çok olan bir **نَغِلَةٌ** olmasıdır; eğer bir kimse onu tırnağıyla fışkırtmak isterse, doluluğundan dolayı buna güç yetirir ve onu yaracağı bir demire ihtiyaç duymaz. Muradı: bizden hiç kimse yoktur ki bu iki adamın dışında onda bir şey bulunmasın. Bir kimseyi **بَجَسَ** eder: onu **يَبْجُسُه**; **بُجوساً** damme ile: ona söver; bu da mecazdır; sanki onun kötülüklerini açığa vurmuştur. Ve **ماءٌ بَجْسٌ**: **مُنبجِسٌ**; ve kendiliğinden **بَجَسَ** eder: **يَبجُسُ**; geçişli olur ve geçişsiz olur; aynı şekilde **سَحابٌ بَجْسٌ**. Ve Allah onu **بَجَّسَه**: **تَبْجيساً**; onu buluttan ve pınardan fışkırttı; derken **فانبجَسَ** ve **تبَجَّسَ**: fışkırdı ve fışkırıp çoğaldı. Allah تعالى dedi: “Ondan on iki pınar **فانْبَجَسَتْ**.” Ve **بَجْسَةُ** fetha ile: bir yer; yahut Yemâme’de bir pınarın adı; orada suyun fışkırmasından dolayı adlandırılmıştır. Ve **البَجِيسُ**: bol pınar. Ve **الانْبِجاسُ**: pınarda kaynama özellikle; yahut o geneldir; **النُّبُوعُ** pınara mahsustur. Ve buna eklenenlerdendir: **ماءٌ بَجيسٌ** “**أَمير**” gibi: akıcı; Kura‘dan. Ve bulut yağmurla **يَتبَجَّسُ**. Ve sana, katığı **يتبَجَّسُ** olan bir tirid getirdi: yani iç yağın çokluğundan; Zemahşerî söyledi. Ve **المُنبَجِسُ**: **الحِمَى**da, **البَهائمَ** denilen dağlarda bir sudur; musannif onu **بهم** maddesinde zikretti. Ve **بَجَّس المُخُّ**: **تَبجيساً**; boğuma ve göze girdi de gitti; o, kalan son şeydir. Ebû Ubeyd dedi: o, **بالخاءِ المُعْجَمَة** iledir; musannif için ileride gelecektir.
