# بجل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AC%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بجل

بجله تبجيلا: عظمه، أو قال له: بجل، كنعم، أي حسبك حيث انتهيت قال ابن جني: ومنه اشتق رجل بجال وبجيل كسحاب وأمير، أي مبجل يبجله الناس، قاله شمر. أو هو الشيخ الكبير السيد العظيم عن أبي عمرو، زاد غيره: مع جمال ونبل قال زهير بن جناب الكلبي، وكان من المعمرين:
  الموت خير للـفـتـى                      فليهلكا وبـه بـقـيه
  من أن يرى الشيخ البجا                      ل يقاد يهدى بالعشـيه

  جعل قوله: يهدى حالا ليقاد، كأنه قال: يقاد مهديا، ولولا ذلك لقال: ويهدى، بالواو، كما في العباب. وقد بجل ككرم، بجالة وبجولا ولا توصف به المرأة. والباجل: الحسن الحال المخصب من الناس والإبل، وحكى يعقوب عن أبي الغمر العقيلي: يقال للرجل الكثير الشحم: إنه لباجل، وكذلك الناقة والجمل. الباجل: الفرحان، وقد بجل، كفرح ونصر، بجلا بالفتح وبجولا بالضم فيهما أي في الفرحان والمخصب. البجيل كأمير: الغليظ من كل شيء يقال: أمر بجيل: أي منكر عظيم. والأبجل: عرق غليظ من الفرس والبعير في الرجل أو في اليد بازاء الأكحل من الإنسان، يقال: فصد أبجل الفرس أو البعير، والجمع: أباجل، ويجوز للشاعر أن يستعيره للإنسان، قالت زينب أخت يزيد بن الطثرية:
  فتى قد قد السيف لا متآزف                      ولا رهل لباته وأباجـلـه والبجل، محركة: البهتان، أو هو بالضم: العظيم من البهتان، قال أبو دواد الإيادي:
  امرؤ القيس بن أروى مقسم                      أن رآني لأبوأن بـفـنـد
  قلت بجلا قلت قولا كاذبـا                      إنما يمنعني سـيفـي ويد ويروى: بجرا وهو بمعناه، قال الأزهري: ولم أسمعه باللام لغير الليث، وأرجو أن تكون اللام لغة، لتعاقبهما في مواضع كثيرة. البجل أيضا: العجب، وقول لقمان بن عاد حين وصف إخوته لامرأة كانوا خطبوها، فقال في وصف أحدهم: خذي مني أخي ذا البجل وهو ذم: أي يرضى بخسيس الأمور، ولا يرغب في معاليها. وفي العباب: أخبر أنه قصير الهمة، وهو راض بأن يكفيه غيره الأمور، ويكون كلا على غيره، ويقول: حسبي ما أنا فيه. وأما قوله في الأخ الآخر: خذي مني أخي ذا البجله، يحمل ثقلي وثقله فإنه مدح. بجلي محركة ويسكن بمعنى حسبي. وبجلك وبجلني، ساكنتي اللام، أي يكفيك ويكفيني، اسم فعل. وبجل، كنعم، زنة ومعنى. قال الأخفش: بجل، ساكنة أبدا، يقولون: بجلك، كما يقولون: قطك، وسبب بنائهما أن الإضافة منوية فيهما، وإنما بني بجل على السكون، لأنه لم يتمكن بالإعراب في موضع تمكنه، إلا أنهم لا يقولون: بجلني، كما يقولون: قطني، ولكن يقولون: بجلي وبجلي: أي حسبي، قال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  فمتى أهلك فلا أحفـلـه                      بجلي الآن من العيش بجل وفي حديث بعض الصحابة، رضي الله تعالى عنهم:  فألقى تمرات كن في يده وقال: بجلي من الدنيا  .. وقال طرفة بن العبد:
  ألا إنني شربت أسود حالـكـا                      ألا بجلي من الشراب ألا بجل وفي حديث علي رضي الله عنه: أنه لما التقى الفريقان يوم الجمل صاح أهل البصرة:
  ردوا علينا شيخنا ثم بجل فقالوا:
  كيف نرد شيخكم وقد قحل ثم اقتتلوا. وقال شيخنا: قوله بجلي جاء بها مقرونة بالياء؛ ليوضح الأمر في اقترانه بالنون الدالة على الوقاية، فمن قال: اسم فعل، أوجبه، ومن قال: هي بمعنى حسب، جوزه، وأحكام ذلك مبسوطة في المغنى وشروحه. وأبجله الشيء: كفاه ومنه قول الكميت:
  إليه موارد أهل الخصاص                      ومن عنده الصدر المبجل والبجلة بالفتح: الشجرة الصغيرة، ج: بجلات قال كثير:
  ويجيد مغزلة ترود بـوجـرة                      بجلات طلح قد خرفن وضال قال شمر: البجلة: الشارة الحسنة يقال: إنه لذو بجلة. بجلة بلا لام: أبو حي من بني سليم، نسبوا إلى أمهم، وهي بجلة بنت هناءة بن مالك بن فهم والنسبة إليهم بجلي، ساكنة قال عنترة بن شداد:

  وآخر منهم أجررت رمحي                      وفي البجلي معبلة وقـيع منهم عمرو بن عبسة بن عامر بن خالد بن حذيفة بن عمرو بن خلف بن مازن بن بجلة السلمي الصحابي رضي الله تعالى عنه، سابق مشهور، ترجمته في تاريخ دمشق، يكنى أبا عمرو، وأبا نجيح، وأبا شعيب، وكان ربع الإسلام، روى عنه كبار التابعين بالشأم، منهم شرحبيل بن السمط، وسليم بن عامر، وضمرة بن حبيب. وعيسى بن عبد الرحمن السلمي، عن طلحة بن مصرف، وعنه يحيى بن آدم، وأبو أحمد الزبيري البجليان. بجيلة كسفينة: حي باليمن، من معد، والنسبة إليه: بجلي، محركة قال ابن الكلبي في جمهرة نسب بجيلة: ولد عمرو بن الغوث بن نبت بن مالك بن زيد بن كهلان إراشا، فولد إراش أنمارا، فولد أنمار أفتل، وهو خثعم، وأمه هند بنت مالك بن الغافق بن الشاهد بن عك، وعبقرا، والغوث، وصهيبة، وخزيمة دخل في الأزد، وادعة، بطن مع بني عمرو بن يشكر، وأشهل، وشهلا، وطريفا، وسمية، رجل، والحارث وخدعة، وأمهم بجيلة بنت صعب بن سعد العشيرة، بها يعرفون. قلت: وقد اختلف أئمة النسب في بجيلة، فمنهم من جعلها من اليمن، وهو قول ابن الكلبي، الذي تقدم، وهو الأكثر، وقيل: هم من نزار بن معد، قاله مصعب بن الزبير، وكأن المصنف جمع بين القولين، وفيه نظر لا يخفى. منهم أبو عمرو جرير بن عبد الله بن جابر، وهو الشليل بن مالك بن نصر بن ثعلبة بن جشم بن عوف، الصحابي، رضي الله تعالى عنه، ورهطه. وكان جرير يوسف هذه الأمة، أسلم قبل وفاة النبي صلى الله عليه وسلم، ووفد عليه قبل موته بأربعين يوما، فيما قيل، وسكن الكوفة، ثم قرقيسا، فمات بها، بعد الخمسين. روى عنه قيس والشعبي، وهمام بن الحارث، وأبو زرعة حفيده، وأبو وائل، وغيرهم. وبنو بجالة كسحابة: بطن من ضبة، وهو بجالة بن ذهل بن مالك بن بكر بن سعد بن ضبة.
 ومما يستدرك عليه: يقال: رجل بجال وبجيل: إذا كان ضخما، قاله الأصمعي، قال الشاعر:
  لن تعدم الطير منا مسفرا
  شيخا بجالا وغلاما حزورا وخير بجيل: أي واسع كثير، ومنه الحديث:  أنه صلى الله تعالى عليه وسلم أتى القبور فقال: السلام عليكم، أصبتم خيرا بجيلا، وسبقتم شرا طويلا  . وأبجله الشيء: فرح به. وقول الشاعر:
  عاري الأشاجع لم يبجل أي لم يفصد أبجله. ورجل ذو بجلة: أي رواء وحسن وحسب ونبل. وقول عمرو ذي الكلب:
  بجيلة ينذروا رميى وفهم                      كذلك حالهم أبدا وحالي أراد: بني بجلة، من سليم، فصغر.

### Türkçe

**بجله**’yi **تبجيلا** (ile): onu yüceltti; yahut ona: **بجل** dedi; **كنعم** gibi; yani: “vardığın yerde sana yeter.” İbn Cinnî dedi ki: Bundan **رجل بجال** ve **بجيل** (türetilmiştir), **كسحاب** ve **أمير** gibi; yani: insanlar onu yüceltirler, yüceltilecek (kimse). Bunu Şemmer söyledi. Yahut o, Ebû Amr’dan (rivayetle): büyük yaşlı, efendi, yüce (kimsedir). Başkası artırdı: güzellik ve soylulukla beraber. Zuheyr b. Cunâb el-Kelbî dedi—o, uzun ömürlülerdendi:
  Ölüm delikanlı için daha hayırlıdır,
  öyleyse helâk olsun ve onunla kalanı (da helâk olsun),
  ihtiyar **البجا**
  **ل**’in akşamleyin götürülüp sevk edildiğini görmesinden (daha hayırlıdır).

Onun sözünü: **يهدى**’yı **ليقاد** için hâl kıldı; sanki şöyle dedi: “hidayet edilerek sevk edilir”; yoksa “**ويهدى**” derdi, vav ile; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **بجل** (fiili) **ككرم** (vezninde): **بجالة** ve **بجولا** (ile); kadın onunla vasıflandırılmaz. Ve **الباجل**: insanlardan ve develerden hâli güzel, bereketli (kimse/hayvan). Ya‘kūb, Ebû’l-Ğamr el-‘Ukaylî’den nakletti: çok yağlı adama denir: “o mutlaka **لباجل**’dir”; aynı şekilde dişi deve ve erkek deve (için de). **الباجل**: sevinçli olandır; ve **بجل** (fiili) **كفرح** ve **نصر** (vezninde): **بجلا** (fetha ile) ve **بجولا** (damme ile), ikisinde de; yani sevinçli ve bereketli (manasında). **البجيل** **كأمير**: her şeyden kalın olan; denir: **أمر بجيل**; yani: inkâr edilesi büyük (şey). Ve **الأبجل**: atın ve devenin bacakta yahut elde, insandaki **الأكحل**’in karşısında bulunan kalın bir damarıdır; denir: “atın yahut devenin **أبجل**’ini kan aldı”; çoğulu: **أباجل**. Şaire, onu insan için ödünçlemesi caizdir. Zeyneb, Yezîd b. et-Tıtheriyye’nin kız kardeşi dedi:
  Bir delikanlı: kılıç onu biçmiştir; ne gevşek,
  ne de göğsünün ve **أباجـلـه**’sinin (damarlarının) etli-gevşek (olduğu).

Ve **البجل**, harekeli: iftira; yahut o, damme ile: iftiradan büyük olan. Ebû Duvâd el-İyâdî dedi:
  İmru’ul-Kays b. Ervâ, yemin etmiş,
  beni görürse mutlaka beni bir **فـنـد**’e yerleştirecek.
  Dedim: **بجلا**; dedim: yalan bir söz,
  beni ancak kılıcım ve elim engeller.

Ve “**بجرا**” diye rivayet edilir; o da onun manasındadır. Ezherî dedi ki: Lays’tan başkası için onu lâm ile işitmedim; ve umarım ki lâm bir lehçedir; çünkü ikisinin (lâm ile râ’nın) birçok yerlerde birbirinin yerine geçmesi vardır. **البجل** ayrıca: hayret. Ve ‘Âd’ın oğlu Lokmân’ın sözü: kardeşlerini, kendisine talip oldukları bir kadına vasfettiği zaman; kardeşlerinden birini vasfederken dedi: “Benden **ذا البجل** olan kardeşimi al”—bu bir zemmdir—yani: değersiz işlere razı olur; onların yücelerine rağbet etmez. **العباب**’da: onun himmetinin kısa olduğunu haber verdi; o, başkasının işleri kendisine kâfi gelmesine razıdır; başkasına yük olur; ve der: “içinde bulunduğum bana yeter.” Ama öteki kardeş hakkında sözü: “Benden **ذا البجله** olan kardeşimi al; benim yükümü ve onun yükünü taşır”—bu ise bir medhtir. **بجلي** harekeli—ve sükûnlu da olur—“bana yeter” manasındadır. Ve **بجلك** ve **بجلني**, lâmı sükûnlu: yani “sana yeter” ve “bana yeter”; fiil ismi. Ve **بجل**, **كنعم**: vezin ve mana (bakımından). Ahfeş dedi ki: **بجل**, daima sükûnludur; derler: **بجلك**, derler: **قطك** gibi. İkisinin bina edilmesinin sebebi: izâfenin ikisinde de niyet edilmiş olmasıdır. **بجل** ancak sükûn üzere bina edildi; çünkü i‘râb ile, temekkün yerinde temekkün etmedi. Ancak onlar: **بجلني** demezler; **قطني** dedikleri gibi; fakat derler: **بجلي** ve **بجلي**; yani: “bana yeter.” Lebîd—Allah Teâlâ ondan razı olsun—dedi:
  Ne zaman helâk olursam, ona aldırmam;
  şimdi bana, yaşayıştan **بجل** (kadar) **بجل** yeter.

Bazı sahâbîlerin—Allah Teâlâ onlardan razı olsun—hadisinde: elindeki birkaç hurmayı attı ve dedi: “**بجلي** dünyadan.” .. Ve Tarafe b. el-‘Abd dedi:
  Dikkat edin: ben kapkara bir (şey) içtim;
  dikkat edin: bana içkiden **بجلي**; dikkat edin: **بجل**.

Ali’nin—Allah Teâlâ ondan razı olsun—hadisinde: iki grup Cemel günü karşılaştığında Basra halkı bağırdı:
  “Şeyhimizi bize geri verin, sonra **بجل**!”

Sonra dediler:
  “Şeyhinizi nasıl geri veririz; hâlbuki o **قحل** oldu?” Sonra savaştılar. Şeyhimiz dedi ki: **بجلي** sözünü, yâ ile bitişik getirdi; nûn ile bitişmesinde—koruma bildiren nûn—işi açıklasın diye. Kim “fiil ismi” derse, onu gerekli kıldı; kim “**حسب** manasındadır” derse, onu caiz gördü. Bunun hükümleri **المغنى**’da ve şerhlerinde yayılmıştır. Ve **أبجله** الشيء: ona kâfi geldi; ondan, Kumeyt’in sözü:
  Ona, ihtiyaç sahiplerinin varış yerleri (vardır);
  ve onun yanında **الصدر المبجل** (kâfi gelen göğüs/ön kısım) vardır.

Ve **البجلة** fetha ile: küçük ağaç; çoğulu: **بجلات**. Kesîr dedi:
  Ve iyi bir iğ eğirmeyi yapar; **بوجـرة**’de dolaşır,
  yaşlanmış ve sapmış akasyaların **بجلات**’ı (arasında).

Şemmer dedi ki: **البجلة**: güzel nişan/alamet; denir: “o mutlaka **ذو بجلة**’dir.” **بجلة** lâm’sız: Benî Süleym’den bir kabile babasıdır; annelerine nispet edildiler; o, **بجلة** bint Henâe b. Mâlik b. Fehm’dir; onlara nispet: **بجلي**, sükûnlu. ‘Antere b. Şeddâd dedi:

  Onlardan bir başkası: mızrağımı sürükledim;
  ve **البجلي** içinde, sivri ve düz (bir şey) (vardı).

Onlardan: ‘Amr b. ‘Abese b. ‘Âmir b. Hâlid b. Huzeyfe b. ‘Amr b. Halef b. Mâzin b. **بجلة** es-Sülemî, sahâbî—Allah Teâlâ ondan razı olsun—meşhur bir öncü; tercümesi **تاريخ دمشق**’tadır. Künyesi: Ebû ‘Amr, Ebû Necîh ve Ebû Şu‘ayb. İslâm’ın dörtte biri idi. Şam’da büyük tâbiîn ondan rivayet etti; onlardan: Şurahbîl b. es-Sımt, Selîm b. ‘Âmir ve Damra b. Habîb. Ve ‘Îsâ b. ‘Abdirrahmân es-Sülemî, Talha b. Musarrif’ten; ondan da Yahyâ b. Âdem ve Ebû Ahmed ez-Zübeyrî **البجليان**. **بجيلة** **كسفينة**: Yemen’de bir kabile; Ma‘add’dan. Ona nispet: **بجلي**, harekeli. İbn el-Kelbî, **جمهرة نسب بجيلة**’de dedi: ‘Amr b. el-Ğavs b. Nebt b. Mâlik b. Zeyd b. Kehlân, İrâş’ı doğurdu; İrâş, Enmâr’ı doğurdu; Enmâr, Aftal’ı doğurdu—o, Has‘am’dır—annesi Hind bint Mâlik b. el-Ğâfik b. eş-Şâhid b. ‘Akk’dır; ve ‘Abkar’ı, el-Ğavs’ı, Suhaybe’yi; ve Huzeyme’yi—Ezd’e girdi—ve Vâdi‘a’yı—Benî ‘Amr b. Yeşkur ile bir batın—ve Eşhel’i, Şehlâ’yı, Tarîf’i, Sumeyye’yi—bir adam—ve el-Hâris’i ve Hud‘a’yı; anneleri **بجيلة** bint Sa‘b b. Sa‘d el-‘Aşîra’dır; onunla tanınırlar. Dedim: **بجيلة** hakkında nesep imamları ihtilaf etti: onlardan onu Yemen’den kılan vardır—bu, yukarıda geçen İbn el-Kelbî’nin sözüdür ve çoğunluktur—ve denildi ki: onlar Nizâr b. Ma‘add’dandır; bunu Mus‘ab b. ez-Zübeyr söyledi. Sanki musannif iki sözü birleştirdi; bunda gizli olmayan bir nazar vardır. Onlardan: Ebû ‘Amr Cerîr b. ‘Abdullah b. Câbir—o, eş-Şelîl b. Mâlik b. Nasr b. Sa‘lebe b. Cuşem b. ‘Avf’tur—sahâbî, Allah Teâlâ ondan razı olsun, ve onun topluluğu. Cerîr bu ümmetin Yûsuf’u idi. Nebî—Allah Teâlâ ona salât etsin—vefatından önce Müslüman oldu; denildiğine göre ölümünden kırk gün önce ona geldi. Kûfe’de oturdu, sonra Karkîsâ’ya (gitti); elliden sonra orada öldü. Ondan Kays ve eş-Şa‘bî, Hemmâm b. el-Hâris, torunu Ebû Zur‘a, Ebû Vâil ve başkaları rivayet etti. Ve **بنو بجالة** **كسحابة**: Dubbe’den bir batın; o, **بجالة** b. Zuhel b. Mâlik b. Bekr b. Sa‘d b. Dubbe’dir.
Ve ona istidrâk olunanlardan: denir: **رجل بجال** ve **بجيل**; eğer iri (cüsseli) olursa; bunu Asma‘î söyledi. Şair dedi:
  Kuş, bizden asla eksik bulmayacak, açıkta (bir şey)
  bir ihtiyar **بجالا** ve bir oğlan **حزورا**.

Ve **خير بجيل**: yani geniş, çok. Ondan hadis: o—Allah Teâlâ ona salât etsin—kabirlere geldi ve dedi: “Selâm size; siz **خيرا بجيلا** elde ettiniz; ve uzun bir şerri geçtiniz.” Ve **أبجله** الشيء: onunla sevindi. Şairin sözü:
  **عاري الأشاجع لم يبجل** yani: onun **أبجل**’ini kan almadı.

Ve **رجل ذو بجلة**: yani: dolgunluk, güzellik, haseb ve soyluluk sahibi. Ve ‘Amr Zî’l-Kelb’in sözü:
  **بجيلة** uyarırlar benim atışımı ve Fehm’i;
  işte onların hâli daima böyledir, benim hâlim de.

İstedi: Benî **بجلة**, Süleym’den; küçültme yaptı.
