# بحتر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AD%D8%AA%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بحتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AA%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: بُحْتُرٌ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله باء)
كلمةٌ تكون آخذةً منهما جميعاً بخَطِّ. والأصل في ذلك ما ذكره الخليل من قولهم حَيْعَل الرّجُل، إذا قالَ حَيَّ عَلَى.
ومن الشيء الذي كأنّه متَّفَقٌ عليه قولهم([1]): عَبْشَميّ. وقوله:([2])
* تَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ([3]) *
فعلى هذا الأصل بَنَينا ما ذكرناه من مقاييس الرّباعي، فنقول: إنّ ذلك على ضربين: أحدهما المنحوت الذي ذكرناه، والضّرب الآخر [الموضوع] وضعاً لا مجالَ له في طُرق القياس. وسنبين ذلك بِعَون الله.
فممّا جاءَ منحوتاً من كلام العرب في الرُّباعي أوله باء.
(البلعُوم) مَجْرَى الطّعامِ في الحَلْق. وقد يحذف فيقال بُلْعُم. وغير مُشْكلٍ أنَّ هذا مأخوذٌ من بَلِعَ، إلاّ أنّه زِيدَ عليه ما زيِدَ لجنسٍ من المبالغة في معناه. وهذا وما أشبهه توطِئةٌ لما بعده.
ومن ذلك (بُحْتُرٌ) وهو القصير المجتمِع الخَلْق. فهذا منحوتٌ من كلمتين، من الباء والتاء والراء، وهو من بترتُه فبُتِر، كأنّه حُرِم الطُّولَ فَبُتِرَ خَلْقه. والكلمة الثانية الحاء والتاء والراء، هو من حَتَرتُ وأَحْتَرت، وذلك أنْ لا تُفْضِلَ على أحدٍ. يقال أَحْتَرَ على نَفْسِه [وعِياله] أي ضيَّق عليهم. فقد صار هذا المعنى في القصير لأنّه لم يُعْطَ ما أُعْطِيَه الطّويلُ.
ومن ذلك (بَحْثَرْتُ) الشيءَ، إذا بَدّدته. والبَحْثَرة: الكَدَر في الماء. وهذه منحوتةٌ من كلمتين: من بحثْتُ الشّيء في التراب -وقد فُسِّر في الثلاثي- ومن
البَثْر الذي يَظْهَر على البَدَن، *وهو عربيٌّ صحيحٌ معروف. وذلك أنّه يَظْهَرُ متفرِّقاً على الجِلْد.
ومن ذلك (البَعْثَقَةُ) وتفسيره خُروج الماءِ من الحَوْض. يقال تَبَعْثَق الماءُ من الحوض إذا انكسرتْ منه ناحيةٌ فخرجَ منها. وذلك منحوتٌ من كلمتين: بَعَقَ وبثق، يقال انبعق الماء تَفتّح -وقد فُسِّر في الثلاثيّ- وبثَقْتُ الماءَ، وهو البثق، وقد مضى ذِكرُه.
وَمن ذلك (البُرْجُد) وهو كِساءٌ مخطَّط. وقد نحت من كلمتين: من البِجاد وهو الكِساءُ -وقد فُسّر - ومن البُرْد. والشَّبَه([4]) بينهما قريب.
ومن ذلك (ابْلَنْدَحَ) وتفسيره اتَّسع. وهو منحوتٌ من كلمتين: من البَدَاح وهي الأرض الواسعة، ومن البَلَد وهو الفَضاء البَرَاز. وقد مضى تفسيرُهما.
وَمن ذلك قولهم ضَرَبه فـ (بَخْذَعَهُ) وهو من قولك خُذِّع إذا حُزِّزَ وقُطِّع. ومنه:
* فكلاهُما بَطَلُ اللِّقاءِ مُخَذَّعُ([5]) *
وقد فُسِّر- ومن بُذِعَ، يقال بُذِعُوا فَابْذَعَرُّوا، إذا تَفَرَّقوا.
ومن ذلك قولهم (بَلْطَحَ) الرَّجُل، إذا ضَرَب بنَفْسِه الأرضَ. فهي منحوتةٌ من بُطِح وَأُبْلِط([6])، إذا لَصِق بِبَلاط الأرض.
ومن ذلك قولهم (بَزْمَخَ) الرّجل إذا تكبَّر. وهي منحوتةٌ من قولهم زَمَخ إذا شَمَخ بأنفه، وهو زَامِخٌ، ومن قولهم بَزَخ إذا تَقاعَسَ، ومَشَى مُتَبازِخاً إذا تكلفَ إقامَةَ صُلْبِه. وقد فُسِّرَ.
ومن ذلك قولهم (تَبَلْخَصَ([7])) لحمُه، إذا غَلُظ. وذلك من الكلمتين، من اللَّخَصِ وهو كثْرة اللَّحم، يقال ضَرْعٌ لَخِيصٌ، ومن البَخَص، وهي لحمة الذِّراع والعين وأصولِ الأصابع.
وَمن ذلك (تَبَزْعَرَ([8])) أي ساءَ خُلقُه. وهذا من الزَّعَر والزَّعَارَة، والتبَزُّع. وقد فُسِّرا في مواضِعِهما من الثلاثي.
ومن ذلك (البِرْقِش) وهو طائرٌ. وهو من كلمتين: من رَقَشْتُ الشّيءَ -وهو كالنَّقش- ومن البَرَش وهو اختلافُ اللونين، وهو معروفٌ.
ومن ذلك (البَهْنَسَة) التَّبَخْتُر، فهو من البَهْس صِفَةِ الأسد، ومن بَنَسَ([9]) إذا تَأَخَّر. معناه أنّه يمشي مُقارِباً في تعظُّم وَكِبْرٍ.
ومما يقارب هذا قولهم (بَلْهَسَ) إذا أسرع. فهو من بَهَسَ ومن بَلِهَ، وهو صِفَة الأبْلَهِ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "من قولهم".
([2]) في الأصل: "وقولهم".
([3]) صدر بيت لعبد يغوث بن وقاص الحارثي في المفضليات (1: 153). وهو بتمامه:
وتضحك مني شيخة عبشمية  *** كأن لم تر قبلي أسيراً يمانيا
([4]) في الأصل: "والتنبه"، صوابه ما أثبت.
([5]) من بيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 18 والمفضليات (2: 228). وصدره فيهما:  * فتناديا وتواقفت خيلاهما *
والرواية المشهورة: "مخدع" بمعنى المجرب. ويروى: "مجدع" كما في شرح الديوان. ورواية "مخذع" في اللسان (خذع) وكذا في المقاييس (خذع).
([6]) في الأصل: "بلط" وليست صحيحة.
([7]) يقال تبلخس وتبخلص أيضاً.
([8]) لم تذكر هذه المادة في اللسان، وذكرها في القاموس.
([9]) في الأصل: "نبس"، صوابه بتقديم الباء.

-

### Türkçe

(**باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله باء**)
Bir kelime ki, ikisinden de **بخط** ile alınmış olur. Bunun aslı, Halîl’in onların “**حَيْعَل** الرجل” sözünden zikrettiğidir; “**حَيَّ عَلَى**” dediği zaman.
Üzerinde sanki ittifak edilmiş şeyden, onların([1]) “**عَبْشَميّ**” sözüdür. Ve sözü:([2])
* Benden güler bir kocakarı, **عَبْشَمِيَّةٌ**([3]) *
İşte bu asıl üzere, rubâînin ölçülerinden zikrettiğimizi bina ettik; deriz ki: Şüphesiz bu iki kısımdır: biri, zikrettiğimiz menhût; diğer kısım ise [**الموضوع**] vaz‘an olup kıyas yollarında ona yer yoktur. Bunu Allah’ın yardımıyla açıklayacağız.
Arapların sözünden, rubâîde başı **باء** olan menhût olarak gelenlerdendir:
(**البلعُوم**) boğazda yemeğin geçtiği yoldur. Bazen hazfedilir de **بُلْعُم** denir. Şüphesiz bunun **بَلِعَ**’dan alınmış olması müşkil değildir; ancak manasında bir tür mübalağa cinsi için ona artırılan artırılmıştır. Bu ve benzerleri, ondan sonrasına bir hazırlıktır.
Bundan (**بُحْتُرٌ**) da vardır; o, yaratılışı kısa ve toplu olandır. Bu, iki kelimeden menhûttur: **الباء** ve **التاء** ve **الراء**’dan; o, “**بترتُه**” (onu kestim)den, “**فبُتِر**” (böylece kesildi)dir; sanki uzunluktan mahrum bırakılmış da yaratılışı kesilmiş. İkinci kelime ise **الحاء** ve **التاء** ve **الراء**’dır; o, “**حَتَرتُ**” ve “**أَحْتَرت**”dendir; bu da, hiç kimseye fazlalık vermemendir. “**أَحْتَرَ** على نَفْسِه [وعِياله]” denir; yani onlara daralttı. İşte bu mana, kısada olmuştur; çünkü uzuna verileni ona verilmemiştir.
Bundan (**بَحْثَرْتُ**) şeyi de vardır; onu dağıttığın zaman. **البَحْثَرة**: suda bulanıklıktır. Bu, iki kelimeden menhûttur: “**بحثْتُ** الشيء في التراب”dan —üçlüde tefsir edilmiştir— ve bedende görünen **البَثْر**’dan; *ve o, sahih, bilinen Arapçadır. Çünkü o, deride dağınık olarak görünür.
Bundan (**البَعْثَقَةُ**) da vardır; tefsiri, havuzdan suyun çıkmasıdır. “**تَبَعْثَق** الماءُ من الحوض” denir; ondan bir taraf kırıldığı zaman, oradan çıktı. Bu, iki kelimeden menhûttur: **بَعَقَ** ve **بثق**’tan; “**انبعق** الماء” denir: yarıldı —üçlüde tefsir edilmiştir— ve “**بثَقْتُ** الماءَ” (suyu fışkırttım); o, **البثق**’tır; onun zikri geçmişti.
Bundan (**البُرْجُد**) da vardır; o, çizgili bir örtüdür. İki kelimeden nahl edilmiştir: **البِجاد**’dan —o örtüdür; tefsir edilmiştir— ve **البُرْد**’dan. Aralarındaki([4]) benzerlik yakındır.
Bundan (**ابْلَنْدَحَ**) da vardır; tefsiri “genişledi”dir. İki kelimeden menhûttur: **البَدَاح**’tan —o geniş arazidir— ve **البَلَد**’dan —o açık, meydan boşluktur. İkisinin tefsiri geçmişti.
Bundan, onların “onu vurdu da (**بَخْذَعَهُ**)” sözüdür; bu, “**خُذِّع**” sözündendir; çizilip kesildiği zaman. Ondan:
* İkisi de, karşılaşmanın yiğidi, **مُخَذَّعُ**([5]) *
—tefsir edilmiştir— ve **بُذِعَ**’dan; “**بُذِعُوا فَابْذَعَرُّوا**” denir; dağıldıkları zaman.
Bundan, onların “(**بَلْطَحَ**) adam” sözüdür; kendisiyle yere vurduğu zaman. O, “**بُطِح**” ve “**أُبْلِط**”tan menhûttur; yerin döşemesine yapıştığı zaman.
Bundan, onların “(**بَزْمَخَ**) adam” sözüdür; kibirlendiği zaman. O, onların “**زَمَخ**” sözünden menhûttur; burnuyla yükseldiği zaman; o, **زَامِخٌ**’tır. Ve onların “**بَزَخ**” sözünden; ağır davrandığı zaman. “**مُتَبازِخاً**” yürüdü denir; belini doğrultmayı zorladığı zaman. Tefsir edilmiştir.
Bundan, “(**تَبَلْخَصَ**([7])) eti” sözüdür; kalınlaştığı zaman. Bu, iki kelimedendir: **اللَّخَص**’tan —o, etin çokluğudur; “**ضَرْعٌ لَخِيصٌ**” denir— ve **البَخَص**’tan; o, kolun ve gözün eti ve parmakların kökleridir.
Bundan, (**تَبَزْعَرَ**([8])) da vardır; yani huyu kötü oldu. Bu, **الزَّعَر** ve **الزَّعَارَة**’dan ve **التبَزُّع**’dandır. Üçlüde, yerlerinde tefsir edilmişlerdir.
Bundan (**البِرْقِش**) de vardır; o, bir kuştur. O, iki kelimedendir: “**رَقَشْتُ** الشيءَ”dan —o, nakış gibidir— ve **البَرَش**’tan; o, iki rengin farklılığıdır; o bilinir.
Bundan (**البَهْنَسَة**) de vardır: salına salına yürümek; o, aslanın sıfatı olan **البَهْس**’ten ve “**بَنَسَ**([9])”dan; geri kaldığı zaman. Manası: büyüklük ve kibir içinde, yakın adımlarla yürür.
Buna yaklaşan şeylerdendir, onların “(**بَلْهَسَ**)” sözüdür; hızlandığı zaman. O, **بَهَسَ**’tan ve **بَلِهَ**’dendir; o, **الأبْلَهِ**’in sıfatıdır.
--------------ـــ
([1]) Asılda: “من قولهم”.
([2]) Asılda: “وقولهم”.
([3]) Abd يغوث بن وقاص الحارثي’nin **المفضليات**’te (1: 153) bir beytinin صدر’ı. Tamamı:
وتضحك مني شيخة عبشمية  *** كأن لم تر قبلي أسيراً يمانيا
([4]) Asılda: “والتنبه”; doğrusu, sabit kılınandır.
([5]) Ebû ذؤيب الهذلي’nin divanında 18 ve **المفضليات**’te (2: 228) bir beyitten. صدر’ı ikisinde:
* فتناديا وتواقفت خيلاهما *
Meşhur rivayet: “مخدع” tecrübeli manasında. “مجدع” diye de rivayet edilir; divan şerhinde olduğu gibi. “مخذع” rivayeti **اللسان**’da (**خذع**)da ve yine **المقاييس**’te (**خذع**)dadır.
([6]) Asılda: “بلط”; doğru değildir.
([7]) “تبلخس” ve “تبخلص” da denir.
([8]) Bu madde **اللسان**’da zikredilmedi; **القاموس**’ta zikretti.
([9]) Asılda: “نبس”; doğrusu, **الباء**’yı öne almakladır.
