# بحثرت (ب-ح-ث-ر-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB%D8%B1%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AD%D8%AB%D8%B1%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ح - ث - ر - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بَحْثَرْتُ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB%D8%B1%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: بَحْثَرْتُ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله باء)
كلمةٌ تكون آخذةً منهما جميعاً بخَطِّ. والأصل في ذلك ما ذكره الخليل من قولهم حَيْعَل الرّجُل، إذا قالَ حَيَّ عَلَى.
ومن الشيء الذي كأنّه متَّفَقٌ عليه قولهم([1]): عَبْشَميّ. وقوله:([2])
* تَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ([3]) *
فعلى هذا الأصل بَنَينا ما ذكرناه من مقاييس الرّباعي، فنقول: إنّ ذلك على ضربين: أحدهما المنحوت الذي ذكرناه، والضّرب الآخر [الموضوع] وضعاً لا مجالَ له في طُرق القياس. وسنبين ذلك بِعَون الله.
فممّا جاءَ منحوتاً من كلام العرب في الرُّباعي أوله باء.
(البلعُوم) مَجْرَى الطّعامِ في الحَلْق. وقد يحذف فيقال بُلْعُم. وغير مُشْكلٍ أنَّ هذا مأخوذٌ من بَلِعَ، إلاّ أنّه زِيدَ عليه ما زيِدَ لجنسٍ من المبالغة في معناه. وهذا وما أشبهه توطِئةٌ لما بعده.
ومن ذلك (بُحْتُرٌ) وهو القصير المجتمِع الخَلْق. فهذا منحوتٌ من كلمتين، من الباء والتاء والراء، وهو من بترتُه فبُتِر، كأنّه حُرِم الطُّولَ فَبُتِرَ خَلْقه. والكلمة الثانية الحاء والتاء والراء، هو من حَتَرتُ وأَحْتَرت، وذلك أنْ لا تُفْضِلَ على أحدٍ. يقال أَحْتَرَ على نَفْسِه [وعِياله] أي ضيَّق عليهم. فقد صار هذا المعنى في القصير لأنّه لم يُعْطَ ما أُعْطِيَه الطّويلُ.
ومن ذلك (بَحْثَرْتُ) الشيءَ، إذا بَدّدته. والبَحْثَرة: الكَدَر في الماء. وهذه منحوتةٌ من كلمتين: من بحثْتُ الشّيء في التراب -وقد فُسِّر في الثلاثي- ومن
البَثْر الذي يَظْهَر على البَدَن، *وهو عربيٌّ صحيحٌ معروف. وذلك أنّه يَظْهَرُ متفرِّقاً على الجِلْد.
ومن ذلك (البَعْثَقَةُ) وتفسيره خُروج الماءِ من الحَوْض. يقال تَبَعْثَق الماءُ من الحوض إذا انكسرتْ منه ناحيةٌ فخرجَ منها. وذلك منحوتٌ من كلمتين: بَعَقَ وبثق، يقال انبعق الماء تَفتّح -وقد فُسِّر في الثلاثيّ- وبثَقْتُ الماءَ، وهو البثق، وقد مضى ذِكرُه.
وَمن ذلك (البُرْجُد) وهو كِساءٌ مخطَّط. وقد نحت من كلمتين: من البِجاد وهو الكِساءُ -وقد فُسّر - ومن البُرْد. والشَّبَه([4]) بينهما قريب.
ومن ذلك (ابْلَنْدَحَ) وتفسيره اتَّسع. وهو منحوتٌ من كلمتين: من البَدَاح وهي الأرض الواسعة، ومن البَلَد وهو الفَضاء البَرَاز. وقد مضى تفسيرُهما.
وَمن ذلك قولهم ضَرَبه فـ (بَخْذَعَهُ) وهو من قولك خُذِّع إذا حُزِّزَ وقُطِّع. ومنه:
* فكلاهُما بَطَلُ اللِّقاءِ مُخَذَّعُ([5]) *
وقد فُسِّر- ومن بُذِعَ، يقال بُذِعُوا فَابْذَعَرُّوا، إذا تَفَرَّقوا.
ومن ذلك قولهم (بَلْطَحَ) الرَّجُل، إذا ضَرَب بنَفْسِه الأرضَ. فهي منحوتةٌ من بُطِح وَأُبْلِط([6])، إذا لَصِق بِبَلاط الأرض.
ومن ذلك قولهم (بَزْمَخَ) الرّجل إذا تكبَّر. وهي منحوتةٌ من قولهم زَمَخ إذا شَمَخ بأنفه، وهو زَامِخٌ، ومن قولهم بَزَخ إذا تَقاعَسَ، ومَشَى مُتَبازِخاً إذا تكلفَ إقامَةَ صُلْبِه. وقد فُسِّرَ.
ومن ذلك قولهم (تَبَلْخَصَ([7])) لحمُه، إذا غَلُظ. وذلك من الكلمتين، من اللَّخَصِ وهو كثْرة اللَّحم، يقال ضَرْعٌ لَخِيصٌ، ومن البَخَص، وهي لحمة الذِّراع والعين وأصولِ الأصابع.
وَمن ذلك (تَبَزْعَرَ([8])) أي ساءَ خُلقُه. وهذا من الزَّعَر والزَّعَارَة، والتبَزُّع. وقد فُسِّرا في مواضِعِهما من الثلاثي.
ومن ذلك (البِرْقِش) وهو طائرٌ. وهو من كلمتين: من رَقَشْتُ الشّيءَ -وهو كالنَّقش- ومن البَرَش وهو اختلافُ اللونين، وهو معروفٌ.
ومن ذلك (البَهْنَسَة) التَّبَخْتُر، فهو من البَهْس صِفَةِ الأسد، ومن بَنَسَ([9]) إذا تَأَخَّر. معناه أنّه يمشي مُقارِباً في تعظُّم وَكِبْرٍ.
ومما يقارب هذا قولهم (بَلْهَسَ) إذا أسرع. فهو من بَهَسَ ومن بَلِهَ، وهو صِفَة الأبْلَهِ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "من قولهم".
([2]) في الأصل: "وقولهم".
([3]) صدر بيت لعبد يغوث بن وقاص الحارثي في المفضليات (1: 153). وهو بتمامه:
وتضحك مني شيخة عبشمية  *** كأن لم تر قبلي أسيراً يمانيا
([4]) في الأصل: "والتنبه"، صوابه ما أثبت.
([5]) من بيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 18 والمفضليات (2: 228). وصدره فيهما:  * فتناديا وتواقفت خيلاهما *
والرواية المشهورة: "مخدع" بمعنى المجرب. ويروى: "مجدع" كما في شرح الديوان. ورواية "مخذع" في اللسان (خذع) وكذا في المقاييس (خذع).
([6]) في الأصل: "بلط" وليست صحيحة.
([7]) يقال تبلخس وتبخلص أيضاً.
([8]) لم تذكر هذه المادة في اللسان، وذكرها في القاموس.
([9]) في الأصل: "نبس"، صوابه بتقديم الباء.

-

##### Türkçe

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله باء)
Bir kelime ki, ikisinden de (bir şey) alıcı olur, bir çizgiyle. Bunun aslı, **الخليل**’in onların “**حَيْعَل** الرجل” sözünden zikrettiğidir; **حَيَّ عَلَى** dediği zaman.
Ve üzerinde sanki ittifak edilmiş olan şeyden onların([1]) “**عَبْشَميّ**” sözüdür. Ve onun sözü:([2])
* Benden güler bir kocakarı **عَبْشَمِيَّةٌ**([3]) *
İşte bu asıl üzerine, dörtlünün ölçülerinden zikrettiğimizi bina ettik; deriz ki: Şüphesiz o iki kısım üzeredir: biri, zikrettiğimiz yontulmuş (olan); diğer kısım ise [konulmuş] vaz‘an (olarak), kıyas yollarında ona yer yoktur. Ve bunu Allah’ın yardımıyla açıklayacağız.
Arapların sözünden, dörtlüde başı باء olan yontulmuş olarak gelenlerdendir:
(**البلعُوم**) boğazda yemeğin geçtiği yoldur. Ve bazen hazfedilir de **بُلْعُم** denir. Ve müşkil değildir ki bu, **بَلِعَ**’dan alınmıştır; ancak onun üzerine, manasında bir tür mübalağa cinsi için artırılan artırılmıştır. Bu ve benzerleri, ondan sonrasına bir hazırlıktır.
Ve bundandır (**بُحْتُرٌ**); o, kısa, yaratılışı toplanık olandır. Şu hâlde bu, iki kelimeden yontulmuştur: باء ve تاء ve راء’dan; o, “**بترتُه**”dendir; böylece “**فبُتِر**”; sanki uzunluktan mahrum bırakıldı da yaratılışı kesildi. İkinci kelime ise حاء ve تاء ve راء’dır; o, “**حَتَرتُ**” ve “**أَحْتَرت**”dendir; bu da, hiç kimseye fazlalık vermemendir. “**أَحْتَرَ** على نَفْسِه [وعِياله]” denir; yani onlara daralttı. Böylece bu mana, kısada oldu; çünkü ona, uzuna verilmiş olan verilmedi.
Ve bundandır (**بَحْثَرْتُ**) şeyi; onu dağıttığın zaman. Ve **البَحْثَرة**: suda bulanıklık. Ve bu, iki kelimeden yontulmuştur: “**بحثْتُ**” şeyi toprakta—ve üçlüde tefsir edilmiştir—ve **البَثْر**’den ki bedende ortaya çıkar; *ve o, sahih, bilinen Arapçadır. Çünkü o, deride dağınık olarak ortaya çıkar.
Ve bundandır (**البَعْثَقَةُ**); ve onun tefsiri, havuzdan suyun çıkmasıdır. “**تَبَعْثَق**” su havuzdan denir; ondan bir taraf kırıldığı zaman da ondan çıktı. Ve bu, iki kelimeden yontulmuştur: **بَعَقَ** ve **بثق**; “**انبعق**” su denir: açıldı—ve üçlüde tefsir edilmiştir—ve “**بثَقْتُ**” suyu; ve o **البثق**’tir; ve onun zikri geçmiştir.
Ve bundandır (**البُرْجُد**) ve o, çizgili bir örtüdür. Ve iki kelimeden yontulmuştur: **البِجاد**’dan; o örtüdür—ve tefsir edilmiştir—ve **البُرْد**’den. Ve([4]) ikisi arasındaki benzerlik yakındır.
Ve bundandır (**ابْلَنْدَحَ**) ve onun tefsiri, genişledi’dir. Ve o, iki kelimeden yontulmuştur: **البَدَاح**’tan; o geniş yer (arazi)dir; ve **البَلَد**’den; o açık, meydan boşluktur. Ve ikisinin tefsiri geçmiştir.
Ve bundandır onların “Onu dövdü de (**بَخْذَعَهُ**)” sözleri; ve o, senin “**خُذِّع**” sözündendir; yarıldığı ve kesildiği zaman. Ve ondandır:
* İkisi de, karşılaşmanın yiğidi, **مُخَذَّعُ**([5]) *
—ve tefsir edilmiştir— ve **بُذِعَ**’dan; “**بُذِعُوا فَابْذَعَرُّوا**” denir; ayrıldıkları zaman.
Ve bundandır onların “(**بَلْطَحَ**) adam” sözleri; kendisiyle yere vurduğu zaman. Şu hâlde o, “**بُطِح**” ve “**أُبْلِط**”tan yontulmuştur([6]); yere döşemesine yapıştığı zaman.
Ve bundandır onların “(**بَزْمَخَ**) adam” sözleri; kibirlendiği zaman. Ve o, onların “**زَمَخ**” sözünden yontulmuştur; burnuyla yükseldiği zaman; ve o, **زَامِخٌ**’tir; ve onların “**بَزَخ**” sözünden; ağır davrandığı zaman; ve “**مُتَبازِخاً**” yürüdü; belini doğrultmayı külfete soktuğu zaman. Ve tefsir edilmiştir.
Ve bundandır onların “(**تَبَلْخَصَ**([7])) eti” sözleri; kalınlaştığı zaman. Ve bu, iki kelimedendir: **اللَّخَص**’tan; o, etin çokluğudur; “**ضَرْعٌ لَخِيصٌ**” denir; ve **البَخَص**’tan; o, kolun ve gözün ve parmak köklerinin et parçasıdır.
Ve bundandır (**تَبَزْعَرَ**([8])); yani huyu kötü oldu. Ve bu, **الزَّعَر** ve **الزَّعَارَة**’den ve **التبَزُّع**’dandır. Üçlünün yerlerinde ikisi de tefsir edilmiştir.
Ve bundandır (**البِرْقِش**) ve o, bir kuştur. Ve o, iki kelimedendir: “**رَقَشْتُ**” şeyden—ve o, nakış gibidir—ve **البَرَش**’ten; o, iki rengin farklılığıdır; ve o, bilinen (bir şey)dir.
Ve bundandır (**البَهْنَسَة**) salınarak yürüme; şu hâlde o, aslanın sıfatı olan **البَهْس**’ten ve “**بَنَسَ**”dan([9]); geri kaldığı zaman. Manası: Şüphesiz o, büyüklük ve kibir içinde, yakın yakın yürür.
Ve buna yaklaşan şeylerdendir onların “(**بَلْهَسَ**)” sözleri; hızlandığı zaman. Şu hâlde o, **بَهَسَ**’tan ve **بَلِهَ**’dendir; ve o, **الأبْلَهِ**’in sıfatıdır.
--------------ـــ
([1]) Asılda: “من قولهم”.
([2]) Asılda: “وقولهم”.
([3]) **عبد يغوث بن وقاص الحارثي**’nin **المفضليات**’te (1: 153) bir beytinin صدر’ı. Ve o, tamamıyla:
وتضحك مني شيخة عبشمية  *** كأن لم تر قبلي أسيراً يمانيا
([4]) Asılda: “والتنبه”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([5]) **أبي ذؤيب الهذلي**’nin divanında 18 ve **المفضليات**’te (2: 228) bir beyitten. Ve صدر’ı ikisinde:  * فتناديا وتواقفت خيلاهما *
Meşhur rivayet: “مخدع” tecrübeli manasında. Ve “مجدع” rivayet edilir; divan şerhinde olduğu gibi. “مخذع” rivayeti **اللسان**’da (**خذع**) ve yine **المقاييس**’te (**خذع**).
([6]) Asılda: “بلط”; doğru değildir.
([7]) “تبلخس” ve “تبخلص” da denir.
([8]) Bu madde **اللسان**’da zikredilmedi; **القاموس**’ta zikretti.
([9]) Asılda: “نبس”; doğrusu, باء’yı öne almakladır.
