# بحث (ب-ح-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AD%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kazımak suretiyle açılmış çukur demektir

- Harfler: ب - ح - ث
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَبْحَثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%AB%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Eşer | 1 | 1 | [5:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/ayet/5:31.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ندم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki…
2. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
3. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Belin at tarafıdır
4. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Arka
5. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
6. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Tan demektir
7. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
8. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
9. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
10. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
11. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
12. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بحث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5.md), [فتش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B4.md), [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md), [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [دفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Toprağı elle eşelemek, kazmak ve altındakini açığa çıkarmak üzere savurmak |
| Çekirdek Özet 2 | Örtülü, gizli veya gömülü olan bir hakikati ortaya çıkarmak amacıyla somut iz sürme ve zemin açma |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel kazıma eyleminden metodik, ampirik ve zihinsel hakikat araştırmasına geçiş |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca soyut ve zihinsel bir araştırma sayarak fiziksel eşeleme, açığa çıkarma ve örtüyü kaldırma bağlamından koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بح | Bir zemini yarma, genişletme, derinleşerek içindekini veya suyunu ortaya çıkarma | ث | Yarma ve açma hareketine kesintisiz hareketlilik, toprağı dağıtma, saçma ve örtülü nesneyi bulmak için eşeleme boyutu eklenmiştir; nitekim aynı çekirdekten gelen [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) kökünde yararak geniş su kütlesi açma anlamı varken بحث kökünde elle veya aletle toprağı eşeleyip altındakini arama anlamı öne çıkar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış kapalı alan | Bir zeminin, kabuğun veya örtünün içine girme, dâhili alana nüfuz etme payı taşır. |
| ح | Çit, duvar; çevreleme, ayırma, koruma | Saklı tutan engeli, kabuğu veya çevrelenmiş sınırı temsil eder. |
| ث | İşaret, sınır (ikiz harf ت temelinde sürtünmeli yoğunlaşma; türetme imge) | Yüzeyi aşındıran, dağıtan, sürekli ve hareketli biçimde eşeleyen eylemi ifade eder. |
| بحث | Çitle çevrili veya örtülü bir iç alana girerek yüzeyi aşındırıp dağıtmak suretiyle diptekini açığa çıkarma | Kapalı veya gömülü bir nesneyi bulmak üzere koruyucu/örten katmanı fiziksel ya da zihinsel olarak kazıyıp dağıtma hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bulmak yahut çukur açmak için toprağı elle eşelemek, kazmak ve tozu toprağı geriye doğru savurmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiir ve atasözü geleneğinde kendi felaketini kendi eliyle hazırlayan kimse hakkında kullanılan şu beyitte kök fiziksel eşeleme anlamında geçer: ولا تك كالثور الذي دفنت له / حديدة حتف ثم ظل يثيرها |
| Erken Arapça kullanım | Arap darbımesellerinde kendi ölümüne sebep olan bıçağı toprağı eşeleyerek çıkaran hayvan için كالباحث عن مدية veya كباحثة عن حتفها بظلفها ifadeleri kullanılır; ayrıca devenin yürürken ayaklarıyla toprağı geriye savurması البَحُوث sıfatıyla anılır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça بحث kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle fiziksel olarak toprağı eşelemek, çukur kazmak ve buradan hareketle aramak, araştırmak ve incelemek semantik dairesinde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök doğrudan aynı harf dizilişiyle yaygın bir birincil fiil olarak belirmemekle birlikte, toprağı deşme, delme ve arama bildiren *b-ḥ-r / *b-ḥ-š (Süryanice bḥaš: karıştırmak, eşelemek, aramak) kökleriyle fonetik ve anlamsal bir süreklilik arz eder. Arapçada kök, el ile toprağı eşelemek şeklindeki somut bedensel eylemden zihinsel tahkik ve istihbar sahasına doğru düzenli bir semantik genişleme yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı elle eşelemek, kazımak ve savurmak | Eylem bedensel bir kazıma hareketinden haber sormak, gizli olanı tahkik etmek ve ilmi araştırma yapmak anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice bḥaš (karıştırmak, eşelemek, aramak) | Yüzeyi karıştırarak altındakini arama ve ortaya çıkarma ortak semantik çekirdeğine dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı ailelerle doğrudan ve kurallı bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Gesenius, Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بحث | Anlamlı | Eşeleyerek aramak | Toprağı kazıp altındakini ortaya çıkarmak, bir şeyin hakikatini soruşturmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| بثح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [حبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%AB.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| حثب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| ثبح | Anlamlı | Yüksek sesle çağırmak, boğuk ses | Boğazdan çıkan kısık veya boğuk ses için kullanılır; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur. | Kur'an'da geçmez. |
| ثحب | Anlamlı | Suyun akması, yarılıp fışkırması | Suyun yol bularak kuvvetle akması ve yarılması; yarıp açma yönüyle uzak akrabalık taşır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بحث | Merkez | Toprağı eşeleyerek örtülü olanı aramak ve açığa çıkarmak | Maddi veya manevi bir zemini kazıyıp altındaki somut hakikate ulaşma çabasıdır. | Fiziksel olarak elle/ayakla eşeleme çekirdeğinden doğar. |
| [فحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5.md) | Komşu | İncelemek, yoklamak, aramak | بحث elle eşelemeyi öne çıkarırken, [فحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5.md) özellikle kuşun yuva açması veya ayakla yeri deşelemesi gibi daha noktasal incelemeyi ifade eder. | Kuşun toprağı deşip çukurlaştırması aslından gelir. |
| [فتش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B4.md) | Komşu | Didik didik aramak, teftiş etmek | [فتش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B4.md) mevcut nesnelerin, eşyaların arasını tek tek elden geçirip karıştırmaktır; zemini kazımaktan ziyade araya gizleneni bulmayı içerir. | Eşyayı ve mekânı dağıtarak arama baskındır. |
| [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Delmek, gedik açmak, derinlemesine araştırmak | [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) sert bir engeli delerek nüfuz etmeyi ifade eder; بحث ise gevşek zemini eşeleyip savurmaktır. | Delme, gedik açma ve yol arama esastır. |
| [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | İstemek, talep etmek, aramak | [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) her türlü arama ve istemeyi kapsayan genel şemsiye kavramdır; eşeleme veya kazıma şartı taşımaz. | Genel yöneliş ve istek bildirir. |
| [دفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%86.md) | Zıt | Gömmek, gizlemek, örtmek | بحث örtüyü kaldırıp açığa çıkarırken veya çukur açarken, [دفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%86.md) açılan çukura koyup üstünü toprakla kapatarak yok etmeyi amaçlar. | Nesneyi yerin altına saklayıp görünmez kılmaktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بحث | Toprağı eşelemek, hakikati araştırmak | Fiziksel olarak zemini kazımak ile soyut inceleme ve tahkik anlamlarını birlikte taşır. | Kesin |
| Latince | fodere, investigare | Kazmak, iz sürmek | Fodere fiziksel kazma eylemini karşılarken, investigare ayak izini takip ederek araştırma anlamını karşılar; ikisi birlikte kökü tamamlar. | Güçlü |
| İngilizce | to scratch the ground, to search, to investigate | Toprağı eşelemek, araştırmak | Scratch/dig eylemin ilk fiziksel katmanını, search ve investigate ise türetilmiş metodolojik araştırma katmanını ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | scharren, untersuchen, forschen | Eşelemek, incelemek, araştırmak | Scharren hayvanın toprağı eşelemesini birebir verir; untersuchen ve forschen ise ilmi ve sistematik incelemeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | gratter la terre, fouiller, rechercher | Yeri eşelemek, didik didik aramak, araştırmak | Fouiller hem toprağı kazıp altını üstüne getirmeyi hem de titiz bir teftişi içererek kökün iki boyutunu da yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ | Toprağı eşelemek, deşmek, çukur açmak | Kabil'in Habil'i öldürmesinden sonra cesedi nasıl örteceğini bilemeyişi üzerine gönderilen karganın toprağı eşeleyerek gömme yöntemini göstermesi bağlamı (Mâide [5:31](https://lisan.digital/tr/ayet/5:31.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlâl, nazar ve hakikati araştırma usulü | İtikadi konularda taklidin reddi ve aklî araştırmanın (el-bahs) imanın geçerliliğindeki rolü; ilm-i kelamın bir diğer adının ilmü'l-bahs ve'n-nazar olması. | Hakikatin delillerini derinlemesine soruşturma ve açığa çıkarma. |
| Fıkıh | Hüküm istinbatı ve münazara kuralları | Fıkhî delillerin tahkiki, nasların illetlerinin araştırılması ve İlmü Âdâbi'l-Bahs ve'l-Münâzara disiplini altında tartışma metodolojisi. | Usul kuralları çerçevesinde delilin zeminini kazıyıp hükmün illetine ulaşma. |
| Tefsir | Âyetteki sünnetullah ve karganın eylemi | İnsanoğlunun bilgisizlik ve çaresizlik anında tabiatı gözlemleyerek (karganın yeri eşelemesinden) ampirik bilgi üretmesi ve defnetme hukukunun doğuşu (Mâide [5:31](https://lisan.digital/tr/ayet/5:31.md)). | Somut fiziksel kazıma eyleminin insana bilgi ve model aktaran bir vasıta oluşu. |
| Hadis | Hadis metinlerinin tahkiki ve erken darbımeseller | Hadis rivayetlerinde hem karganın bu fıtrî fiili hem de teftiş ve tahkik anlamındaki kullanımlar; ayrıca nefsin kendi aleyhine delil bulması anlamındaki darbımeseller. | Gizli kusurları, sened veya metin illetlerini derinlemesine soruşturma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin aranması ve taklidin aşılması | Tahkik | Örtülü veya bilinmeyen ilahî/fıtrî hakikati açığa çıkarma | İnsanın tabiatı ve âyetleri gözlemleyerek sorumluluğunu keşfetme sürecidir. | Güçlü |
| İlmi | Metodoloji ve araştırma | Ampirik gözlem ve araştırma (Ar-Ge) | Bilgi zeminini kazıyıp yeni bulgulara ulaşma | Olguların yüzeyinde kalmayıp altındaki nedensellik bağlarını eşeleyip ortaya koyma faaliyetidir. | Kesin |
| Siyasi | İstihbarat ve kriz yönetimi | Durum tespiti ve tahkikat | Tehditleri ve gizli dinamikleri erkenden ortaya çıkarma | Yönetimin toplumsal ya da dış tehlikeleri yüzeydeki alametlerden hareketle derinlemesine soruşturmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak arama ve fizibilite | Maden arama, piyasa araştırması | Gizli veya atıl potansiyeli tespit edip işletmeye açma | Yeraltı ve yerüstü zenginliklerinin aranması, fizibilite ve pazar analizinin yapılmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Arama algoritmaları, derinlik öncelikli arama (DFS) ve kazı jeolojisi | Bir veri kümesinde yüzey katmanlarını eleyerek hedef veriye ulaşma süreci veya jeolojide yerkabuğunu kazıyarak katmanları analiz etme yapısıyla tam bir biçimsel örtüşme gösterir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Arkeolojik kazı yöntemi ve ampirik vaka incelemesi | Tarihsel veya sosyolojik bir olgunun üzerindeki kültürel/zihinsel tortuları katman katman kaldırarak çekirdekteki vakayı tespit etme süreciyle özdeştir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca masa başında yapılan kuramsal/zihinsel bir akademik araştırma ve yazı faaliyetine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'daki tek kullanımı, karganın yeri fiziksel olarak deşmesi ve insana çaresizlik anında pratik bir eylem modeli (defnetme) sunmasıdır; dolayısıyla arama eylemi doğrudan eylem, temas, tabiat ve gözlemle iç içedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Araştırma ve bilgi üretiminin sahadan, tabiat gözleminden ve ampirik temas zemininden koparılarak salt spekülatif bir zihin jimnastiği olarak kurgulanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanoğlunun ilk cinayet sonrasında yaşadığı dehşet ve cehaleti aşmasının, tabiatta cereyan eden basit bir fiziksel eylemi (karganın yeri eşelemesini) gözlemlemesiyle mümkün kılındığını gösterir. Vahiy, insanın ampirik gözlem ve arama yeteneğini harekete geçiren ilahî bir pedagoji işletir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanlık tarihinin başlangıcı, cinayet, hukukun doğuşu, ölüm ve cenaze âdâbını konu edinen kıssa ayetlerinde (Mâide [5:27](https://lisan.digital/tr/ayet/5:27.md)-31) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilginin yalnızca yukarıdan dikte edilen hazır formüllerden ibaret olduğu zannını düzeltir; insanın ve hayvanın fıtrî hareketlerinin (yeri eşeleme, arama) birer öğrenme ve hakikate ulaşma vesilesi olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi bulmak veya bir boşluk açmak amacıyla toprağı ya da bir yüzeyi elle/uzuvla kazıyıp örtüyü sağa sola savurmak.
- Soyut anlam: Bir meselenin üstünü örten kapalılıkları katman katman kaldırarak altındaki asıl hakikati ve delili ortaya çıkarma faaliyeti.
- Sistematik karşılık: Olgusal veya teorik bir zeminin derinlemesine incelenerek gizli parametrelerin ampirik ya da mantıksal yolla açığa çıkarılması (tahkik ve araştırma usulü).
- LaTeX modeli: $$B = \sigma(S \setminus O) \to H$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ örtülü veya kapalı durumdaki başlangıç zeminini, $O$ bu zemini kapatan yüzey katmanını ya da tortuyu temsil eder. $S \setminus O$ işlemi, örtücü katmanın kazınarak zeminden uzaklaştırılmasını ifade eder. $\sigma$ operatörü, bu kazıma ve ayıklama eyleminin oluşturduğu arama ve eşeleme sürecini simgeler. $H$ ise bu sürecin sonucunda dipte saklı bulunan ve açığa çıkarılan çıplak hakikati veya hedef nesneyi temsil eder. Model, örtüyü kaldırma eyleminin doğrudan hakikati görünür kılma neticesini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/ayet/5:31.md) — يَبْحَثُ

فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ

Meal (IK): Sonra Allah; kardeşinin ölüsünü nasıl gömeceğini göstermek için, ona yeri eşeleyen bir karga gösterdi. Yazıklar olsun bana, bu karga gibi bile olmaktna aciz kaldım da kardeşimin ölüsünü örtemedim, dedi. Pişmanlık duyanlardan oldu.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kazımak suretiyle açılmış çukur demektir. Araştırma manasında da kullanılır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والثاء والباء معهما
ب ح ث يستعمل فقط
بحث:
البَحْثُ: طَلَبُك شيئاً في التُّراب، وسؤالُكَ مُسْتَخبراً، تقول: أستَبْحِثُ عنه وأبحَثُ، وهو يَبْحَثُ بَحْثاً.
والبَحوثُ من الإِبِل التي إذا سارت بَحَثَت التُراب بأَيديها أُخُراً تَرمي به إلى خَلْفها.

##### Türkçe

**باب الحاء والثاء والباء معهما**
**ب ح ث** yalnızca kullanılır.

**بحث**:
**البَحْثُ**: Senin toprakta bir şeyi araman ve haber almak isteyen olarak sorman; dersin ki: “Ondan **أستَبْحِثُ** ve **أبحَثُ**”; o da **يَبْحَثُ** **بَحْثاً** (arar).
Ve develerden **البَحوثُ**: yürüdüğü zaman elleriyle toprağı arka ayaklarıyla kazar; onu arkasına doğru atar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَحَثْتُ عن الشيء وابْتَحَثْتُ عنه، أي فتَّشت عنه. وفي المثل: كالباحث عن الشَفرة.
وقولهم: تركتُه بمباحث البقر، أي بالمكان القفْر، يعني بحيث لا يُدْرى أين هو.

##### Türkçe

**بَحَثْتُ** bir şey hakkında ve **ابْتَحَثْتُ** onun hakkında; yani onu aradım. Meselde: bıçak arayan gibi.

Onların sözü: Onu sığırın arama yerlerinde bıraktım; yani ıssız yerde; yani öyle bir yerde ki nerede olduğu bilinmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ث ب
بحث ، حبث
استعمل من وجوهه : بحث ، حبث .
بحث : قال الليث : البَحْثُ : طلَبُك الشيءَ في التُّرَاب ، والبَحْث : أن تسألَ عن شيءٍ وتَسْتَخْبر ، يُقَالُ : بحَثْتُ أبحَثُ بَحْثاً ، واسْتَبْحَثتُ ، وابْتَحَثْتُ ، وتَبَحَّثْتُ بمعْنى واحدٍ .
والبَحُوث مِن الإبل : التي إذا سارَتْ بحثتِ التُّرَابَ بأيْديها أُخُراً ، أي ترْمي به إلى خَلفها ، قاله أبو عَمْرو .
وقال أبو زيد وابن شميل : البَاحِثَاءُ من جِحَرَةِ اليَرابيع : تُرَابٌ يُخَيَّلُ إلَيْكَ أنه القاصِعاءُ وليْسَ بها ، والجميع بَاحِثَاوَات .
وسورةُ برَاءَة كانَ يُقالُ لها : البَحُوث : لأنها بحثَتْ عنِ المنافقِينَ وأسْرَارِهم .
وقال ابن شُمَيْل : البُحَّيْثى مِثال خُلَّيْطَى : لُعْبَةٌ يلعبون بها بالتُّرَاب .
قال : والبحْث : المَعْدِن يُبْحَث فيه عن الذَّهب والفِضَّة .
قال : والبُحَاثةُ : الترَاب الَّذي يُبْحَثُ عمّا يُطلَب فيه .
وقال شمر : البُحْثَة جاء في الحديث أنّ غُلاَمَيْنِ كانا يَلعَبَانِ البُحْثةَ ، وهو لَعِبٌ بالتُّرَابِ .
حبث : ينشد للأصْمَعي في أُرجوزَةٍ له :
أَوْمَجّ أَنْيَابٍ قُزَاتٍ أوْ حَبِث
والقُزَات : جَمْع قُزَة : مِن الحَيّات ، وكذلك الحِبْثُ .
قُلت : لا أَعرِف الحَبِث .

##### Türkçe

ح ث ب
**بحث** , **حبث**
Şu vechlerinden kullanıldı: **بحث** , **حبث** .

**بحث** : Leys dedi: **البَحْثُ**: senin bir şeyi toprakta araman; ve **البَحْث**: bir şey hakkında sorman ve haber edinmen; denilir: **بحَثْتُ أبحَثُ بَحْثاً** , ve **اسْتَبْحَثتُ** , ve **ابْتَحَثْتُ** , ve **تَبَحَّثْتُ** bir tek mânâ ile.

Ve develerden **البَحُوث**: yürüdüğü zaman elleriyle toprağı araştıran; yani onu arkasına atan; bunu Ebû Amr söyledi.

Ebû Zeyd ve İbn Şümeyl dedi: yer sincaplarının deliklerinden **البَاحِثَاءُ**: sana onun **القاصِعاءُ** olduğu hayal ettirilen, hâlbuki onda olmayan bir topraktır; hepsi **بَاحِثَاوَات**.

Ve **برَاءَة** sûresine denilirdi: **البَحُوث**; çünkü münafıkları ve sırlarını araştırdı.

İbn Şümeyl dedi: **البُحَّيْثى** , **خُلَّيْطَى** misali: toprakla oynadıkları bir oyundur.

Dedi: ve **البحْث**: içinde altın ve gümüş aranan madendir.

Dedi: ve **البُحَاثةُ**: içinde istenen şeyin arandığı topraktır.

Şemmer dedi: **البُحْثَة**; hadiste geldi ki iki oğlan **البُحْثة** oynuyorlardı; o, toprakla bir oyundur.

**حبث** : Asmaî’ye, onun bir urcûzesinde, şu okunur:
أَوْمَجّ أَنْيَابٍ قُزَاتٍ أوْ حَبِث

Ve **القُزَات**: **قُزَة**’nin cem‘idir: yılanlardandır; ve كذلك **الحِبْثُ**.

Dedim: **الحَبِث**’i bilmem.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال العامريّ: أبحرَ القومُ إذا ركبوا البحر، وأبَرُّوا أخَذُوا في البَرّ. قال أبو زيد: بَحِرَتِ الإبلُ أكلَتْ شَجَر البَحر. وبحِرَ الرّجُلُ سبَح في البَحرِ فانقطعت سِبَاحَتُه. ويقال للماء إذا غلُظ بعد عُذُوبةٍ استبحَرَ وماءٌ بَحْرٌ أي مِلْح. قال:
وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ ([3])قال: والأنهار كلُّها بِحارٌ. قال الفرّاء: البَحْرة الرَّوضة. وقال الأمويّ: البَحرة البلدة. ويقال هذه بَحْرَتُنا قال بعضهم: البَحْرة الفَجْوة من الأرض تتسع. قال النمْرُ بنُ تَولَب:
وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها([4])والأصل الثاني داءٌ، يقال بَحِرَتِ الغَنَمُ وأبحروها إذا أكلَتْ عُشْبَاً عليه نَدىً فبَحِرَتْ عنه، وذلك أن تخمص بُطونُها وتُهْلَسَ أجسامُها([5]). قال الشيباني: بَحِرَت الإبلُ إذا أكلت النَّشْر([6])، فتخرج من بطونها ([7]) دَوَابٌّ كأنَّها حَيّات. قال الضّبّيُّ: البَحَر في الغَنَم بمنزلة السُّهامِ في الإبل، ولا يكون في الإبل بَحَرٌ ولا في الغنم سُهام.
قال ابنُ الأعرابيّ: رجل بَحِرٌ إذا أصابه سُلالٌ. قال:
* وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ([8]) *
قال الزياديّ: البحر اصفرارُ اللَّوْن. والسَّحِير الذي يشتكي سَحْرَه.
فإن قال قائل: فأين هذا من الأصل الذي ذكرتموه في الاتّساع والانبساط؟ قيل له: كلُّه محمولٌ على البحر؛ لأنّ ماء البحر لا يُشْرَبُ، فإن شُرِبَ أوْرَثَ داءً. كذلك كل ماءٍ ملحٍ وإن لم يكن ماءَ بَحْرٍ.
ومن هذا الباب الرّجل الباحِر، وهو الأحمق، وذلك أنّه يتّسع بجهله فيما لا يتسع فيه العاقل. ومن هذا الباب بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً، وهو شقُّ أُذُنها، وهي البَحِيرة، وكانت العرب تفعل ذلك بها إذا نُتِجَتْ عشرةَ أبطُنٍ، فلا تُركب ولا يُنْتفَعُ بظهرها، فنهاهم الله تعالى عن ذلك، وقال: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. وأمّا الدّمُ الباحر والبَحْرانيُّ فقال قوم: هو الشّديد الحُمْرَةِ. والأصحُّ في ذلك قولُ عبد الله بن مسلم([9]): أنّ الدّمَ البَحْرانيَّ منسوبٌ إلى البَحْر. قال: والبَحْرُ عُمْق الرَّحِم، فقد عاد الأمر إلى الباب الأوّل. وقال الخليل: رجُل بَحْرَانيّ منسوبٌ إلى البَحْرَيْن، وقالوا بحرانيٌّ فرقاً بينه وبين المنسوب إلى البحر. ومن هذا الباب قولهم: "لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])" أي مُشَافَهَةً. وأما قولُ ذي الرُّمّة:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ([11])فإنه يعني كلَّ ماءٍ مِلْحٍ. والبَحْر هو الريف.
(بحن) الباء والحاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الضِّخَم، يقال جُلةٌ بَحْوَنةٌ، أي ضَخْمة. وقال الأصمعي: يقول العربُ للغَرْبِ إذا كان عظيماً كثير الأَخْذِ: إنّه لَبَحْوَن، على مثال جَدْوَل.
(بحت) الباء والحاء والتاء، يدلُّ على خُلوص الشيء وألاّ يخلِطَه غيرُه. قال الخليل: البَحْت الشيء الخالص، ومِسْك بَحْت. ولا يصغّر ولا يثنّى. قال العامريّ: باحَتَني الأمرَ، أي جاهَرَني به وبيَّنَهُ ولم يُخْفِهِ عليّ. قال الأصمعيّ:
باحَتَ فلانٌ دابّتَه بالضَّرِيعِ وغيره من النَّبت، أي أطعمَها إيّاه بَحْتاً. وقال مالك بن عوف:
ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ([12])أي لم تُطعم الضّريعَ بَحْتاً لا يخلِطه [غيره([13])]. ويقال ظُلْمٌ بَحْتٌ أي لا يشُوبُه شيءٌ. وبردٌ بَحْتٌ ومَحْتٌ أي صادق، وحُبٌّ بَحْتٌ مثله. وعربيٌّ بحتٌ ومَحْضٌ وقَلْبٌ. وكذلك الجَمْعُ على لفظ الواحد.
(بحث) الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب. والبحث أن تسأل عن شيء وتستخبر. تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه. وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه. والعرب تقول:"كالباحثِ* عَنْ مُدْية"، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده. وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيةُ في التُّرابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه، قال:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها([14])قال: والبحث لا يكون إلاّ باليد. وهو بالرِّجْل الفَحْص([15]). قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: [التي] إذا سارت بحثت التُّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها. قال:
* يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ *
ويقال بَحثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال: "تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر" أي بحيث لا يُدْرَى أين هُو([16]). قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصعاء ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَاتٍ.
 --------------ــ
([1]) هو أمية بن الأسكر، كما في معجم البلدان (3: 122).
([2]) جلدان، بالكسر، وبعد اللام دال مهملة أو ذال: موضع. وفي الأصل: "في الأباطح" تحريف. وفي معجم البلدان:
وانعق بضأنك في أرض تطيف بها  *** بين الأصافر وانتجها بجلذان
 ([3]) البيت لنصيب، كما في المجمل، واللسان (5: 103).
([4]) البيت في اللسان (بحر، دقر). والدقرى: الروضة الخضراء الناعمة. تخيل: تتلون بالنور.
([5]) يقال هلسه المرض يهلسه: هزله. وفي الأصل: "تلهس"، محرفة.
([6]) النشر: الكلأ يهيج أعلاه وأسفله ندى أخضر.
([7]) في الأصل: "في بطونها" .
([8]) البيت للعجاج كما في اللسان (سحر، هجر) وليس في ديوانه ولا ملحقات ديوانه. وبعده في اللسان (بحر، سحر، هجر): * وآبق من جذب دلويها هجر *
([9]) هو عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوري، صاحب أدب الكاتب.
([10]) في اللسان (6: 114): "قيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". يريد لم يصرفا للتركيب.
([11]) هجان الترب: بيضاء التراب. وفي الأصل: "هيجان". والعذاة، بفتح العين: الطيبة التربة. وفي الأصل "غداة". والبيت في ديوان ذي الرمة 211.
([12]) ثمالة: القبيلة المعروفة. وفي الأصل: "ثماكة".
([13]) تكملة يقتضيها القول.
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 158 وحماسة البحتري 286 حيث أورد ثمانية أشعار في هذا المعنى. وانظر الحيوان (5: 470) .
([15]) في الأصل: "وهو بالرجل الرجل".
([16]) الجمهرة (1: 200) واللسان (2: 419).

ـ ( باب الباء والخاء وما يثلثهما)
(بخد) باب الباء والخاء والدال. ليس في هذا الباب إلاّ كلمةٌ واحدة بدخيل([1]) ولا يقاس عليها. قالوا: امرأةٌ بخَنْدَاة، أي ثقيلة الأوراك.
(بخر) الباء والخاء والراء أصلٌ واحد، وهي رائحةٌ أو ريحٌ تثُور. من ذلك البُخار، ومنه البَخُور بفتح الباء، وكان ثعلبٌ يقول: على وزن فَعُول مثل البَرُود والوَجُور. فأمّا قولهم للسحائب التي تأتي قُبُلَ الصّيف بناتُ بَخْر فليس من الباب، وذلك أنّ هذه الباء مبدَلة من ميم، والأصل مَخْرٌ. وقد ذُكِرَ قياسُه في بابه بشواهِدِه.
(بخس) الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالى: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]، أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حتى نُقصانه وذهابه من سائر البدن. وقال شاعر([2]):
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ
(بخص) الباء والخاء والصاد كلمةٌ واحدةٌ، وهي لحمةٌ خاصة([3]): يقال لِلَحمة العين بَخَصَة. وبخصت الرّجُل إذا ضربتَ منْهُ [ذلك([4])]. والبَخَصَة لحمُ باطن خُفِّ البعير. وبَخَصُ اليدِ لحمُ أصول الأصابع ممَّا يلي الراحة.
(بخع) الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجلُ نفسَه إذا قتلَها غَيْظاً من شدّة الوَجْد. قال ذُو الرّمّة([5]):
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])ومنه قوله تعالى: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [الكهف 6]. قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط عنه قال: قال الضبّيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة، ونَخَعتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظهر، والبِخاع([7])، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نفسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ([8]). وأرضٌ مَبْخُوعة([9])، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع. وبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
(بخق) الباء والخاء والقاف أصلٌ واحد وكلمة واحدة، يقال بَخَقْتُ عينَه إذ ضربتَها حتى تَعُورَها([10]). قال رؤبة:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *
(بخل) الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي : البُخْل والبَخَلُ. ورجلٌ بخيلٌ وباخلٌ. فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *
(بخو) الباء والخاء والواو، كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. قال ابنُ دريد: البَخْو الرُّطَب الردِيّ، يقال رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ.
(بخت) الباء والخاء والتاء كلمةٌ ذكرها ابنُ دريدٍ، زعم أنّ البُخْت من الجمال عربيّة صحيحة، [وأنشد]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها مقحمة.
([2]) هو الراجز أبو ميمون النضر بن سلمة، كما في اللسان (نقا). والرجز في صفة خيل، وقبله:
* بنات وطاء على خد الليل *
وهذا ما يسمى في علم العروض بالإجازة في تسمية الخليل، وبالإكفاء في قول أبي زيد. انظر اللسان (7: 195).
([3]) في الأصل: "خالصة".
([4]) هذه التكملة من المجمل لابن فارس.
([5]) ديوانه ص251 واللسان (بخع).
([6]) كلمة "الوجد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان والديوان. وفي اللسان: "عن يديك" على الخطاب.
([7]) في اللسان (بخع): "قال ابن الأثير: هكذا ذكره في الكشاف، وفي كتاب الفائق في غريب الحديث. ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكوراً في شيء منها". قلت: وما هنا يؤيد مارواه الزمخشري المتوفى سنة 538. ووفاة ابن فارس 395. وقد ضبط البخاع في الأصل واللسان والفائق بكسر الباء ضبط قلم.
([8]) في اللسان: "أي جهدتها".
([9]) في الأصل: "بخوغة". وفي اللسان: "يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها".
([10]) يقال عار عينه يعورها، وعورها يعورها تعويرا.
([11]) ديوان رؤبة 107 واللسان (بخق). وقبله: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) ديوان رؤبة 65 واللسان (أرز، بخل) وقد سبق في مادة (أرز 78) بدون نسبة .
([13]) في الأصل: "الخلخ"، صوابه من اللسان (خلنج): والبيت لابن قيس الرقيات كما في ملحقات ديوانه 283 واللسان (خلنج). وصدره:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
          والبيت في الجمهرة(1: 193) بدون نسبة في الأصل.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الحاء** ve onlarla birlikte olanın üçlüdeki bölümü)

(**بحر**) **الباء** ve **الحاء** ve **الراء**. **الخليل** dedi: **البَحر** “deniz”e, onun **استبحارِه**’inden dolayı **بحراً** adı verildi; o da onun yayılması ve genişliğidir. Ve falan kimse ilimde **استبحر** etti; ve çoban çok otlatmada **تبَحَّر** etti. **أميّة** dedi([1]):
**انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ**([2])
Ve falan kimse malda **تبحَّر** etti. Ve bir adam **بَحْرٌ**dur; cömert olduğunda; ona, denizin taşması gibi, bağışla avucunun taşmasından dolayı böyle ad verdiler. **العامريّ** dedi: Kavim denize bindiklerinde **أبحرَ** ettiler; karaya yöneldiklerinde **أبَرُّوا** ettiler. **أبو زيد** dedi: Develer **بَحِرَتِ**; **شَجَر البَحر** ağacını yediler. Ve adam **بحِرَ**; denizde yüzdü de yüzmesi kesildi. Ve suya, tatlılıktan sonra koyulaştığında, **استبحَرَ** denir; ve **ماءٌ بَحْرٌ** yani tuzlu. Dedi:
**وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ** ([3])
Dedi: Nehirlerin hepsi **بِحارٌ**dır. **الفرّاء** dedi: **البَحْرة** çayırdır. **الأمويّ** dedi: **البَحرة** kasabadır. Ve “bu bizim **بَحْرَتُنا**” denir. Bazıları dedi: **البَحْرة** yerden genişleyen boşluktur. **النمْرُ بنُ تَولَب** dedi:
**وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها**([4])
İkinci asıl bir hastalıktır; “koyunlar **بَحِرَتِ**” denir; ve “onları **أبحروها**” (yaptılar) denir; üzerinde çiy bulunan bir ot yediklerinde, ondan dolayı **بَحِرَتْ** olurlar; bu da karınlarının içe çekilmesi ve bedenlerinin zayıflamasıdır([5]). **الشيباني** dedi: Develer **بَحِرَت**; **النَّشْر**([6]) yediklerinde; karınlarından([7]) yılanlar gibi hayvanlar çıkar. **الضّبّيُّ** dedi: Koyundaki **البَحَر**, devedeki **السُّهامِ** gibidir; devede **بَحَرٌ** olmaz, koyunda da **سُهام** olmaz.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: Bir adam **بَحِرٌ**dur; ona **سُلالٌ** isabet ettiğinde. Dedi:
**وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ**([8])
**الزياديّ** dedi: **البحر** renk sararmasıdır. Ve **السَّحِير**; **سَحْرَه**’inden şikâyet edendir.
Eğer bir söyleyen derse: “Bu, sizin genişlik ve yayılma hakkında zikrettiğiniz asıldan nerededir?” Ona denir ki: Hepsi denize hamledilmiştir; çünkü deniz suyu içilmez; eğer içilirse hastalık miras bırakır. Aynı şekilde her tuzlu su; deniz suyu olmasa bile.
Ve bu babdandır **الرّجل الباحِر**; o ahmaktır; çünkü akıllının genişlemediği şeyde, cehaletiyle genişler. Ve bu babdandır: “dişi deveyi **بَحْراً** **بَحَرْتُ**”; o, kulağını yarmaktır; o da **البَحِيرة**’dir. Araplar, ondan on karın doğurduğunda bunu ona yaparlardı; artık binilmez ve sırtından faydalanılmaz; Allah Teâlâ onları bundan nehyetti ve dedi: ﴿**مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ**﴾ [المائدة 103]. **الدّمُ الباحر** ve **البَحْرانيُّ**’ye gelince; bir kavim dedi: O, şiddetli kırmızıdır. Bunun hakkında daha sahih olan, **عبد الله بن مسلم**’in([9]) sözüdür: **الدّمَ البَحْرانيَّ** **البَحْر**’e nispet edilmiştir. Dedi: Ve **البَحْرُ** rahmin derinliğidir; iş, birinci baba dönmüş oldu. **الخليل** dedi: **رجُل بَحْرَانيّ** **البَحْرَيْن**’e nispet edilmiştir; ve “**بحرانيّ**” dediler; onu denize nispet edilenden ayırmak için. Ve bu babdandır onların sözü: “**لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ**([10])” yani yüz yüze. **ذو الرُّمّة**’nin sözüne gelince:
**بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ**([11])
O, her tuzlu suyu kasteder. Ve **البَحْر** rîftir.

(**بحن**) **الباء** ve **الحاء** ve **النون**; tek bir asıldır; iriliğe delâlet eder. “**جُلةٌ بَحْوَنةٌ**” denir; yani iri. **الأصمعي** dedi: Araplar, büyük ve çok alan olduğunda kovaya derler ki: “O, mutlaka **لَبَحْوَن**’dur”; **جَدْوَل** vezni üzere.

(**بحت**) **الباء** ve **الحاء** ve **التاء**; şeyin saf olmasına ve başkasının onu karıştırmamasına delâlet eder. **الخليل** dedi: **البَحْت** saf şeydir; ve **مِسْك بَحْت**. Küçültülmez ve ikil yapılmaz. **العامريّ** dedi: “İşi bana **باحَتَني** etti”; yani onu bana açıkladı ve beyan etti ve benden gizlemedi. **الأصمعيّ** dedi:
Falan kimse hayvanını **الضَّرِيعِ** ve bitkiden başkasıyla **باحَتَ** etti; yani onu ona **بَحْتاً** olarak yedirdi. **مالك بن عوف** dedi:
**ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ**([12])
Yani **الضّريعَ**’i, başkasıyla karıştırmadan **بَحْتاً** yedirmedi([13]). Ve “**ظُلْمٌ بَحْتٌ**” denir; yani ona hiçbir şey karışmaz. Ve “**بردٌ بَحْتٌ** ve **مَحْتٌ**” denir; yani gerçek. Ve “**حُبٌّ بَحْتٌ**” da böyledir. Ve “**عربيٌّ بحتٌ** ve **مَحْضٌ** ve **قَلْبٌ**” denir. Ve aynı şekilde cem‘, tekilin lafzı üzeredir.

(**بحث**) **الباء** ve **الحاء** ve **الثاء**; tek bir asıldır; bir şeyi kımıldatmaya delâlet eder. **الخليل** dedi: **البحث** toprağın içinde bir şeyi aramandır. Ve **البحث** bir şey hakkında sorman ve haber almaya çalışmandır. “Bu iş hakkında **استَبْحِثْ** et” dersin; ben de onun hakkında **أستَبْحِثُ** ederim. Ve falan hakkında **بحثاً** **بحثْتُ** ettim; ben de onun hakkında **أبحث** ederim. Araplar derler ki: “**كالباحثِ عَنْ مُدْية**”; kendi eliyle helâkı olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Aslı, öküz hakkındadır: Ona **المُدْيةُ** toprağa gömülür; o da onu kımıldatır, bilmez; böylece onu boğazlar. Dedi:
**ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها**([14])
Dedi: **البحث** ancak elle olur. Ayakla olanı **الفَحْص**’tır([15]). **الشَّيبانيّ** dedi: Develerden **البَحُوث**: yürüdüğünde eliyle toprağı, peş peşe, kazar; onu arkasına atar. Dedi:
**يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ**
Ve “haber hakkında **بَحثَ** etti” denir; yani onun bilgisini istedi. **الدُّرَيديّ**: “Onu **بمَبَاحِثِ البقَر**’de bıraktım” denir; yani nerede olduğu bilinmeyecek yerde([16]). **أبو زيد** dedi: **الباحِثاء**, **القاصعاء** vezni üzere, yerboğasının topladığı topraktır; **باحِثَاوَاتٍ** olarak cem‘ edilir.

ـ ( **باب الباء والخاء وما يثلثهما** )
(**بخد**) **باب الباء والخاء والدال**. Bu bapta, yabancı kökenli([1]) tek bir kelimeden başka yoktur ve ona kıyas edilmez. Dediler ki: kadın **بخَنْدَاة**; yani kalçaları ağır.

(**بخر**) **الباء والخاء والراء** tek bir asıldır; o da bir kokudur yahut kabaran bir rüzgârdır. Bundan **البُخار**; ondan da **البَخُور** (bâ’nın fethasıyla) gelir. Sa‘leb şöyle derdi: **فَعُول** vezninde; **البَرُود** ve **الوَجُور** gibi. Ama yazdan önce gelen bulutlara **بناتُ بَخْر** demeleri babtan değildir; çünkü bu **الباء** bir **ميم**’den bedeldir; asıl **مَخْرٌ**’dur. Onun kıyası, şahitleriyle birlikte kendi babında zikredilmiştir.

(**بخس**) **الباء والخاء والسين** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ**﴾ [Yûsuf 20]; yani eksik. Bu babdandır: ilikte **بَخَّسَ تَبخيساً** derler; **السُّلامى** ve **العَين**’de olduğunda; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gitmesi sebebiyledir. Bir şair([2]) dedi ki:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ

(**بخص**) **الباء والخاء والصاد** tek bir kelimedir; o da özel bir ettir([3]): gözün etine **بَخَصَة** denir. **وبخصت** adamı: ondan [şunu([4])] vurduğun zaman. **البَخَصَة** deve ayağının iç tarafının etidir. **وبَخَصُ اليدِ** parmak köklerinin, avuca bitişik olan kısmının etidir.

(**بخع**) **الباء والخاء والعين** tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zillet ve kahırdır.
Halîl dedi ki: Adam **بخَع** nefsini; onu, şiddetli vecd sebebiyle öfkeyle öldürdüğü zaman. Zü’r-Rumme([5]) dedi ki:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])Bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ**﴾ [Kehf 6]. Ebû Ali el-İsfahânî, bize Ebü’l-Fazl Muhammed b. el-‘Amîd’in, onun da Ebû Bekr el-Hayyât’tan rivayet ettiği şeye göre dedi ki: dedi: ed-Dabbî dedi ki: **بَخَعْتُ الذَّبيحةَ**; boynunun kemiğini kestiğin zaman; o **مبخوعة** olur. **ونَخَعتُها** ise bundan aşağısıdır; çünkü **النخاع** boyunda ve sırt omurlarında akan beyaz ipliktir. **والبِخاع**([7])—**الباء** ile—beldeki damardır. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ona nefsimi ve nasihatimi **بخعْتُ**; yani gayret ettim([8]). Ve **أرضٌ مَبْخُوعة**([9]); ekinle onun gayretinin sonuna varıldığı zaman. Ve hakkım konusunda bana **بَخَعَ**; ikrar ettiği zaman.

(**بخق**) **الباء والخاء والقاف** tek bir asıl ve tek bir kelimedir: **بَخَقْتُ** gözünü; onu, kör edeceğin([10]) kadar vurduğun zaman. Ru’be dedi ki:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *

(**بخل**) **الباء والخاء واللام** tek bir kelimedir; o da: **البُخْل** ve **البَخَلُ**. Ve adam **بخيلٌ** ve **باخلٌ**. Bu onun hâli olursa, o **بخَّالٌ**’dır. Ru’be dedi ki:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *

(**بخو**) **الباء والخاء والواو**; kıyas edilmeyen tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi ki: **البَخْو** kötü taze hurmadır; **رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ** denir.

(**بخت**) **الباء والخاء والتاء** İbn Düreyd’in zikrettiği bir kelimedir; **البُخْت**’ün develerden sahih Arapça olduğunu iddia etti; [ve inşad etti]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
--------------ـــ
([1]) Bu kelime böyle vârid olmuştur; belki de araya sokulmuştur.
([2]) O, Lisân’da (نقا) geçtiği üzere, râciz Ebû Meymûn en-Nadr b. Seleme’dir. Recez, atların vasfındadır; ondan önce:
* بنات وطاء على خد الليل *
Bu, arûz ilminde Halîl’in adlandırmasında **الإجازة**, Ebû Zeyd’in sözünde ise **الإكفاء** diye adlandırılandır. Lisân’a bak (7: 195).
([3]) Asılda: “**خالصة**”.
([4]) Bu tamamlama, İbn Fâris’in **المجمل**’indendir.
([5]) Dîvânı s.251 ve Lisân (بخع).
([6]) “**الوجد**” kelimesi asıldan düşmüştür; Lisân ve dîvândan ispat edilmiştir. Lisân’da: hitap üzere “**عن يديك**”.
([7]) Lisân’da (بخع): “İbnü’l-Esîr dedi ki: Keşşâf’ta ve **الفائق**’te, garîbü’l-hadîs’te onu böyle zikretti. Başkasında bulmadım. Dedi ki: Dil, tıp ve teşrih kitaplarında onu çokça aradım da **البخاع**’ı **الباء** ile hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Dedim ki: Buradaki, Zemahşerî’nin (ö. 538) rivayet ettiğini teyit eder. İbn Fâris’in vefatı 395’tir. **البخاع** asılda, Lisân’da ve **الفائق**’te **الباء**’ın kesriyle, kalem ضبط’ı ile ضبط edilmiştir.
([8]) Lisân’da: “yani onu gayret ettirdim”.
([9]) Asılda: “**بخوغة**”. Lisân’da: “**يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها**” denir.
([10]) **عار**: gözünü kör etti, onu kör eder; ve **عورها** onu kör eder, **تعويرا**.
([11]) Ru’be dîvânı 107 ve Lisân (بخق). Ondan önce: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) Ru’be dîvânı 65 ve Lisân (أرز، بخل); daha önce (أرز 78) maddesinde nisbesiz geçti.
([13]) Asılda: “**الخلخ**”; doğrusu Lisân’dan (خلنج): ve beyit, İbn Kays er-Rukayyât’ındır; dîvânının zeyllerinde 283 ve Lisân (خلنج). Sadrı:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
Beyit, **الجمهرة**’de (1: 193) asılda nisbesizdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البحث: الكشف والطلب، يقال: بحثت عن الأمر، وبحثت كذا، قال الله تعالى: ﴿فبعث الله غرابا يبحث في الأرض﴾ [المائدة/31].
وقيل: بحثت الناقة الأرض برجلها في السير: إذا شددت الوطء تشبيها بذلك.

##### Türkçe

- **البحث**: ortaya çıkarma ve talep; denir ki: “Bir iş hakkında **بحثت**”, ve “Şunu **بحثت**”; Yüce Allah dedi ki: ﴿Bunun üzerine Allah, yerde **يبحث** eden bir karga gönderdi﴾ [المائدة/31].
Ve denildi: Deve yürüyüşte ayağıyla yeri **بحثت** etti: (yani) basışı şiddetlendirdiği zaman; buna benzetme olarak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَحْثُ: طَلَبُكَ الشيءَ في التُّراب؛ بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً، وابْتَحَثَه.
وفي المثل: كالباحِثِ عن الشَّفْرة. وفي آخر: كباحِثةٍ عن حَتْفها بظِلْفها؛ وذلك أَن شاةً بَحَثَتْ عن سِكِّين في التراب بظِلْفِها ثم ذُبِحَتْ به.
الأَزهري: البَحُوثُ من الإِبل التي إِذا سارتْ بحثت الترابَ بأَيديها أُخُراً أَي ترمِي إِلى خَلْفِها؛ قاله أَبو عمرو. والبَحوثُ: الإِبلُ تَبْتَحثُ الترابَ بأَخْفافِها، أُخُراً في سَيرها.
والبَحْثُ: أَن تَسْأَل عن شيء، وتَسْتَخْبر.
وبَحَثَ عن الخَبر وبَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً: سأَل، وكذلك اسْتَبْحَثَه، واسْتَبْحَثَ عنه. الأَزهري: اسْتَبْحَثْتُ وابْتَحَثْتُ وتَبَحَّثْتُ عن الشيء، بمعنى واحد أَي فَتَّشْتُ عنه.
والبَحْث: الحَيَّةُ العظيمة لأَنها تَبْحَثُ التُّرابَ.
وتَرَكْتُه بمباحِثِ البَقَر أَي بالمكان القَفْر؛ يعني بحيثُ لا يُدْرى أَين هو.
والباحِثاء، من جِحرَة اليرابيع: تُرابٌ يُخَيَّلُ إِليكَ أَنه القاصِعاء، وليس بها، والجمعُ باحِثاواتُ. وسُورةُ بَراءةَ كان يقال لها: البُحُوثُ، سمِّيت بذلك لأَنها بَحَثَتْ عن المنافقين وأَسرارهم أَي اسْتَثارتْها وفَتَشَتْ عنها. وفي حديث المِقداد: أَبَتْ علينا سُورةُ البُحوثِ، انْفِرُوا خِفافاً وثِقالاً؛ يعني سورةَ التوبة. والبُحوثُ: جمع بَحْثٍ. قال ابن الأَثير: ورأَيت في الفائق سورة البَحُوث، بفتح الباء، قال: فإِن صحت، فهي فَعُول من أَبنية المبالغة، ويقع على الذكر والأُنثى، كامرأَة صَبور، ويكون في باب إِضافة الموصوف إِلى الصفة.
وقال ابن شميل: البُحَّيْثى مثال خُلَّيْطَى: لُعْبة يَلْعَبون بها بالتراب كالبُحْثَة. وقال شمر: جاء في الحديث أَن غُلامين كانا يَلْعَبانِ البُحْثَةَ
(* قوله «يلعبان البحثة» ضبطت البحثة، بضم الموحدة، بالأَصل كالنهاية وضبطت في القاموس كالتكملة والتهذيب بفتحها.)، وهو لعبٌ بالتراب.قال: البَحْثُ المَعْدِنُ يُبْحَثُ فيه عن الذَّهَبِ والفِضَّةِ.قال: والبُحاثَة التُّراب الذي يُبْحَثُ عما يُطْلَبُ فيه.

##### Türkçe

**البَحْثُ**: Senin bir şeyi toprakta araman; **بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً** ve **ابْتَحَثَه**.

Meselde: bıçak arayan gibidir. Bir başkasında: tırnağıyla kendi helâkini arayan dişi arayıcı gibidir; bu, bir koyunun tırnağıyla toprakta bıçak araması, sonra onunla boğazlanmasıdır.

el-Ezherî: **البَحُوثُ** develerden, yürüdüğü zaman elleriyle toprağı arkaya doğru, yani arkasına atacak şekilde eşeleyenlerdir; bunu Ebû Amr söylemiştir. Ve **البَحوثُ**: develerdir; yürüyüşünde toprakları toynaklarıyla arkaya doğru eşeler.

Ve **البَحْثُ**: bir şey hakkında sorman ve haber almaya çalışman.

Ve **بَحَثَ عن الخَبر** ve **بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً**: sordu; aynı şekilde **اسْتَبْحَثَه** ve **اسْتَبْحَثَ عنه**. el-Ezherî: **اسْتَبْحَثْتُ** ve **ابْتَحَثْتُ** ve **تَبَحَّثْتُ** bir şey hakkında, tek bir anlamdadır; yani onu araştırdım.

Ve **البَحْث**: büyük yılandır; çünkü toprağı eşeler.

Ve onu **بمباحِثِ البَقَر** ile bıraktım; yani ıssız yerde; yani nerede olduğu bilinmeyecek şekilde.

Ve **الباحِثاء**, yer sincabı deliklerinden: sana **القاصِعاء** imiş gibi hayal edilen topraktır; hâlbuki onda değildir; çoğulu **باحِثاواتُ**’tur. Ve **سُورةُ بَراءةَ**’ye şöyle denirdi: **البُحُوثُ**; bununla adlandırıldı, çünkü münafıklar ve sırları hakkında **بَحَثَتْ**; yani onları ortaya çıkardı ve onlar hakkında araştırdı. Ve Mikdâd hadîsinde: “**سُورةُ البُحوثِ** bize karşı direndi: ‘Hafif ve ağır olarak seferber olun!’”; yani Tevbe sûresi. Ve **البُحوثُ**: **بَحْثٍ**’in çoğuludur. İbnü’l-Esîr dedi: ve el-Fâik’te **سورة البَحُوث**’u, **الباء**’ın fethiyle gördüm; dedi ki: eğer sahih olursa, o, mübalağa kalıplarından **فَعُول**’dür; erkek ve dişiye vâki olur; **امرأَة صَبور** gibi; ve mevsûfun sıfata izâfesi bâbında olur.

İbn Şümeyl dedi: **البُحَّيْثى** **خُلَّيْطَى** misali: **البُحْثَة** gibi, toprakla oynadıkları bir oyundur. Şemr dedi: hadîste geldi ki iki oğlan **البُحْثَةَ** oynuyorlardı
(* “**يلعبان البحثة**” sözü: **البحثة** asılda en-Nihâye gibi, **الموحدة**’nın zammıyla ضبط edildi; ve el-Kâmûs’ta et-Tekmile ve et-Tehzîb gibi fethiyle ضبط edildi.), ve o, toprakla bir oyundur. Dedi: **البَحْثُ** maden ocağıdır; onda altın ve gümüş aranır. Dedi: ve **البُحاثَة** istenen şeyin onda arandığı topraktır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ح ث * * بَحَثَ * عنه من باب قطع و * ابتَحَث * عنه أي فتش

##### Türkçe

* ب ح ث * * **بَحَثَ** * ondan, kesmek باب’ından; ve * **ابتَحَث** * ondan, yani araştırdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بحث  . البحث: طلبك الشيء في التراب. بحثه يبحثه بحثا، وابتحثه، فهو يتعدى بنفسه، وكثيرا ما يستعمله المصنفون متعديا بفي، فيقولون: بحث فيه، والمشهور التعدية بعن، كما للمصنف تبعا للجوهري وأرباب الأفعال. والبحث: أن يسأل عن شيء ويستخبر. وبحث  عنه، كمنع  يبحث بحثا: سأل. كذلك  استبحث  ، واستبحث عنه. قال الأزهري:  ابتحث وتبحث  عن الشيء بمعنى واحد، أي  فتش  عنه، وفي نسختنا: انبحث بدل ابتحث، وهو خطأ. وفي المثل:  كالباحث عن الشفرة  وفي آخر  كباحثة عن حتفها بظلفها  وذلك أن شاة بحثت عن سكين في التراب بظلفها، ثم ذبحت به. قولهم: تركته بمباحث البقر:  مباحث البقر  : المكان  القفر، أو المكان المجهول  ، يعني بحيث لا يدري أين هو.  والبحث: المعدن  يبحث فيه عن الذهب والفضة، قاله شمر. البحث  :الحية العظيمة  لأنها تبحث التراب. جاء في الحديث:  أن غلامين كانا يلعبان البحثة  قال شمر:  البحثة  أي بالفتح كما يدل عليه إطلاقه، ووجدته في بعض الأمهات مضبوطا بالقلم مضموم الأول قال ابن شميل:  البحيثي  بضم فتشديد  ؛كسميهي  ومثله ابن شميل بخليطي  :لعب بالبحاثة  بالضم  أي التراب  الذي يبحث عما يطلب فيه. قاله الأزهري.  وانبحث: لعب به  ، هكذا في نسختنا بتقديم النون على الموحدة، والصواب: وابتحث، من باب الافتعال وأنشد الأصمعي:
  كأن آثار الظرابي تنتـقـث                      حولك بقيري الوليد المبتحث في حديث المقداد:  أبت علينا سورة  البحوت   انفروا خفافا وثقالا  يعني:  سورة التوبة  والبحوث جمع بحث- قال ابن الأثير: ورأيت في الفائق: سورة البحوث، كصبور، أي بضبط القلم ومثله في نسختنا. قال: فإن صحت فهي فعول من أبنية المبالغة، ويقع على الذكر والأنثى، كامرأة صبور، ويكون من باب إضافة الموصوف إلى الصفة. وفي اللسان: سميت بذلك، لأنها بحثت عن المنافقين وأسرارهم، أي استثارتها وفتشت عنها، وفي الفائق أنها تسمى المبعثرة أيضا. البحوث  من الإبل: التي  إذا سارت  تبحث التراب بأيديها أخرا  ، بضمتين، أي ترمى إلى خلفها، وعزاه في التهذيب إلى أبي عمرو، وقال غيره: البحوث: الإبل تبتحث التراب بأخفافها أخرا في سيرها.  والباحثاء  ، بالمد: من حجرة اليرابيع،  تراب يشبه  ، وفي اللسان: يخيل إليك أنه  القاصعاء  وليس بها، والجمع باحثاوات.  وبحاث، ككتان: اسم  رجل من الصحابة، وهو بحاث بن ثعلبة، وقد روى فيه غير ذلك.  وعلي بن محمد البحاثي راوى  كتاب  التقاسيم لابن حبان عن  أبي العباس الوليد بن أحمد بن محمد  الزوزني عنه  ، كأنه نسبة إلى جده بحاث.
 ومما يستدرك عليه: البحيث: السر، ومنه المثل:  بدا بحيثهم  كذا في مجمع الأمثال. وأبو جعفر محمد بن الحسين البحاث: محدث، قيده الماليني.

##### Türkçe

بحث  . **البحث**: senin bir şeyi toprakta araman. Onu **بحثه** **يبحثه** **بحثا** diye aradı; ve onu **ابتحثه**; böylece o, bizzat kendisiyle geçişli olur; ve çoğu kez musannifler onu **في** ile geçişli olarak kullanırlar da “**بحث فيه**” derler; meşhur olan ise **عن** ile geçişli kılmadır; musannif için de, **الجوهري**’ye ve fiillerin erbabına tâbi olarak böyledir. Ve **البحث**: bir şey hakkında sormak ve haber almak (istihbar etmek)tir. Ve **بحث عنه**; **منع** gibi, **يبحث** **بحثا**: sordu. Keza **استبحث** ve **استبحث عنه**. **الأزهري** dedi: **ابتحث** ve **تبحث** bir şey hakkında, tek bir mânâdadır; yani onun hakkında **فتش** etti. Bizim nüshamızda **انبحث** “**ابتحث**” yerine (vardır); o ise hatadır. Meselde: **كالباحث عن الشفرة**; ve diğerinde: **كباحثة عن حتفها بظلفها**; bu, bir koyunun toprağın içinde tırnağıyla bir bıçak araması, sonra onunla boğazlanmasıdır. Onların sözü: “Onu **بمباحث البقر** ile bıraktım”: **مباحث البقر**: ıssız yer; yahut meçhul yer; yani öyle ki nerede olduğu bilinmez. Ve **البحث**: maden; onda altın ve gümüş aranır; bunu **شمر** söyledi. **البحث**: büyük yılan; çünkü toprağı kazar. Hadiste geldi: iki oğlanın **البحثة** oynuyor oldukları. **شمر** dedi: **البحثة** yani fetha ile; onun mutlak söyleyişi buna delâlet eder; ve onu bazı ana kaynaklarda kalemle, ilkinin dammeli olarak ضبط edilmiş buldum. **ابن شميل** dedi: **البحيثي** damme ile, sonra şeddeli; **كسميهي** gibi. Ve **ابن شميل** onun benzerini **بخليطي** ile (söyledi): **بالبحاثة** ile oynama; damme ile; yani, içinde istenen şeyin arandığı toprak. Bunu **الأزهري** söyledi. Ve **انبحث**: onunla oynadı; bizim nüshamızda böyledir; **النون**’un **الموحدة**’dan önce getirilmesiyle; doğrusu ise: **وابتحث**; **الافتعال** babından. Ve **الأصمعي** inşad etti:

كأن آثار الظرابي تنتـقـث                      حولك بقيري الوليد المبتحث

**المقداد** hadîsinde: “Bize **سورة البحوت** (şunu) reddetti: **انفروا خفافا وثقالا**”; yani: **سورة التوبة**. Ve **البحوث** “**بحث**”in cem‘idir. **ابن الأثير** dedi: ve ben **الفائق**’te “**سورة البحوث**” gördüm; **كصبور** gibi; yani kalemle ضبط ile; ve bizim nüshamızda da onun benzeri (vardır). Dedi: eğer sahih olursa, o, mübalağa vezinlerinden **فعول**’dür; ve erkek ve dişiye vâki olur; “**امرأة صبور**” gibi; ve mevsûfun sıfata izâfesi babından olur. **اللسان**’da: o bununla adlandırıldı; çünkü o, münafıklar ve sırları hakkında **بحثت** etti; yani onları kışkırttı ve onların hakkında aradı. Ve **الفائق**’te: ona **المبعثرة** da denir. **البحوث** develerden: yürüdüğü zaman elleriyle toprağı arkaya doğru **تبحث** eden; **أخرا**; iki damme ile; yani arkasına atılır. Ve onu **التهذيب**’de **أبي عمرو**’ya nisbet etti. Başkası dedi: **البحوث**: develer, yürüyüşlerinde toynaqlarıyla toprağı arkaya doğru **تبتحث** eder. Ve **الباحثاء**, med ile: yer sincaplarının yuvasından; benzer bir toprak. Ve **اللسان**’da: sana, onun **القاصعاء** olduğu hayal ettirilir; hâlbuki onda o yoktur. Cem‘i: **باحثاوات**. Ve **بحاث**, **كتان** gibi: sahâbeden bir adamın ismidir; o, **بحاث بن ثعلبة**’dir; ve onda başka (bir rivayet) de rivayet edilmiştir. Ve **علي بن محمد البحاثي**, **ابن حبان**’ın **كتاب التقاسيم**’ini, **أبي العباس الوليد بن أحمد بن محمد الزوزني**’den, ondan rivayet eden râvîdir; sanki dedesi **بحاث**’a nisbet(tir).

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **البحيث**: sır. Ondan mesel: **بدا بحيثهم**; **مجمع الأمثال**’de böyledir. Ve **أبو جعفر محمد بن الحسين البحاث**: muhaddis; onu **الماليني** kaydetti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَحَثَهُ
1 بَحَثَهُ حث بحث بحثه بحثة , aor. بَحَثَ , inf. n. بَحْثٌ, He scraped it up; [as one who seeks to find a thing therein;] namely, the dust, or earth: (L:) and he searched, or sought, for it, or after it, (namely, a thing,) in the dust, or earth; as also ↓ ابتحثهُ: (L, TA:) thus each is made trans. by itself: and authors often say, بَحَثَ فِيهِ [meaning he searched, or inquired, into it; investigated, scrutinized, or examined, it]: (TA:) one says, بَحَثَ فِى الأَرْضِ he dug up the earth; and thus it is used in the Kur v. 34: (Msb:) but accord. to the usage commonly known and obtaining, (TA,) you say, بَحَثَ عَنْهُ, (S, A, L, Msb, K,) aor. as above, (L, Msb, K,) and so the inf. n.; (L, Msb;) as well as بَحَثَهُ; (L;) and عنه ↓ ابتحث; (T, S, L, K;) [in some copies of the K انبحث, which is said in the TA to be a mistake; and ↓ ابتحثهُ; (see above;)] and عنه ↓ تبحّث; (T, L, K;) and عنه ↓ استبحث; (L, K;) and ↓ استبحثهُ; (L;) [he scraped up the dust, or earth, from over it: and hence,] he searched, or sought, for it, after it, or respecting it; he inquired, and sought for information, respecting it; he searched, or inquired, into it; investigated, scrutinized, or examined, it; he inquired respecting it, and searched to the utmost after it; (S, * A, * L, Msb, * K; *) namely, a thing, (S, L,) or an affair, or event. (Msb.) You say also, أَخَاهُ عَنْ سِرِهِّ ↓ استبحث He examined his brother respecting his secret. (A in art. نبث.)

3 بَاْحَثَ [باحثهُ عَنْ أَمْرٍ, inf. n. مُبَاحَثَةٌ, He searched, or inquired, with him into a thing; or investigated, scrutinized, or examined, with him a thing, or an affair: and particularly, in the way of disputation.] ― -b2- عَادَتُهُ أَنْ يُبَاحِثَ وَيُبَاهِتَ [His custom is to engage with another in mutual scrutiny of secrets, or faults, or the like, and in mutual calumniation, &c.: see 6]. (A in art. بهت.)

5 تَبَحَّثَ see 1.

تَبَاحَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ
6 تَبَاحَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ ذ They searched, or inquired, into each other's secrets. (A in art. نبث.)

8 اـِبْتَحَثَ see 1, in three places. ― -b2- ابتحث also signifies He played with the dust, or earth, termed بحاثة; or at the game called البحثة. (K.) In a copy of the K, the verb is here incorrectly written انبحث. (TA.)

10 اـِسْتَبْحَثَ see 1, in three places.

بَحْثٌ
بَحْثٌ حث بحث , (so in the K,) or ↓ بحِيثٌ, (so in the L,) accord. to Sh, (L,) A mine (L, K) in which one searches for gold and silver. (L.) -A2- Also the former, A great serpent; (K;) because it scrapes up the dust or earth. (TA.)

البُحْثَةُ
البُحْثَةُ البحثه البحثة , (as written in the L,) or البَحْثَةُ, (as in the K,) accord. to Sh, (L,) and ↓ البُحّيّثَى, (L, K,) accord. to ISh, (L,) A certain game with ↓ بُحَاثَة, i. e, dust, or earth. (L, K.) You say, لَعِبَ البُحْثَةَ He played the game thus called. (L.)

اـِبِلٌ بَحُوثٌ
اـِبِلٌ بَحُوثٌ ابل بحوث Camels that scrape up the dust, or earth, with their fore feet, backwards, (AA, T, L, K,) in going; i. e., throwing it behind them; or, as some say, with their feet. (TA.) ― -b2- البَحُوثُ, (K,) or سُوَرةُ البَحُوثِ, (L,) thus written in the Fáïk, and if so, بَحُوثٌ is an intensive epithet, applying alike to a masc. and a fem. noun, like صَبُورٌ; (TA;) or, accord. to some, سُورَةُ البُحُوثِ, (L,) pl. of بَحْثِ; (TA;) a name of The chapter of the Kur-án called سُورَةُ التَّوْبَةِ, (L, K,) and البَرَآءَةِ; (L;) [chap. ix.;] given to it because it inquires respecting the hypocrites and their secrets. (L.)

بَحِيثٌ
بَحِيثٌ حيث بحيث : see بَحْثٌ. ― -b2- A secret: whence the prov., بَدَا بَحِيثُهُمْ [Their secret became apparent, or revealed]. (TA. [But in the S, in art. نجث, q. v., we find بَدَا نَجِيثُ القَوْمِ; and so in Freytag's Arab. Prov. i. 159.])

بُحَاثَةٌ
بُحَاثَةٌ باحث بحاث بحاثه بحاثة Dust, or earth, (Az, K,) which is scraped up from what is searched for therein. (Az, TA.) See البُحْثَةُ.

البُحَيْثَى
البُحَيْثَى البحيثى البحيثي : see البُحْثَةُ.

بَاحِثٌ
بَاحِثٌ باحث [act. part. n. of 1; Scraping up dust or earth: &c.]. كَالبَاحِثِ عَنِ الشَّفْرَةِ [Like him who is scraping up the dust, or earth, from over the great knife with which he is to be slaughtered,] is a prov.: (S, L:) and so كَبَاحِثَةٍ عَنْ حَتْفِهَا بِظِلْفِهَا [Like one searching for her death with her hoof]: originating from the fact of a ewe's digging up a knife in the dust, or earth, and then being slaughtered with it. (L.)

بَاحِثَآءُ
بَاحِثَآءُ باحثآء Dust, or earth, (L, K,) of the burrow of the Jerboa, (L,) resembling the [hole termed] قَاصِعَآء; (L, K;) but it is not this: pl. بَاحِثَاوَاتٌ. (L.)

مَبْحَثٌ
مَبْحَثٌ مبحث A place, and a time, of scraping up or digging; of searching, inquiring, investigating, scrutinizing, or examining: pl. مَبَاحِثُ. (KL.) You say, تَرَكْتُهُ بِمَبَاحِثِ البَقَرِ (S, K*) [I left him in the places where the wild oxen scrape up the ground]; meaning, in a desert place, destitute of herbage, or of human beings; (S, K;) in an unknown place; (K;) i. e., so that it was not known where he was. (S.)

##### Türkçe

**بَحَثَهُ**
1 **بَحَثَهُ** حث بحث بحثه بحثة , muzâri‘ **بَحَثَ** , mastar ismi **بَحْثٌ**, Onu kazıyıp çıkardı; [bir şeyin içinde onu bulmayı arayan kimse gibi;] yani tozu yahut toprağı: (L:) ve onu, yahut onun peşine, (yani bir şeyi,) tozda yahut toprakta aradı; **ابتحثهُ** da böyledir: (L, TA:) böylece her biri kendi başına müteaddî kılınır: ve müellifler çoğu kez, **بَحَثَ فِيهِ** derler [mânâsı: onun içinde aradı yahut soruşturdu; onu tahkik etti, didikledi yahut inceledi]: (TA:) denir ki, **بَحَثَ فِى الأَرْضِ** toprağı kazdı; ve böylece Kur’ân’da v. 34’te kullanılmıştır: (Msb:) lâkin yaygınca bilinen ve cârî olan kullanıma göre, (TA,) **بَحَثَ عَنْهُ**, (S, A, L, Msb, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (L, Msb, K,) ve mastar ismi de öyle; (L, Msb;) ayrıca **بَحَثَهُ**; (L;) ve **عنه** **ابتحث**; (T, S, L, K;) [K’nin bazı nüshalarında **انبحث**, ki TA’da bunun bir hata olduğu söylenir; ve **ابتحثهُ**; (yukarıya bak;)] ve **عنه** **تبحّث**; (T, L, K;) ve **عنه** **استبحث**; (L, K;) ve **استبحثهُ**; (L;) [onun üzerindeki tozu yahut toprağı kazıyıp kaldırdı: buradan da,] onu aradı yahut peşine düştü, yahut onun hakkında; onun hakkında soruşturdu ve bilgi aradı; onun içine aradı yahut soruşturdu; onu tahkik etti, didikledi yahut inceledi; onun hakkında soruşturdu ve onu son dereceye kadar aradı; (S, * A, * L, Msb, * K; *) yani bir şey, (S, L,) yahut bir iş, yahut bir hâdise. (Msb.) Yine denir ki, **أَخَاهُ عَنْ سِرِهِّ** **استبحث** Kardeşini sırrı hakkında yokladı. (A, md. **نبث**’te.)

3 **بَاْحَثَ** [**باحثهُ عَنْ أَمْرٍ**, mastar ismi **مُبَاحَثَةٌ**, Onunla birlikte bir şeyi aradı yahut soruşturdu; yahut onunla birlikte bir şeyi yahut bir işi tahkik etti, didikledi yahut inceledi: ve özellikle, münazara yoluyla.] ― -b2- **عَادَتُهُ أَنْ يُبَاحِثَ وَيُبَاهِتَ** [Onun âdeti, bir başkasıyla sırların yahut kusurların ve benzerlerinin karşılıklı didiklenmesine ve karşılıklı iftiraya vb. girişmektir: 6’ya bak]. (A, md. **بهت**’te.)

5 **تَبَحَّثَ** 1’e bak.

**تَبَاحَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ**
6 **تَبَاحَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ** ذ Birbirlerinin sırlarını aradılar yahut soruşturdular. (A, md. **نبث**’te.)

8 **اـِبْتَحَثَ** 1’e bak, üç yerde. ― -b2- **ابتحث** ayrıca şu mânâya gelir: **بُحَاثَة** denilen toz yahut toprakla oynadı; yahut **البحثة** denilen oyunu oynadı. (K.) K’nin bir nüshasında fiil burada yanlışlıkla **انبحث** yazılmıştır. (TA.)

10 **اـِسْتَبْحَثَ** 1’e bak, üç yerde.

**بَحْثٌ**
**بَحْثٌ** حث بحث , (K’de böyle,) yahut **بحِيثٌ**, (L’de böyle,) Ş’ye göre, (L,) Altın ve gümüş aranan bir maden. (L, K.) -A2- Yine birincisi, Büyük bir yılan; (K;) çünkü tozu yahut toprağı kazıyıp çıkarır. (TA.)

**البُحْثَةُ**
**البُحْثَةُ** البحثه البحثة , (L’de yazıldığı üzere,) yahut **البَحْثَةُ**, (K’de olduğu gibi,) Ş’ye göre, (L,) ve **البُحّيّثَى**, (L, K,) ISh’ye göre, (L,) **بُحَاثَة** ile, yani toz yahut toprak ile olan belirli bir oyun. (L, K.) Denir ki, **لَعِبَ البُحْثَةَ** Böyle adlandırılan oyunu oynadı. (L.)

**اـِبِلٌ بَحُوثٌ**
**اـِبِلٌ بَحُوثٌ** ابل بحوث Ön ayaklarıyla, yürürken, geriye doğru tozu yahut toprağı kazıyıp çıkaran develer; (AA, T, L, K,) yani onu arkalarına atan; yahut bazılarına göre, ayaklarıyla. (TA.) ― -b2- **البَحُوثُ**, (K,) yahut **سُوَرةُ البَحُوثِ**, (L,) Fâik’te böyle yazılmıştır; ve eğer böyle ise, **بَحُوثٌ** صَبُورٌ gibi, müzekker ve müennes isme eşit şekilde uygulanan bir mübâlağa sıfatıdır; (TA;) yahut bazılarına göre, **سُورَةُ البُحُوثِ**, (L,) **بَحْثِ**’in çoğulu; (TA;) Kur’ân’daki **سُورَةُ التَّوْبَةِ**, (L, K,) ve **البَرَآءَةِ**; (L;) diye adlandırılan sûrenin bir adıdır; [sûre ix;] ona bu ad, münafıklar ve onların sırları hakkında soruşturduğu için verilmiştir. (L.)

**بَحِيثٌ**
**بَحِيثٌ** حيث بحيث : **بَحْثٌ**’e bak. ― -b2- Bir sır: buradan darbımesel, **بَدَا بَحِيثُهُمْ** [Onların sırrı ortaya çıktı yahut açığa vuruldu]. (TA. [Fakat S’de, md. **نجث**’te, bk., **بَدَا نَجِيثُ القَوْمِ** buluruz; ve Freytag’ın Arab. Prov. i. 159’unda da böyledir.])

**بُحَاثَةٌ**
**بُحَاثَةٌ** باحث بحاث بحاثه بحاثة Toz yahut toprak, (Az, K,) içinde aranan şeyin üzerinden kazınıp çıkarılan. (Az, TA.) **البُحْثَةُ**’ye bak.

**البُحَيْثَى**
**البُحَيْثَى** البحيثى البحيثي : **البُحْثَةُ**’ye bak.

**بَاحِثٌ**
**بَاحِثٌ** باحث [1’in ism-i fâili; tozu yahut toprağı kazıyıp çıkaran: vb.]. **كَالبَاحِثِ عَنِ الشَّفْرَةِ** [Kesileceği büyük bıçağın üzerinden tozu yahut toprağı kazıyıp çıkaran kimse gibi] bir darbımeseldir: (S, L:) ve yine **كَبَاحِثَةٍ عَنْ حَتْفِهَا بِظِلْفِهَا** [Tırnağıyla ölümünü arayan dişi gibi]: bir koyunun tozda yahut toprakta bir bıçağı kazıyıp çıkarması, sonra onunla kesilmesi vakıasından doğmuştur. (L.)

**بَاحِثَآءُ**
**بَاحِثَآءُ** باحثآء Yer faresi (jerboa) yuvasının tozu yahut toprağı, (L, K,) (L,) [**قَاصِعَآء** diye adlandırılan delik]e benzeyen; (L, K;) fakat o değildir: çoğulu **بَاحِثَاوَاتٌ**. (L.)

**مَبْحَثٌ**
**مَبْحَثٌ** مبحث Kazıyıp çıkarma yahut kazma yeri ve zamanı; arama, soruşturma, tahkik, didikleme yahut inceleme yeri ve zamanı: çoğulu **مَبَاحِثُ**. (KL.) Denir ki, **تَرَكْتُهُ بِمَبَاحِثِ البَقَرِ** (S, K*) [Onu yaban öküzlerinin yeri kazıyıp çıkardıkları yerlerde bıraktım]; mânâsı, ot bitmeyen yahut insan bulunmayan bir çöl yerinde; (S, K;) bilinmeyen bir yerde; (K;) yani nerede olduğu bilinmez olacak şekilde. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَحَثَ
بَحَثَ A ( n. ac. بَحْث 1 )
a.  [ Fī ], Searched into, investigated; ferreted, wormed out, grubbed, scratched up.

b.  [ 'An ], Sought for; inquired into.

بَاْحَثَ
بَاْحَثَ III ,
a.  Discussed, argued with.

تَبَحَّثَ
تَبَحَّثَ V ,
a.  see I (b) .

تَبَاْحَثَ
تَبَاْحَثَ VI ,
a.  see III .

اِسْتَبْحَثَ
اِسْتَبْحَثَ X ,
a.  see I (b) .

بَحْث
بَحْث 1 , ( pl. أَبْحَاْث 38 ),
a.  Search, inquiry, examination, investigation.

b.  Discussion, controversy.

c.  Mine.

مَبْحَث
مَبْحَث 17 , ( pl. مَبَاْحِثُ 44 ),
a.  Research.

بُحَاْثَة
بُحَاْثَة 24t ,
a.  Earth, mould.

مُبَاحَثَة
مُبَاحَثَة
a.  Discussion, argument, controversy.

##### Türkçe

**بَحَثَ**
**بَحَثَ** A ( i. ac. **بَحْث** 1 )
a.  [ Fī ], içine doğru aradı, araştırdı; ortaya çıkardı, didik didik etti, kazıdı, eşeledi, kazıyıp çıkardı.

b.  [ 'An ], aradı; hakkında soruşturdu.

**بَاْحَثَ**
**بَاْحَثَ** III ,
a.  tartıştı, münakaşa etti.

**تَبَحَّثَ**
**تَبَحَّثَ** V ,
a.  bkz. I (b) .

**تَبَاْحَثَ**
**تَبَاْحَثَ** VI ,
a.  bkz. III .

**اِسْتَبْحَثَ**
**اِسْتَبْحَثَ** X ,
a.  bkz. I (b) .

**بَحْث**
**بَحْث** 1 , ( çoğ. **أَبْحَاْث** 38 ),
a.  arama, soruşturma, inceleme, araştırma.

b.  tartışma, ihtilaf.

c.  maden.

**مَبْحَث**
**مَبْحَث** 17 , ( çoğ. **مَبَاْحِثُ** 44 ),
a.  araştırma.

**بُحَاْثَة**
**بُحَاْثَة** 24t ,
a.  toprak, küf.

**مُبَاحَثَة**
**مُبَاحَثَة**
a.  tartışma, münakaşa, ihtilaf.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بحث
بَحَثَ - يَبْحَثُ
بَحَثَ - يَبْحَثُ + كائن + في مكان أو شيء أو أمر: يفتش في كوم من الأشياء: يباعد مكونات شيء عن بعضها
بَحَثَ - يَبْحَثُ + كائن + في مكان أو شيء أو أمر + عن شيء: يباعد مكونات شيء عن بعضها بهدف الوصول والتعرف إلى ما يخفى بين هذه المكونات
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدخول بين مكونات آخر ومباعدة وتفريق مكوناته"، وهي:
شَرَعَ - يَشْرَعُ، مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ)، خَاضَ- يَخوْضُ، بَحَثَ - يَبْحَثُ، خَلَّ - يَخُلُّ، نَفَشَ - يَنْفُشُ (نَفَشَ - يَنْفِشُ) اللازم
بحث
 	﴿فبعث الله غرابا يبحث في الأرض ليريه كيف يواري سوأة أخيه قال ياويلتا أعجزت أن أكون مثل هذا الغراب فأواري سوأة أخي فأصبح من النادمين(31)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [بحث] ب ح ث: بَحَثَ عنه من باب قطع و ابتَحَث عنه أي فتش
معجم الفرائد القرآنية:
ب  ح  ث
" يَبْحَثُ " في قوله تعالى : " فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَاباً يَبْحَثُ فِي الأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ " (31) المائدة .
البَحث: التنقيب على الشيء، والاجتهاد في معرفة باطنه وخفيِّه .
الراغب
بحث
- البحث: الكشف والطلب، يقال: بحثت عن الأمر، وبحثت كذا، قال الله تعالى: }فبعث الله غرابا يبحث في الأرض{ [المائدة/31].
وقيل: بحثت الناقة الأرض برجلها في السير: إذا شددت الوطء تشبيها بذلك.
ملخص اللسان
1.    البَحْثُ: طَلَبُكَ الشيءَ في التُّراب؛ بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً، وابْتَحَثَه.
2.    البَحُوثُ من الإِبل التي إِذا سارتْ بحثت الترابَ بأَيديها  أُخُراً أَي ترمِي إِلى خَلْفِها؛
3.    والبَحْثُ: أَن تَسْأَل عن شيء، وتَسْتَخْبر.
4.    وبَحَثَ عن الخَبر وبَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً: سأَل،
5.    اسْتَبْحَثْتُ وابْتَحَثْتُ وتَبَحَّثْتُ  عن الشيء، بمعنى واحد أَي فَتَّشْتُ عنه.
6.     والبَحْث: الحَيَّةُ العظيمة لأَنها تَبْحَثُ التُّرابَ.
7.     وتَرَكْتُه بمباحِثِ البَقَر أَي بالمكان القَفْر؛ يعني بحيثُ لا يُدْرى  أَين هو.
8.     والباحِثاء، من جِحرَة اليرابيع: تُرابٌ يُخَيَّلُ إِليكَ أَنه  القاصِعاء، وليس بها،
9.     أَن غُلامين كانا يَلْعَبانِ  البُحْثَةَ  وهو لعبٌ  بالتراب.
10.                        البَحْثُ المَعْدِنُ يُبْحَثُ فيه عن الذَّهَبِ  والفِضَّةِ.
11.                       والبُحاثَة التُّراب الذي يُبْحَثُ عما يُطْلَبُ فيه.
لسان العرب
● -   بحث: البَحْثُ: طَلَبُكَ الشيءَ في التُّراب؛ بَحَثَه يَبْحَثُه  بَحْثاً، وابْتَحَثَه.  وفي المثل: كالباحِثِ عن الشَّفْرة. وفي آخر: كباحِثةٍ عن حَتْفها  بظِلْفها؛ وذلك أَن شاةً بَحَثَتْ عن سِكِّين في التراب بظِلْفِها ثم ذُبِحَتْ  به.  الأَزهري: البَحُوثُ من الإِبل التي إِذا سارتْ بحثت الترابَ بأَيديها  أُخُراً أَي ترمِي إِلى خَلْفِها؛ قاله أَبو عمرو. والبَحوثُ: الإِبلُ  تَبْتَحثُ الترابَ بأَخْفافِها، أُخُراً في سَيرها.  والبَحْثُ: أَن تَسْأَل عن شيء، وتَسْتَخْبر.  وبَحَثَ عن الخَبر وبَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً: سأَل، وكذلك  اسْتَبْحَثَه، واسْتَبْحَثَ عنه. الأَزهري: اسْتَبْحَثْتُ وابْتَحَثْتُ وتَبَحَّثْتُ  عن الشيء، بمعنى واحد أَي فَتَّشْتُ عنه.  والبَحْث: الحَيَّةُ العظيمة لأَنها تَبْحَثُ التُّرابَ.  وتَرَكْتُه بمباحِثِ البَقَر أَي بالمكان القَفْر؛ يعني بحيثُ لا يُدْرى  أَين هو.  والباحِثاء، من جِحرَة اليرابيع: تُرابٌ يُخَيَّلُ إِليكَ أَنه  القاصِعاء، وليس بها، والجمعُ باحِثاواتُ. وسُورةُ بَراءةَ كان يقال لها:  البُحُوثُ، سمِّيت بذلك لأَنها بَحَثَتْ عن المنافقين وأَسرارهم أَي  اسْتَثارتْها وفَتَشَتْ عنها. وفي حديث المِقداد: أَبَتْ علينا سُورةُ البُحوثِ،  انْفِرُوا خِفافاً وثِقالاً؛ يعني سورةَ التوبة. والبُحوثُ: جمع بَحْثٍ. قال  ابن الأَثير: ورأَيت في الفائق سورة البَحُوث، بفتح الباء، قال: فإِن  صحت، فهي فَعُول من أَبنية المبالغة، ويقع على الذكر والأُنثى، كامرأَة  صَبور، ويكون في باب إِضافة الموصوف إِلى الصفة.  وقال ابن شميل: البُحَّيْثى مثال خُلَّيْطَى: لُعْبة يَلْعَبون بها  بالتراب كالبُحْثَة. وقال شمر: جاء في الحديث أَن غُلامين كانا يَلْعَبانِ  البُحْثَةَ  (* قوله «يلعبان البحثة» ضبطت البحثة، بضم الموحدة، بالأَصل  كالنهاية وضبطت في القاموس كالتكملة والتهذيب بفتحها.)، وهو لعبٌ  بالتراب.قال: البَحْثُ المَعْدِنُ يُبْحَثُ فيه عن الذَّهَبِ  والفِضَّةِ.قال: والبُحاثَة التُّراب الذي يُبْحَثُ عما يُطْلَبُ فيه.
مقاييس اللغة:
بحث الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب، وَالبحث أن تسأل عن شيءٍ وتَستَخبِر، تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه، وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه؛ والعرب تقول: «كالباحثِ عَنْ مُدْية»، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده، وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيَة في التُّرَابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه؛ قال:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له
حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثيرُها
قال: وَالبحث لا يكون إلاّ باليد، وهو بالرِّجْل الفَحْص. قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: (التي) إذا سارت بحثت التّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها؛ قال:
يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ
ويقال بَحَثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال «تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر» أي بحيث لا يُدْرَى أين هوَ. قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصِعاء، ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَات.
القاموس المحيط:
بَحَثَ عنه، كَمَنَعَ، واسْتَبْحَثَ وانْبَحَثَ وتَبَحَّثَ فَتَّشَ. ومَباحِثُ البَقَرِ القَفْرُ، أو المَكانُ المَجْهولُ. والبَحْثُ المَعْدِنُ، والحَيَّةُ العظيمَةُ. والبَحْثَةُ والبُحَّيْثى، كسُمَّيْهى لَعِبٌ بالبُحاثَة، أي التُّراب، وانْبَحَثَ لَعِبَ به. والبَحوثُ سورَةُ التَّوْبَةِ، ومن الإِبِلِ التي تَبْحَثُ التُّرابَ بأيْديها أُخُراً. والباحِثاءُ تُرابٌ يُشْبِه القاصِعاءَ. وبَحَّاثٌ، ككَتَّانٍ اسمٌ. وعليُّ بنُ محمد البَحَّاثِيُّ راوي التَّقاسِيمِ لابنِ حبَّانَ، عن الزَّوْزَنِيِّ، عنه.
تاج العروس:
ب - ح - ث
" بَحَثَ " . البَحْثُ : طَلَبُكَ الشَّيءَ في التُّرابِ . بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً وابْتَحَثَه فهو يَتَعَدَّى بنفسه وكثيراً ما يستعمله المُصَنِّفُون مُتعَدّياً بفي فيقولون : بَحَثَ فيهِ والمشهورُ التَّعْدِيةُ بَعَنْ كما للمصَنّف تَبعاً للجوهريّ وأَربابِ الأَفعالِ . والبَحْثُ : أَنْ يَسْأَلَ عن شَيْءٍ ويَسْتَخْبِرَ . وَبَحَثَ " عنه كمَنَعَ " يَبْحَثُ بَحْثاً : سَأَلَ . كذلك " اسْتَبْحَثَ " واسْتَبْحَثَ عَنْه . قال الأَزْهَرِيّ : " ابْتَحَثَ وتَبَحَّثَ " عن الشَّيْءِ بمعنىً واحدٍ أَي " فَتَّشَ " عنه وفي نسختنا : انبحثَ بدل ابْتحثَ وهو خطأٌ . وفي المثل : " كالباحِثِ عن الشَّفْرَةِ " وفي آخَرَ " كبَاحِثَةٍ عن حَتْفِها بِظِلْفِها " وذلك أَنَّ شاةً بَحثتْ عن سِكِّينٍ في التُّرَاب بِظِلْفِها ثم ذُبِحَت به . قولهم : ترَكْتُه بِمَبَاحِث البَقرِ : " مَبَاحِثُ البَقَرِ " : المَكانُ " القَفْرُ أَو المكانُ المَجهولُ " يعني بِحَيْثُ لا يُدْرَي أَين هو . " والبَحْثُ : المَعْدِنُ " يُبْحَث فِيه عن الذَّهَب والفِضَّة قاله شمِرٌ . البَحْثُ " : الحَيَّةُ العظِيمةُ " لأَنها تَبحَثُ التُّرَابَ . جاءَ في الحديث : " أن غلامَيْنِ كانا يَلعَبَانِ البَحْثَةَ " قال شَمرٌ : " البَحْثَةُ " أَي بالفتح كما يدلّ عليه إِطْلاقُه ووجدْتُه في بعض الأُمهات مضبوطاً بِالقلمِ مضمومَ الأَول قال ابن شُمَيلٍ : " البُحَّيْثَي " بضمّ فتشديدٍ " ؛ كسُمَّيْهَي " ومَثَّلَه ابن شُمَيْلٍ بخُلَّيْطَي " : لَعِبٌ بالبُحَاثةِ " بالضمّ " أَي التُّراب " الذي يُبْحَث عمّا يُطلَب فيهِ . قاله الأزهري . " وانبحَثَ : لَعِبَ به " هكذا في نُسْختِنا بتقدِيم النون على الموحّدة والصّواب : وابْتَحَثَ من باب الافتعال وأَنشد الأَصْمَعِيّ :
كأَنّ آثارَ الظَّرَابِي تَنتَقِثْ ... حَوْلَكَ بُقَّيْرَي الوَلِيدِ المُبْتَحِثْ في حديث المِقْدَادِ : " أَبَتْ علينا سورَةُ " البُحُوتَ " " انفِرُوا خِفافاً وثِقالا " يعني : " سورَة التَّوْبَةِ " والبُحُوث جَمعُ بَحْثٍ - قال ابن الأَثير : ورأَيْت في الفائِقِ : سورة البَحُوثِ كصَبُور أَي بضبط القَلم ومثله في نُسخَتنا . قال : فإِن صَحَّتْ فهي فَعُول من أَبْنيةِ المبالِغة وَيَقع على الذَّكر والأُنثى كامرأَةٍ صَبورٍ ويكون من باب إِضافة المَوصوفِ إِلى الصّفة . وفي اللسان : سمِّيَت بذلك لأَنها بَحَثتْ عن المنافقين وأَسْرَارِهم أَي استثارَتْها وفتَّشَتْ عنها وفي الفائق أَنّها تُسَمَّى المُبَعْثِرَة أَيضاً . البَحُوثُ " من الإبِلِ : الّتي " إِذا سارَتْ " تَبْحَث التُّرابَ بأَيْدِيها أُخُراً " بضمتين أَي تَرْمِى إِلى خَلْفِها وعزَاه في التهْذِيب إلى أَبي عَمْرٍو وقال غيرُه : البَحُوث : الإِبل تَبْتَحِث التُّرابَ بأَخفافِها أُخُراً في سَيْرِها . " والبَاحِثاءُ " بالمدّ : مِن حِجَرَةِ اليَرابِيع " تُرابٌ يُشْبِه " وفي اللسان : يُخَيَّل إِليك أَنه " القاصِعَاءُ " وليس بها والجمع باحِثَاواتٌ . " وبَحَّاثٌ ككَتَّانٍ : اسْم " رجلٍ من الصحابَةِ وهو بَحَّاثُ بنُ ثَعْلبَةَ وقد رُوِىَ فيه غيرُ ذلك . " وعلِيُّ بنُ محَمّدٍ البَحَّاثِيُّ رَاوِى " كتاب " التَّقاسيمِ لابْنِ حبَّانَ عن " أَبي العَبَّاسِ الوليدِ بنِ أَحْمدَ بنِ محَمَّدٍ " الزَّوْزَنِيّ عنه " كأَنه نِسْبةٌ إِلى جَدّه بَحَّاثٍ
ومما يستدرك عليه : البَحِيث : السِّرّ ومنه المَثل : " بَدَا بَحِيثُهم " كذا في مَجْمع الأَمثال . وأَبو جَعْفرٍ محمّدُ بنُ الحُسيْن البَحَّاث : مُحَدِّث قيّده المالينيّ

##### Türkçe

**بحث**
**بَحَثَ - يَبْحَثُ**
**بَحَثَ - يَبْحَثُ** + bir varlık + bir yer veya bir şey yahut bir iş içinde: eşya yığınında arar: bir şeyin bileşenlerini birbirinden uzaklaştırır
**بَحَثَ - يَبْحَثُ** + bir varlık + bir yer veya bir şey yahut bir iş içinde + bir şey hakkında: bu bileşenler arasında gizlenen şeye ulaşma ve onu tanıma amacıyla bir şeyin bileşenlerini birbirinden uzaklaştırır
Ve lafız, “başkasının bileşenleri arasına girme ve onun bileşenlerini uzaklaştırma ve ayırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَعَ - يَشْرَعُ**، **مَخَرَ - يَمْخَرُ** (**مَخَرَ - يَمْخُرُ**)، **خَاضَ- يَخوْضُ**، **بَحَثَ - يَبْحَثُ**، **خَلَّ - يَخُلُّ**، **نَفَشَ - يَنْفُشُ** (**نَفَشَ - يَنْفِشُ**) لازم olan

**بحث**
 	﴿Böylece Allah, ona kardeşinin avret yerini nasıl örteceğini göstermek için yerde **يَبْحَثُ** eden bir karga gönderdi. Dedi ki: “Vay bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin avret yerini örtemedim mi?” Böylece pişman olanlardan oldu (31)﴾ **المائدة**

**مختار الصحاح**
● [**بحث**] **ب ح ث**: **بَحَثَ** عنه, **قطع** babından; ve **ابتَحَث** عنه, yani aradı.

**معجم الفرائد القرآنية:**
**ب  ح  ث**
“**يَبْحَثُ**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “Böylece Allah, yerde **يَبْحَثُ** eden bir karga gönderdi ki ona kardeşinin avret yerini nasıl örteceğini göstersin” (31) **المائدة**.
**البَحث**: bir şey üzerinde kazıma/araştırma; ve onun iç yüzünü ve gizlisini bilmede gayret.

**الراغب**
**بحث**
- **البحث**: ortaya çıkarma ve isteme; denir ki: **بحثت عن الأمر** ve **بحثت كذا**. Yüce Allah dedi ki: }Böylece Allah, yerde **يَبْحَثُ** eden bir karga gönderdi{ [**المائدة**/31].
Ve denildi ki: **بحثت الناقة الأرض برجلها في السير**: yürüyüşte ayağıyla yeri **بحث** etti; yani basışı şiddetlendirdi; buna benzetme olarak.

**ملخص اللسان**
1.    **البَحْثُ**: senin toprağın içinde bir şeyi araman; **بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً** ve **ابْتَحَثَه**.
2.    **البَحُوثُ**: develerden, yürüdüğü zaman elleriyle toprağı **بحث** edenlerdir; **أُخُراً** yani arkaya atar;
3.    Ve **البَحْثُ**: bir şey hakkında sorman ve haber alman.
4.    Ve **بَحَثَ عن الخَبر** ve **بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً**: sordu.
5.    **اسْتَبْحَثْتُ** ve **ابْتَحَثْتُ** ve **تَبَحَّثْتُ** bir şey hakkında: tek bir anlamdadır; yani onu aradım.
6.     Ve **البَحْث**: büyük yılandır; çünkü toprağı **تَبْحَثُ** eder.
7.     Ve **تَرَكْتُه بمباحِثِ البَقَر**: yani ıssız yerde; yani nerede olduğu bilinmeyecek şekilde.
8.     Ve **الباحِثاء**: yerboğazlarının deliğinden: sana **القاصِعاء** imiş gibi hayal edilen topraktır; hâlbuki onda değildir;
9.     İki oğlanın **البُحْثَةَ** oynadıkları: o, toprakla bir oyundur.
10.                        **البَحْثُ**: içinde altın ve gümüş aranan madendir.
11.                       Ve **البُحاثَة**: içinde aranan şeyin arandığı topraktır.

**لسان العرب**
● -   **بحث**: **البَحْثُ**: senin toprağın içinde bir şeyi araman; **بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً** ve **ابْتَحَثَه**. Ve meselde: “**كالباحِثِ عن الشَّفْرة**”. Ve bir başkasında: “**كباحِثةٍ عن حَتْفها بظِلْفها**”; bu, bir koyunun toprağın içinde tırnağıyla bir bıçak araması, sonra onunla boğazlanmasıdır. **الأَزهري**: **البَحُوثُ** develerdendir; yürüdüğü zaman elleriyle toprağı **بحث** eder, **أُخُراً** yani arkaya atar; bunu **أَبو عمرو** söyledi. Ve **البَحوثُ**: develerdir; yürüyüşlerinde tırnaklarıyla toprağı **تَبْتَحثُ** eder, **أُخُراً**. Ve **البَحْثُ**: bir şey hakkında sorman ve haber almandır. Ve **بَحَثَ عن الخَبر** ve **بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً**: sordu; aynı şekilde **اسْتَبْحَثَه** ve **اسْتَبْحَثَ عنه**. **الأَزهري**: **اسْتَبْحَثْتُ** ve **ابْتَحَثْتُ** ve **تَبَحَّثْتُ** bir şey hakkında: tek bir anlamdadır; yani onu aradım. Ve **البَحْث**: büyük yılandır; çünkü toprağı **تَبْحَثُ** eder. Ve **تَرَكْتُه بمباحِثِ البَقَر**: yani ıssız yerde; yani nerede olduğu bilinmeyecek şekilde. Ve **الباحِثاء**, yerboğazlarının deliğinden: sana **القاصِعاء** imiş gibi hayal edilen topraktır; hâlbuki onda değildir; çoğulu **باحِثاواتُ**. Ve **سُورةُ بَراءةَ**’ye **البُحُوثُ** denirdi; ona bu ad verildi; çünkü o, münafıkları ve sırlarını **بَحَثَتْ** etti; yani onları ortaya çıkardı ve onları aradı. Ve **المِقداد** hadîsinde: “Bize **سُورةُ البُحوثِ** (şunu) dayattı: ‘Hafif ve ağır olarak sefere çıkın’; yani **سورةَ التوبة**.” Ve **البُحوثُ**: **بَحْثٍ**’in çoğuludur. **ابن الأَثير** dedi ki: ve ben **الفائق**’te **سورة البَحُوث**’u gördüm; **الباء**’ın fethiyle; dedi ki: eğer sahih olursa, o, mübalağa kalıplarından **فَعُول**’dür; erkek ve dişiye vâki olur; “**امرأَة صَبور**” gibi; ve niteleme edilenin sıfata izafesi babında olur. Ve **ابن شميل** dedi ki: **البُحَّيْثى** “**خُلَّيْطَى**” misali: **البُحْثَة** gibi, toprakla oynanan bir oyundur. Ve **شمر** dedi ki: hadîste geldi ki iki oğlan **البُحْثَةَ** oynuyorlardı (* “**يلعبان البحثة**” sözü: **البحثة** asılda, **النهاية** gibi, **الموحدة**’nın zammıyla ضبط edildi; ve **القاموس**’ta, **التكملة** ve **التهذيب** gibi, fethiyle ضبط edildi.) ve o, toprakla bir oyundur. Dedi ki: **البَحْثُ**: içinde altın ve gümüş aranan madendir. Dedi ki: ve **البُحاثَة**: içinde aranan şeyin arandığı topraktır.

**مقاييس اللغة:**
**بحث**: **الباء** ve **الحاء** ve **الثاء**: tek bir asıldır; bir şeyi harekete geçirmeye delâlet eder. **الخليل** dedi ki: **البحث** senin toprağın içinde bir şeyi aramandır; ve **البحث** bir şey hakkında sorman ve haber almandır; dersin ki: **استَبْحِثْ عن هذا الأمر**; ve ben onun hakkında **أستَبْحِثُ** ederim; ve **وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً**; ve ben onun hakkında **أبحث** ederim. Ve Araplar der ki: “**كالباحثِ عَنْ مُدْية**”; bu, helâki kendi eliyle olan kimse için darb-ı meseldir; aslı, boğaya, toprağa bir **مُدْيَة** gömülür; o da onu harekete geçirir, bilmez; sonra onunla boğazlanır; dedi ki:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له
حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثيرُها
Dedi ki: ve **البحث** ancak elle olur; ayakla olanı **الفَحْص**’tır. **الشَّيبانيّ** dedi ki: develerden **البَحُوث**: (onlar) yürüdüğü zaman eliyle toprağı **بحث** eder, **أُخُراً أُخُراً**; onu arkasına atar; dedi ki:
يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ
Ve denilir: **بَحَثَ عن الخبر**; yani onun bilgisini istedi. **الدُّرَيديّ**: denilir: “**تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر**”; yani nerede olduğu bilinmeyecek şekilde. **أبو زيد** dedi ki: **الباحِثاء**, **القاصِعاء** vezninde: yerboğazının topladığı topraktır; ve **باحِثَاوَات** olarak çoğul yapılır.

**القاموس المحيط:**
**بَحَثَ** عنه, **مَنَعَ** gibi; ve **اسْتَبْحَثَ** ve **انْبَحَثَ** ve **تَبَحَّثَ**: aradı. Ve **مَباحِثُ البَقَرِ**: ıssız yer; yahut bilinmeyen yer. Ve **البَحْثُ**: maden; ve büyük yılan. Ve **البَحْثَةُ** ve **البُحَّيْثى**, **سُمَّيْهى** gibi: **البُحاثَة** ile, yani toprakla bir oyundur; ve **انْبَحَثَ**: onunla oynadı. Ve **البَحوثُ**: **سورَةُ التَّوْبَةِ**’dir; ve develerden, elleriyle toprağı **تَبْحَثُ** edenlerdir, **أُخُراً**. Ve **الباحِثاءُ**: **القاصِعاء**’a benzeyen topraktır. Ve **بَحَّاثٌ**, **كَتَّانٍ** gibi: bir isimdir. Ve **عليُّ بنُ محمد البَحَّاثِيُّ**: İbn Hibbân’ın **التَّقاسِيمِ**’inin râvisidir; **الزَّوْزَنِيِّ**’den, ondan.

**تاج العروس:**
**ب - ح - ث**
“**بَحَثَ**”. **البَحْثُ**: senin toprağın içinde bir şeyi araman. **بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً** ve **ابْتَحَثَه**; böylece kendi başına geçişli olur; ve çoğu kez musannifler onu **في** ile geçişli kullanırlar da “**بَحَثَ فيهِ**” derler; meşhur olan geçişlilik **عن** iledir; musannif için de **الجوهريّ**’ye ve fiil erbabına tâbi olarak böyledir. Ve **البَحْثُ**: bir şey hakkında sormandır ve haber almandır. Ve **بَحَثَ** “**عنه كمَنَعَ**” **يَبْحَثُ بَحْثاً**: sordu. Aynı şekilde “**اسْتَبْحَثَ**” ve **اسْتَبْحَثَ عَنْه**. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: “**ابْتَحَثَ وتَبَحَّثَ**” bir şey hakkında, tek bir anlamdadır; yani “**فَتَّشَ**” onun hakkında. Bizim nüshamızda **ابْتحثَ** yerine **انبحثَ** vardır; o yanlıştır. Ve meselde: “**كالباحِثِ عن الشَّفْرَةِ**”; ve bir başkasında: “**كبَاحِثَةٍ عن حَتْفِها بِظِلْفِها**”; bu, bir koyunun toprağın içinde tırnağıyla bir bıçak araması, sonra onunla boğazlanmasıdır. Onların sözü: **ترَكْتُه بِمَبَاحِث البَقرِ**: “**مَبَاحِثُ البَقَرِ**”: “ıssız yer yahut bilinmeyen yer”; yani nerede olduğu bilinmeyecek şekilde. “Ve **البَحْثُ**: maden”dir; içinde altın ve gümüş aranır; bunu **شمِرٌ** söyledi. **البَحْثُ**: “büyük yılan”dır; çünkü toprağı **تَبحَثُ** eder. Hadîste geldi: “iki oğlan **البَحْثَةَ** oynuyorlardı.” **شَمرٌ** dedi ki: “**البَحْثَةُ**”; yani feth ile; bunu, onun mutlak söyleyişi gösterir; ve onu bazı ana kaynaklarda kalemle, ilkinin zammıyla ضبط edilmiş buldum. **ابن شُمَيلٍ** dedi ki: “**البُحَّيْثَي**” zamm ile, sonra şeddeli: “**سُمَّيْهَي**” gibi; ve **ابن شُمَيْلٍ** onu “**خُلَّيْطَي**” ile örnekledi: “**لَعِبٌ بالبُحَاثةِ**” zamm ile; yani “**التُّراب**”; içinde aranan şeyin arandığı (toprak). Bunu **الأزهري** söyledi. “**وانبحَثَ : لَعِبَ به**”: bizim nüshamızda, **النون**’un **الموحّدة**’den önce getirilmesiyle böyledir; doğru olan: **وابْتَحَثَ** ifti‘âl babındandır. Ve **الأَصْمَعِيّ** inşâd etti:
كأَنّ آثارَ الظَّرَابِي تَنتَقِثْ ... حَوْلَكَ بُقَّيْرَي الوَلِيدِ المُبْتَحِثْ
**المِقْدَادِ** hadîsinde: “Bize **سورَةُ** ‘**البُحُوتَ**’ dayattı: ‘Hafif ve ağır olarak sefere çıkın’”; yani: “**سورَة التَّوْبَةِ**”. Ve **البُحُوث**: **بَحْثٍ**’in çoğuludur. - **ابن الأَثير** dedi ki: ve ben **الفائِقِ**’te “**سورة البَحُوثِ**”u, “**صَبُور**” gibi, yani kalem ضبطuyla, ve bizim nüshamızda da onun benzerini gördüm. Dedi ki: eğer sahih olursa, o, mübalağa kalıplarından **فَعُول**’dür; erkek ve dişiye vâki olur; “**امرأَةٍ صَبورٍ**” gibi; ve niteleme edilenin sıfata izafesi babındandır. Ve **اللسان**’da: ona bu ad verildi; çünkü o, münafıkları ve sırlarını **بَحَثتْ** etti; yani onları ortaya çıkardı ve onları aradı. Ve **الفائق**’te: onun **المُبَعْثِرَة** diye de adlandırıldığı (vardır). **البَحُوثُ** “develerden”: “(onlar) yürüdüğü zaman” elleriyle toprağı **تَبْحَث** eder, **أُخُراً**; iki zamm ile; yani arkasına atar. Ve onu **التهْذِيب**’de **أَبي عَمْرٍو**’ya nispet etti. Başkası dedi ki: **البَحُوث**: develerdir; yürüyüşlerinde tırnaklarıyla toprağı **تَبْتَحِث** eder, **أُخُراً**. “Ve **البَاحِثاءُ**” med ile: yerboğazlarının deliğinden: “topraktır; benzer” ve **اللسان**’da: sana, onda olmadığı hâlde, “**القاصِعَاءُ**” olduğu hayal edilir; çoğulu **باحِثَاواتٌ**. “Ve **بَحَّاثٌ ككَتَّانٍ**: bir isim”dir; sahâbeden bir adamın ismidir; o **بَحَّاثُ بنُ ثَعْلبَةَ**’dir; ve onda bunun dışında da rivayet edilmiştir. “Ve **علِيُّ بنُ محَمّدٍ البَحَّاثِيُّ**: ‘**التَّقاسيمِ**’ kitabının râvisi; İbn Hibbân’ın; ‘**أَبي العَبَّاسِ الوليدِ بنِ أَحْمدَ بنِ محَمَّدٍ**’dan”; **الزَّوْزَنِيّ**; ondan; sanki dedesi **بَحَّاثٍ**’a nispet gibidir.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **البَحِيث**: sır; ve ondan mesel: “**بَدَا بَحِيثُهم**”; **مَجْمع الأَمثال**’da böyledir. Ve **أَبو جَعْفرٍ محمّدُ بنُ الحُسيْن البَحَّاث**: bir muhaddistir; **المالينيّ** onu kaydetti.
