# بخت (ب-خ-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - خ - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء والباء معهما
خ ب ت، ب خ ت يستعملان فقط خبت: الخَبْتُ: ما اتسع من بطون الأرض، وجمعه خُبُوت.
والمُخْبِتُ: الخاشع المتضرع، إلى الله يُخْبِتُ قلبه لله.
والخَبيتُ من الأشياء: الحقير الرديء، قال:
يَنْفَعَ الطِّيبُ القليل من الرز		ق ولا ينفع الكثير الخَبيتُ
وهو الخبيث بالثاء أيضا.
بخت: البُخْتُ والبُخْتيُّ، أعجميان دخيلانِ: الإبل الخراسانية تُنْتَجُ من إبلٍ عربية وفالج.
رجل مَبخُوتٌأي ذو بَخْتٍ وجدٍّ.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**التاء** و**الباء** معهما
**خ ب ت**، **ب خ ت** kullanılırlar yalnızca: **خبت**: **الخَبْتُ**: yerin karınlarından (çukur yerlerinden) genişleyen şey; çoğulu **خُبُوت**’tur.
Ve **المُخْبِتُ**: huşû sahibi, yalvaran; Allah’a; kalbini Allah için Allah’a **يُخْبِتُ**.
Ve eşyalardan **الخَبيتُ**: değersiz, kötü; dedi ki:
يَنْفَعَ الطِّيبُ القليل من الرز		ق ولا ينفع الكثير **الخَبيتُ**
Ve o, **الخبيث**’tir, **الثاء** ile de.

**بخت**: **البُخْتُ** ve **البُخْتيُّ**, ikisi de yabancı (Arapça olmayan) dâhilîdir: Horasan develeri; Arap develerinden ve **فالج**’den üretilir.
Bir adam **مَبخُوتٌ**: yani **بَخْتٍ** ve talih sahibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَخْتُ: الجَدُّ، وهو مُعَرَّبٌ. والمبخوتُ المجدودُ. والبُخْتُ من الإبل، معرب أيضاً، وبعضهم يقول: هو عربيٌّ، وينشد:
لَبَنَ البُخْتِ في قِصاعِ الخَلَنْج
الواحد بَخْتيٌّ، والأنثى بُخْتِيَّةٌ، وجمعه بَخاتيُّ.

##### Türkçe

**البَخْتُ**: talih, ve o muarrabdır. Ve **المبخوتُ**: talihli olandır. Ve **البُخْتُ** develerden (bir tür), yine muarrabdır; ve bazısı der ki: o Arabîdir; ve şu şiiri okur:

**لَبَنَ البُخْتِ في قِصاعِ الخَلَنْج**

Tekili **بَخْتيٌّ**, dişisi **بُخْتِيَّةٌ**, çoğulu **بَخاتيُّ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ب
خبت ، بخت : مستعملان .
خبت : قال الليث : الْخَبْتُ عربيَّةٌ مَحْضَة ،
وجمعُه خُبُوتٌ وهو ما اتَّسَع من بُطون
الأرض .
وقال ابن الأعرابيِّ : الْخَبْتُ ما اطمأَنَّ من
الأرض واتسع .
وقال شمرٌ : قال أبو عمرو : الْخَبْتُ سَهْلٌ
في الحَرَّة .
وقال غيره : هو الوَادِي الْعَمِيقُ الوطِيءُ ،
يُنْبتُ ضُروب الْعِضَاهِ .
وقال العَدَوِيُّ : الْخَبْتُ : الخفيُّ المطمئنُّ .
قال : وخَبَتَ ذِكْرُه _ أي : إذا خَفي .
قال : ومنه ) ( المُخْبِتُ ) ( من الناس .
أَخْبَتَ إلى ربه _ أي : اطمأَنَّ إليه .
وقال الفرَّاء _ في قوله جلّ وعزّ :
) وأخبتوا إلى ربهم ( [ هود : 33 ] يعني :
تخشَّعوا لربهمْ .
قال : والعرب تجعل ) ( إلى ) ( في موضع
) ( اللام ) ( .
قال : ومعنى الإخْبَاتِ : الخشوعُ .
وقال الليثُ : الْخَبيتُ : _ من الأشياء _
الحَقِيرُ الرَّدِ .
وأنشد :
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القَلِيلُ مِنَ الرِّزْقِ
وَلاَ يَنْفَعُ الكَثِيرُ الْخَبِيتُ
قلت : أظن ) ( الْخَبِيتُ ) ( تصحيفاً لأن الشَّيْءَ
الحَقيرَ الرديءَ ؛ إنما يقال له : الْخَتِيتُ
_ بتاءَين _ وهو بِمعنى الخَسِيس فصحَّفَه
وجعله خَبِيتاً .
وقال شَمِر : الْخَبْتُ ما تَطامنَ مِنَ الأرض
وغَمُضَ ، فإذا خرجْتَ منه أَفضيْتَ إلى
سَعَةٍ ، والجميع : الْخُبُوتُ .
بخت : قال الليث : الْبَخْتُ : الجَدُّ _ معروفٌ ،
ولا أدري أَعَرَبِيٌّ هو أَمْ لاَ ؟ .
وقال : والْبُخْتُ : الإبلُ الخُراسانِيَّةُ ، تُنْتَجُ
بين الإبل العربية والْفَالِجِ .
وَيقال : جَمَلٌ بُخْتِيٌّ وناقةٌ بُخْتِيَّةٌ ، وهو
أَعْجَميٌّ دخِيلٌ عَرَّبته العرب .
ويجمَع : البَخَاتِيَّ أيضاً .
ويقال للذي يَقتنيها : الْبَخَّاتُ .

##### Türkçe

خ ت ب
**خبت** , **بخت**: ikisi de kullanımdadır.

**خبت**: Leys dedi: **الْخَبْتُ** katışıksız Arapçadır;
çoğulu **خُبُوتٌ**’tur; o, yerin karınlarından (çukurluklarından) genişleyen şeydir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَبْتُ** yerden alçalan ve genişleyen şeydir.

Şemr dedi: Ebû Amr dedi: **الْخَبْتُ** **الحَرَّة** içinde bir düzlük(tür).

Başkası dedi: o, derin, alçak vâdidir;
**الْعِضَاهِ** türlerini bitirir.

Adevî dedi: **الْخَبْتُ**: gizli, alçak olan(dır).
Dedi: ve **خَبَتَ ذِكْرُه** — yani: gizlendiği zaman.
Dedi: bundan(dır) **( المُخْبِتُ )** insanlardan.
**أَخْبَتَ إلى ربه** — yani: ona (Rabbine) sükûnet buldu.

Ferrâ — celîl ve azîz olanın sözü hakkında:
**) وأخبتوا إلى ربهم (** [Hûd: 33] — dedi ki:
Rablerine karşı huşû ettiler.
Dedi: Araplar **( إلى )**’yı **( اللام )**’ın yerinde yaparlar.
Dedi: **الإخْبَاتِ**’ın manası: huşûdur.

Leys dedi: **الْخَبيتُ**: — eşyalardan —
hakir, kötü olan(dır).
Ve inşâd etti:
يَنْفَعُ الطَّيِّبُ القَلِيلُ مِنَ الرِّزْقِ
وَلاَ يَنْفَعُ الكَثِيرُ الْخَبِيتُ

Dedim: sanırım **( الْخَبِيتُ )** bir tashîftir; çünkü şey,
hakir kötü olan; ona ancak **الْخَتِيتُ** denir
— iki **تاء** ile — ve o, **الخَسِيس** manasındadır; onu tashîf etti
ve onu **خَبِيتاً** yaptı.

Şemr dedi: **الْخَبْتُ** yerden alçalan
ve gizlenen şeydir; ondan çıktığın zaman ulaşırsın
bir genişliğe; ve hepsi: **الْخُبُوتُ**.

**بخت**: Leys dedi: **الْبَخْتُ**: talih — bilinen(dir);
bilmiyorum, Arapça mıdır yoksa değil midir?

Ve dedi: **والْبُخْتُ**: Horasan develeridir; doğurtulur
Arap develeri ile **الْفَالِجِ** arasında.

Ve denir: **جَمَلٌ بُخْتِيٌّ** ve **ناقةٌ بُخْتِيَّةٌ**; ve o,
yabancı, dâhil bir kelimedir; Araplar onu Arapçalaştırdı.

Ve toplanır: **البَخَاتِيَّ** de.

Ve onu edinen kimseye denir: **الْبَخَّاتُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال العامريّ: أبحرَ القومُ إذا ركبوا البحر، وأبَرُّوا أخَذُوا في البَرّ. قال أبو زيد: بَحِرَتِ الإبلُ أكلَتْ شَجَر البَحر. وبحِرَ الرّجُلُ سبَح في البَحرِ فانقطعت سِبَاحَتُه. ويقال للماء إذا غلُظ بعد عُذُوبةٍ استبحَرَ وماءٌ بَحْرٌ أي مِلْح. قال:
وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ ([3])قال: والأنهار كلُّها بِحارٌ. قال الفرّاء: البَحْرة الرَّوضة. وقال الأمويّ: البَحرة البلدة. ويقال هذه بَحْرَتُنا قال بعضهم: البَحْرة الفَجْوة من الأرض تتسع. قال النمْرُ بنُ تَولَب:
وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها([4])والأصل الثاني داءٌ، يقال بَحِرَتِ الغَنَمُ وأبحروها إذا أكلَتْ عُشْبَاً عليه نَدىً فبَحِرَتْ عنه، وذلك أن تخمص بُطونُها وتُهْلَسَ أجسامُها([5]). قال الشيباني: بَحِرَت الإبلُ إذا أكلت النَّشْر([6])، فتخرج من بطونها ([7]) دَوَابٌّ كأنَّها حَيّات. قال الضّبّيُّ: البَحَر في الغَنَم بمنزلة السُّهامِ في الإبل، ولا يكون في الإبل بَحَرٌ ولا في الغنم سُهام.
قال ابنُ الأعرابيّ: رجل بَحِرٌ إذا أصابه سُلالٌ. قال:
* وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ([8]) *
قال الزياديّ: البحر اصفرارُ اللَّوْن. والسَّحِير الذي يشتكي سَحْرَه.
فإن قال قائل: فأين هذا من الأصل الذي ذكرتموه في الاتّساع والانبساط؟ قيل له: كلُّه محمولٌ على البحر؛ لأنّ ماء البحر لا يُشْرَبُ، فإن شُرِبَ أوْرَثَ داءً. كذلك كل ماءٍ ملحٍ وإن لم يكن ماءَ بَحْرٍ.
ومن هذا الباب الرّجل الباحِر، وهو الأحمق، وذلك أنّه يتّسع بجهله فيما لا يتسع فيه العاقل. ومن هذا الباب بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً، وهو شقُّ أُذُنها، وهي البَحِيرة، وكانت العرب تفعل ذلك بها إذا نُتِجَتْ عشرةَ أبطُنٍ، فلا تُركب ولا يُنْتفَعُ بظهرها، فنهاهم الله تعالى عن ذلك، وقال: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. وأمّا الدّمُ الباحر والبَحْرانيُّ فقال قوم: هو الشّديد الحُمْرَةِ. والأصحُّ في ذلك قولُ عبد الله بن مسلم([9]): أنّ الدّمَ البَحْرانيَّ منسوبٌ إلى البَحْر. قال: والبَحْرُ عُمْق الرَّحِم، فقد عاد الأمر إلى الباب الأوّل. وقال الخليل: رجُل بَحْرَانيّ منسوبٌ إلى البَحْرَيْن، وقالوا بحرانيٌّ فرقاً بينه وبين المنسوب إلى البحر. ومن هذا الباب قولهم: "لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])" أي مُشَافَهَةً. وأما قولُ ذي الرُّمّة:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ([11])فإنه يعني كلَّ ماءٍ مِلْحٍ. والبَحْر هو الريف.
(بحن) الباء والحاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الضِّخَم، يقال جُلةٌ بَحْوَنةٌ، أي ضَخْمة. وقال الأصمعي: يقول العربُ للغَرْبِ إذا كان عظيماً كثير الأَخْذِ: إنّه لَبَحْوَن، على مثال جَدْوَل.
(بحت) الباء والحاء والتاء، يدلُّ على خُلوص الشيء وألاّ يخلِطَه غيرُه. قال الخليل: البَحْت الشيء الخالص، ومِسْك بَحْت. ولا يصغّر ولا يثنّى. قال العامريّ: باحَتَني الأمرَ، أي جاهَرَني به وبيَّنَهُ ولم يُخْفِهِ عليّ. قال الأصمعيّ:
باحَتَ فلانٌ دابّتَه بالضَّرِيعِ وغيره من النَّبت، أي أطعمَها إيّاه بَحْتاً. وقال مالك بن عوف:
ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ([12])أي لم تُطعم الضّريعَ بَحْتاً لا يخلِطه [غيره([13])]. ويقال ظُلْمٌ بَحْتٌ أي لا يشُوبُه شيءٌ. وبردٌ بَحْتٌ ومَحْتٌ أي صادق، وحُبٌّ بَحْتٌ مثله. وعربيٌّ بحتٌ ومَحْضٌ وقَلْبٌ. وكذلك الجَمْعُ على لفظ الواحد.
(بحث) الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب. والبحث أن تسأل عن شيء وتستخبر. تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه. وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه. والعرب تقول:"كالباحثِ* عَنْ مُدْية"، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده. وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيةُ في التُّرابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه، قال:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها([14])قال: والبحث لا يكون إلاّ باليد. وهو بالرِّجْل الفَحْص([15]). قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: [التي] إذا سارت بحثت التُّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها. قال:
* يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ *
ويقال بَحثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال: "تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر" أي بحيث لا يُدْرَى أين هُو([16]). قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصعاء ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَاتٍ.
 --------------ــ
([1]) هو أمية بن الأسكر، كما في معجم البلدان (3: 122).
([2]) جلدان، بالكسر، وبعد اللام دال مهملة أو ذال: موضع. وفي الأصل: "في الأباطح" تحريف. وفي معجم البلدان:
وانعق بضأنك في أرض تطيف بها  *** بين الأصافر وانتجها بجلذان
 ([3]) البيت لنصيب، كما في المجمل، واللسان (5: 103).
([4]) البيت في اللسان (بحر، دقر). والدقرى: الروضة الخضراء الناعمة. تخيل: تتلون بالنور.
([5]) يقال هلسه المرض يهلسه: هزله. وفي الأصل: "تلهس"، محرفة.
([6]) النشر: الكلأ يهيج أعلاه وأسفله ندى أخضر.
([7]) في الأصل: "في بطونها" .
([8]) البيت للعجاج كما في اللسان (سحر، هجر) وليس في ديوانه ولا ملحقات ديوانه. وبعده في اللسان (بحر، سحر، هجر): * وآبق من جذب دلويها هجر *
([9]) هو عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوري، صاحب أدب الكاتب.
([10]) في اللسان (6: 114): "قيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". يريد لم يصرفا للتركيب.
([11]) هجان الترب: بيضاء التراب. وفي الأصل: "هيجان". والعذاة، بفتح العين: الطيبة التربة. وفي الأصل "غداة". والبيت في ديوان ذي الرمة 211.
([12]) ثمالة: القبيلة المعروفة. وفي الأصل: "ثماكة".
([13]) تكملة يقتضيها القول.
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 158 وحماسة البحتري 286 حيث أورد ثمانية أشعار في هذا المعنى. وانظر الحيوان (5: 470) .
([15]) في الأصل: "وهو بالرجل الرجل".
([16]) الجمهرة (1: 200) واللسان (2: 419).

ـ ( باب الباء والخاء وما يثلثهما)
(بخد) باب الباء والخاء والدال. ليس في هذا الباب إلاّ كلمةٌ واحدة بدخيل([1]) ولا يقاس عليها. قالوا: امرأةٌ بخَنْدَاة، أي ثقيلة الأوراك.
(بخر) الباء والخاء والراء أصلٌ واحد، وهي رائحةٌ أو ريحٌ تثُور. من ذلك البُخار، ومنه البَخُور بفتح الباء، وكان ثعلبٌ يقول: على وزن فَعُول مثل البَرُود والوَجُور. فأمّا قولهم للسحائب التي تأتي قُبُلَ الصّيف بناتُ بَخْر فليس من الباب، وذلك أنّ هذه الباء مبدَلة من ميم، والأصل مَخْرٌ. وقد ذُكِرَ قياسُه في بابه بشواهِدِه.
(بخس) الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالى: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]، أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حتى نُقصانه وذهابه من سائر البدن. وقال شاعر([2]):
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ
(بخص) الباء والخاء والصاد كلمةٌ واحدةٌ، وهي لحمةٌ خاصة([3]): يقال لِلَحمة العين بَخَصَة. وبخصت الرّجُل إذا ضربتَ منْهُ [ذلك([4])]. والبَخَصَة لحمُ باطن خُفِّ البعير. وبَخَصُ اليدِ لحمُ أصول الأصابع ممَّا يلي الراحة.
(بخع) الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجلُ نفسَه إذا قتلَها غَيْظاً من شدّة الوَجْد. قال ذُو الرّمّة([5]):
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])ومنه قوله تعالى: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [الكهف 6]. قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط عنه قال: قال الضبّيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة، ونَخَعتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظهر، والبِخاع([7])، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نفسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ([8]). وأرضٌ مَبْخُوعة([9])، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع. وبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
(بخق) الباء والخاء والقاف أصلٌ واحد وكلمة واحدة، يقال بَخَقْتُ عينَه إذ ضربتَها حتى تَعُورَها([10]). قال رؤبة:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *
(بخل) الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي : البُخْل والبَخَلُ. ورجلٌ بخيلٌ وباخلٌ. فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *
(بخو) الباء والخاء والواو، كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. قال ابنُ دريد: البَخْو الرُّطَب الردِيّ، يقال رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ.
(بخت) الباء والخاء والتاء كلمةٌ ذكرها ابنُ دريدٍ، زعم أنّ البُخْت من الجمال عربيّة صحيحة، [وأنشد]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها مقحمة.
([2]) هو الراجز أبو ميمون النضر بن سلمة، كما في اللسان (نقا). والرجز في صفة خيل، وقبله:
* بنات وطاء على خد الليل *
وهذا ما يسمى في علم العروض بالإجازة في تسمية الخليل، وبالإكفاء في قول أبي زيد. انظر اللسان (7: 195).
([3]) في الأصل: "خالصة".
([4]) هذه التكملة من المجمل لابن فارس.
([5]) ديوانه ص251 واللسان (بخع).
([6]) كلمة "الوجد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان والديوان. وفي اللسان: "عن يديك" على الخطاب.
([7]) في اللسان (بخع): "قال ابن الأثير: هكذا ذكره في الكشاف، وفي كتاب الفائق في غريب الحديث. ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكوراً في شيء منها". قلت: وما هنا يؤيد مارواه الزمخشري المتوفى سنة 538. ووفاة ابن فارس 395. وقد ضبط البخاع في الأصل واللسان والفائق بكسر الباء ضبط قلم.
([8]) في اللسان: "أي جهدتها".
([9]) في الأصل: "بخوغة". وفي اللسان: "يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها".
([10]) يقال عار عينه يعورها، وعورها يعورها تعويرا.
([11]) ديوان رؤبة 107 واللسان (بخق). وقبله: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) ديوان رؤبة 65 واللسان (أرز، بخل) وقد سبق في مادة (أرز 78) بدون نسبة .
([13]) في الأصل: "الخلخ"، صوابه من اللسان (خلنج): والبيت لابن قيس الرقيات كما في ملحقات ديوانه 283 واللسان (خلنج). وصدره:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
          والبيت في الجمهرة(1: 193) بدون نسبة في الأصل.
ـ

##### Türkçe

(باء, **الباء** ve **الحاء** ve onlarla birlikte olan şeyin üçlüdeki babı)
(**بحر**) **الباء** ve **الحاء** ve **الراء**. Halîl dedi: **البَحر** ona **بحراً** diye adlandırıldı; onun **استبحارِه** sebebiyle; o da onun yayılması ve genişliğidir. Ve falan kimse ilimde **استبحر** etti; ve çoban çok otlatmada **تبَحَّر** etti. Ümeyye dedi([1]):

Koyunlarına, onu **تَبَحَّرُهُ** eden bir ottalıkta bağır;
**الأباطِح** arasında; ve onları **بِجِلْدَانِ**’da alıkoy([2])

Ve falan kimse malda **تبحَّر** etti. Ve bir adam **بَحْرٌ**dur; cömert olduğunda; ona, denizin taşması gibi, bağışla avucunun taşması sebebiyle böyle ad verdiler. Âmirî dedi: Kavim **أبحرَ** etti; denize bindiklerinde; ve **أبَرُّوا** ettiler; karaya girdiklerinde. Ebû Zeyd dedi: Develer **بَحِرَتِ**; **شَجَر البَحر**’ı yediler. Ve adam **بحِرَ**; denizde yüzdü de yüzmesi kesildi. Ve suya, tatlılıktan sonra koyulaştığında, **استبحَرَ** denir; ve **ماءٌ بَحْرٌ**: yani tuzlu. Dedi:

Yerin suyu **بَحْراً** oldu da bana artırdı;
Hastalığım üzerine, tatlı içeceğin **أبْحَرَ** etmesini ([3])

Dedi: Nehirlerin hepsi **بِحارٌ**dır. Ferrâ dedi: **البَحْرة** çayırlıktır. Emevî dedi: **البَحرة** kasabadır. Ve “bu bizim **بَحْرَتُنا**” denir. Bazıları dedi: **البَحْرة** yerden genişleyen boşluktur. Nemr b. Tevleb dedi:

Sanki o, hayal eden bir **دَقَرَى**dır; bitkisi
**أُنُفٌ**dur; onun **بِحَارِها**’sının bitkisi sapmışı boğar([4])

İkinci asıl bir hastalıktır; “koyunlar **بَحِرَتِ**” denir; ve “onları **أبحروها**” (yaptılar) denir; üzerinde çiy bulunan bir ot yediklerinde, ondan dolayı **بَحِرَتْ** olurlar; bu da karınlarının içe çekilmesi ve bedenlerinin zayıflamasıdır([5]). Şeybânî dedi: Develer **بَحِرَت**; **النَّشْر**’ı([6]) yediklerinde; böylece karınlarından([7]) yılanlar gibi canlılar çıkar. Dabbî dedi: Koyunda **البَحَر**, devede **السُّهامِ** mesabesindedir; ve devede **بَحَرٌ** olmaz, koyunda da **سُهام** olmaz.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **بَحِرٌ**dur; ona **سُلالٌ** isabet ettiğinde. Dedi:

* Ve oğlanlarım onlardan **سَحِيرٌ** ve **بَحِرْ**’dir([8]) *

Ziyâdî dedi: **البحر** renk sararmasıdır. Ve **السَّحِير**: **سَحْرَه**’inden şikâyet edendir.

Eğer bir söyleyen derse: “Bu, sizin genişleme ve yayılmada zikrettiğiniz asıldan nerededir?” Ona denir ki: Hepsi denize hamledilmiştir; çünkü deniz suyu içilmez; eğer içilirse hastalık miras bırakır. Aynı şekilde her tuzlu su; deniz suyu olmasa bile.

Ve bu babdandır: **الرّجل الباحِر**; o ahmaktır; çünkü akıllının genişlemediği şeyde cehliyle genişler. Ve bu babdandır: “Deveyi **بَحَرْتُ** **بَحْراً**”; o, kulağını yarmaktır; o da **البَحِيرة**’dir. Araplar, ondan on karın doğurduğunda onunla bunu yaparlardı; artık binilmez ve sırtından faydalanılmaz; Allah Teâlâ onları bundan nehyetti ve dedi ki: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [Mâide 103]. **الدّمُ الباحر** ve **البَحْرانيُّ**’ye gelince: Bir kavim dedi ki: o, şiddetli kırmızıdır. Bunun hakkında daha sahih olan, Abdullah b. Müslim’in([9]) sözüdür: **الدّمَ البَحْرانيَّ** **البَحْر**’a nispet edilmiştir. Dedi: Ve **البَحْرُ** rahmin derinliğidir; böylece iş birinci baba dönmüştür. Halîl dedi: Adam **بَحْرَانيّ** **البَحْرَيْن**’e nispet edilmiştir; ve “**بحرانيّ**” dediler; onu denize nispet edilenden ayırmak için. Ve bu babdandır onların sözü: “**لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])**” yani yüz yüze. Zü’r-Rumme’nin sözüne gelince:

Beyaz topraklı bir yerde; ve yağmurlu;
Hoş topraklı; ondan tuzluluk ve **البَحْرُ** uzaklaştı([11])

O, her tuzlu suyu kasteder. Ve **البَحْر** kırsaldır.

(**بحن**) **الباء** ve **الحاء** ve **النون** tek bir asıldır; iriliğe delâlet eder. “**جُلةٌ بَحْوَنةٌ**” denir; yani iri. Asma‘î dedi: Araplar, büyük çok alan bir kovaya derler ki: “O, elbette **لَبَحْوَن**’dır”; **جَدْوَل** vezni üzere.

(**بحت**) **الباء** ve **الحاء** ve **التاء**; bir şeyin saf olmasına ve başkasının onu karıştırmamasına delâlet eder. Halîl dedi: **البَحْت** saf şeydir; ve **مِسْك بَحْت**. Küçültülmez ve ikil yapılmaz. Âmirî dedi: “İş bana **باحَتَني** etti”; yani onu bana açıktan söyledi ve açıkladı; onu benden gizlemedi. Asma‘î dedi:

Falan kimse, binek hayvanını **بالضَّرِيعِ** ve bitkiden başkasıyla **باحَتَ** etti; yani onu ona **بَحْتاً** olarak yedirdi. Mâlik b. Avf dedi:

Keşke **ثُمَالَةُ** Vecc vadisinin karnını engelleseydi;
**بجُرْدٍ** ile; **بالضَّريعِ** ile **تُبَاحَتْ** edilmemiş([12])

Yani **الضّريعَ**’ı **بَحْتاً** yedirmemiş; onu [başkasıyla([13])] karıştırmaksızın. Ve “**ظُلْمٌ بَحْتٌ**” denir; yani ona hiçbir şey karışmaz. Ve “**بردٌ بَحْتٌ** ve **مَحْتٌ**” denir; yani saf. Ve “**حُبٌّ بَحْتٌ**” da onun gibidir. Ve “**عربيٌّ بحتٌ** ve **مَحْضٌ** ve **قَلْبٌ**” (denir). Ve cem‘ de tekilin lafzı üzere böyledir.

(**بحث**) **الباء** ve **الحاء** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyi kımıldatmaya delâlet eder. Halîl dedi: **البحث** senin toprakta bir şeyi aramandır. Ve **البحث** bir şey hakkında sorman ve haber almaya çalışmandır. “Bu iş hakkında **استَبْحِثْ** et” dersin; ve ben onun hakkında **أستَبْحِثُ** ederim. Ve falan hakkında **بحثْتُ**; **بحثاً**; ve ben onun hakkında **أبحث** ederim. Araplar derler ki: “**كالباحثِ عَنْ مُدْية**”; kendi eliyle helâkı olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Aslı öküzdedir: Ona **المُدْيةُ** toprağa gömülür; o da onu kımıldatır, o ise bilmez; böylece onu boğazlar. Dedi:

Kendisi için gömülen öküz gibi olma;
Helâk demiri; sonra onu kımıldatıp durdu([14])

Dedi: **البحث** ancak elle olur. Ayakla olanı **الفَحْص**’tır([15]). Şeybânî dedi: Develerden **البَحُوث**: yürüdüğünde toprağı eliyle, birbiri ardınca, kazar; onu arkasına atar. Dedi:

* **يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ** *

Ve “haber hakkında **بَحثَ** etti” denir; yani onun bilgisini istedi. Düreydî: “Onu **بمَبَاحِثِ البقَر** ile bıraktım” denir; yani nerede olduğu bilinmeyecek yerde([16]). Ebû Zeyd dedi: **الباحِثاء**, **القاصعاء** vezni üzere; yerboğazının topladığı bir topraktır; ve **باحِثَاوَاتٍ** olarak cem‘ edilir.

ـ ( **باب الباء والخاء وما يثلثهما** )
(**بخد**) **باب الباء والخاء والدال**. Bu bapta, **بدخيل** ile (yani) yalnız bir tek kelime dışında yoktur ve ona kıyas edilmez. Dediler ki: kadın **بخَنْدَاة**; yani kalçaları ağır.

(**بخر**) **الباء والخاء والراء** tek bir asıldır; o da bir kokudur yahut kabaran bir rüzgârdır. Bundan **البُخار**; ve ondan **البَخُور** ( **الباء** ’nın fethasıyla). Ve Sa‘leb şöyle derdi: **فَعُول** vezni üzerinedir; **البَرُود** ve **الوَجُور** gibi. Amma yazdan önce gelen bulutlara söyledikleri **بناتُ بَخْر** bu babtan değildir; çünkü bu **الباء**, bir **ميم**’den بدل edilmiştir; asıl **مَخْرٌ**’dur. Onun kıyası, şahitleriyle birlikte kendi babında zikredilmiştir.

(**بخس**) **الباء والخاء والسين** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [Yûsuf 20], yani eksik. Ve bu babdandır: ilikte şöyle demeleri: **بَخَّسَ تَبخيساً**, eğer **السُّلامى** ve **العَين**’de olursa; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gidip yok olması sebebiyledir. Bir şair([2]) dedi ki:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ

(**بخص**) **الباء والخاء والصاد** tek bir kelimedir; o da özel bir ettir([3]): gözün etine **بَخَصَة** denir. Ve erkeği **بخصت**; eğer ondan **ذلك**’i([4]) vurduysan. Ve **البَخَصَة**, devenin ayağının iç tarafının etidir. Ve **بَخَصُ اليدِ**, avuca bitişik olan parmak köklerinin etidir.

(**بخع**) **الباء والخاء والعين** tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zillete düşürme ve kahretmedir.
Halîl dedi ki: adam **بخَع** etti (yani) kendini; eğer şiddetli **الوَجْد**’den ötürü onu öfkeyle öldürdüyse. **ذُو الرّمّة**([5]) dedi ki:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])
Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [Kehf 6]. Ebû Ali el-İsfahânî, bize Ebû’l-Fazl Muhammed b. el-‘Amîd’in, Ebû Bekr el-Hayyât’tan, onun da ondan rivayet ettiği şeyde dedi ki: ed-Dabbî dedi ki: kurbanlığı **بَخَعْتُ**; eğer boynunun kemiğini kestiysen; o hâlde o **مبخوعة**’dır. Ve onu **نَخَعتُ** ettim; bundan aşağısıdır; çünkü **النخاع** boyunda ve sırt omurlarında akan beyaz ipliktir. Ve **البِخاع**([7]) — **الباء** ile — beldeki damardır. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: ona canımı ve öğüdümü **بخعْتُ**; yani çabaladım([8]). Ve **أرضٌ مَبْخُوعة**([9]); eğer ekinle onun gayreti (son sınırına kadar) ulaştırılmışsa. Ve hakkımda bana **بَخَعَ** etti; eğer ikrar ettiyse.

(**بخق**) **الباء والخاء والقاف** tek bir asıldır ve tek bir kelimedir: gözünü **بَخَقْتُ**; eğer onu vurdun da onu **تَعُورَها**([10]) edinceye kadar (yani) kör edinceye kadar. Ru’be dedi ki:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *

(**بخل**) **الباء والخاء واللام** tek bir kelimedir; o da: **البُخْل** ve **البَخَلُ**. Ve adam **بخيلٌ** ve **باخلٌ**. Eğer bu onun hâli ise, o **بخَّالٌ**’dır. Ru’be dedi ki:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *

(**بخو**) **الباء والخاء والواو**; kıyas edilmeyen tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi ki: **البَخْو** kötü taze hurmadır; **رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ** denir.

(**بخت**) **الباء والخاء والتاء**; İbn Düreyd’in zikrettiği bir kelimedir; **البُخْت**’ün (yani) develerden olanın sahih Arapça olduğunu iddia etti; [ve inşad etti]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
--------------ـــ
([1]) Bu kelime böyle vârid olmuştur; belki de araya sokulmuştur.
([2]) O, **الراجز** Ebû Meymûn en-Nadr b. Seleme’dir; **اللسان** (نقا)’da olduğu gibi. Ve **الرجز**, atların vasfındadır; ve ondan önce:
* بنات وطاء على خد الليل *
Bu, arûz ilminde Halîl’in adlandırmasında **الإجازة** diye, Ebû Zeyd’in sözünde ise **الإكفاء** diye adlandırılan şeydir. **اللسان** (7: 195)’e bak.
([3]) Asılda: “**خالصة**”.
([4]) Bu tamamlama, İbn Fâris’in **المجمل**’indendir.
([5]) Dîvânı s.251 ve **اللسان** (بخع).
([6]) “**الوجد**” kelimesi asıldan düşmüştür; onun ispatı **اللسان** ve dîvândandır. **اللسان**’da: hitap üzere “**عن يديك**”.
([7]) **اللسان** (بخع)’da: “İbnü’l-Esîr dedi ki: onu **الكشاف**’ta ve **الفائق في غريب الحديث** kitabında böyle zikretti. Başkasında onu bulmadım. Dedi ki: ve nice zamandır onu dil, tıp ve teşrih kitaplarında aradım da **البخاع**’ı **الباء** ile, onların hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Ben dedim ki: buradaki, Zemahşerî’nin (ö. 538) rivayet ettiğini teyit eder. İbn Fâris’in vefatı 395’tir. Ve **البخاع**, asılda, **اللسان**’da ve **الفائق**’te **الباء**’nın kesriyle, kalem ضبط’ı olarak ضبط edilmiştir.
([8]) **اللسان**’da: “yani onu çabaladım”.
([9]) Asılda: “**بخوغة**”. **اللسان**’da: “denir ki: toprağı ziraatle **بخعت** ettim, onu **أبخعها**; eğer onu yorduysam.”
([10]) Denir ki: gözünü **عار** etti, onu **يعورها**; ve onu **عورها** etti, onu **يعورها**; **تعويرا**.
([11]) Ru’be Dîvânı 107 ve **اللسان** (بخق). Ve ondan önce: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) Ru’be Dîvânı 65 ve **اللسان** (أرز، بخل); ve daha önce (أرز 78) maddesinde nisbesiz olarak geçti.
([13]) Asılda: “**الخلخ**”; doğrusu **اللسان** (خلنج)’dendir: ve beyit, İbn Kays er-Rukayyât’ındır; dîvânının eklerinde 283 ve **اللسان** (خلنج)’de olduğu gibi. Ve صدر’ü:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
Ve beyit, **الجمهرة**(1: 193)’de nisbesizdir; asılda.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب خ ت
رجلٌ مَبخوتٌ وبَخِيتٌ‏:‏ مَجْدُودٌ‏.‏

##### Türkçe

ب خ ت
Bir adam **مَبخوتٌ** ve **بَخِيتٌ**: bahtlıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البُخْت والبُخْتِيَّة: دَخِيل في العربية، أَعجمي مُعَرَّبٌ، وهي الإِبل الخُراسانِيَّة، تُنْتَجُ من بين عربيةٍ وفالِجٍ؛ وبعضهم يقول: إِن البُخْتَ عَرَبيّ؛ ويُنْشِدُ لابنِ قَيس الرُّقَيَّات: لبَنُ البُخْتِ في قِصاعِ الخَلَنْجِ
قال ابن بري: صواب إِنشاده لبنَ البُخْتِ، بنصب النون؛ والأَبياتُ يَمدَحُ بها مُصْعَبَ بن الزبير:
إِنْ يَعِشْ مُصْعَبٌ، فإِنَّا بخَيرٍ،
قَدْ أَتَانا مِن عَيْشِنا ما نُرَجِّي
يَهَبُ الأَلْفَ والخُيُولَ، ويَسْقِي
لَبنَ البُخْتِ، في قِصاع الخَلَنْجِ
الواحد: بُخْتيٌّ، وناقة بُخْتِيَّة. وفي الحديث: فأُتيَ بسارقٍ قد سَرَقَ بُخْتِيَّةً؛ البُخْتيَّةُ: الأُنثى من الجمال البُخْتِ، وهي جمالٌ طوالُ الأَعْناق، ويُجْمَع على بُختٍ وبَخَاتٍ؛ وقيل: الجمع بَخاتيُّ، غير مصروف؛ ولك أَن تخفف الياءَ، فتقول البَخَاتي، والأَثافي،والمَهارِي وأَما مَساجِدِيٌّ ومَدائِنيٌّ، فمصروفان، لأَِن الياءَ فيهما غير ثابتة في الواحد، كما تَصْرِفُ المَهالبةَ والمَسامِعَة إِذا أَدخلت عليها هاءَ النسب؛ ويقال للذي يقتنيها ويستعملها: البَخَّاتُ؛ وقيل في جمعها: بَخَاتي وبَخَاتٍ. والبَخْتُ: الجَدُّ، معروف، فارسيٌّ، وقد تكلمت به العرب؛ قال الأَزهري: لا أَدري أَعربيّ هو أَم لا؟
ورجل بخيتٌ: ذو جَدٍّ؛ قال ابن دريد: ولا أَحسبها فصيحة.
والمَبْخُوتُ: المَجْدُودُ.

##### Türkçe

**البُخْت** ve **البُخْتِيَّة**: Arapçada dâhil (yabancı kökenli)dir; Arapçalaştırılmış yabancı (kelime)dir; o, Horasan develeridir; Arap (devesi) ile **فالِج** arasından (melezlenerek) ürer; bazısı der ki: **البُخْت** Arapçadır; ve İbn Kays er-Rukayyât’tan şu şiir okunur:
لبَنُ **البُخْتِ** في قِصاعِ الخَلَنْجِ

İbn Berrî dedi: Onun okunmasının doğrusu **لبنَ البُخْتِ**’tir; nûn’un nasbıyla; ve beyitler, onunla Mus‘ab b. ez-Zübeyr’i över:
إِنْ يَعِشْ مُصْعَبٌ، فإِنَّا بخَيرٍ،
قَدْ أَتَانا مِن عَيْشِنا ما نُرَجِّي
يَهَبُ الأَلْفَ والخُيُولَ، ويَسْقِي
لَبنَ **البُخْتِ**، في قِصاع الخَلَنْجِ

Tekil: **بُخْتيٌّ**; ve **ناقة بُخْتِيَّة**. Hadiste: “Derken bir hırsız getirildi; **بُخْتِيَّةً** çalmıştı”; **البُخْتيَّةُ**: **الجمال البُخْتِ**’ten dişi (olan)dır; ve o, boyunları uzun develerdir; **بُختٍ** ve **بَخَاتٍ** üzere cem‘ edilir; ve denildi: cem‘ **بَخاتيُّ**’dir, gayr-i munsarif; ve senin için yâ’yı hafifletmen (mümkün)dür; böylece **البَخَاتي** dersin; ve **الأَثافي** ve **المَهارِي** (gibi). Ama **مَساجِدِيٌّ** ve **مَدائِنيٌّ**, ikisi munsariftir; çünkü yâ, ikisinde tekilde sabit değildir; nitekim onlara nisbet hâ’sını dâhil ettiğinde **المَهالبةَ** ve **المَسامِعَة**’yi sarf ettiğin gibi. Onları edinip kullanan kimseye **البَخَّاتُ** denir; ve onun cem‘inde denildi: **بَخَاتي** ve **بَخَاتٍ**. Ve **البَخْتُ**: talih (baht)tır; bilinen (bir kelime)dir; Farsçadır; Araplar onunla konuşmuştur. el-Ezherî dedi: Bilmiyorum, Arapça mıdır yoksa değil mi?

Ve **رجل بخيتٌ**: talih sahibi; İbn Düreyd dedi: Onun fasih olduğunu sanmıyorum.

Ve **المَبْخُوتُ**: talihlendirilmiş (kimse)dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب خ ت * * البَخْتُ * الجد و * المَبْخُوتُ * المجدود و * البُخْتِيُّ * من الإبل جمعه * بَخَاتِيُّ * غير مصروف ولك أن تخفف الياء في الجمع والأنثى * بُخْيِتةٌ

##### Türkçe

* ب خ ت * **البَخْتُ**: talih ve **المَبْخُوتُ**: talihlendirilmiş ve **البُخْتِيُّ**: develerden; onun çoğulu **بَخَاتِيُّ**’dir; gayr-i munsarıftır; ve çoğulda ve dişilde yâ’yı hafifletmen senin içindir: **بُخْيِتةٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البخت: الجد، والحظ، معرب، أو مولد. وفي العناية، في الجن: أنه غير عربي فصيح. وفي المصباح: هو عجمي. وفي شفاء الغليل: أن العرب تكلمت به قديما، ومثله في لسان العرب، قال الأزهري: لا أدري أعربي هو، أم لا ? البخت، بالضم: الإبل الخراسانية تنتج من بين عربية وفالج، دخيل في العربية أعجمي معرب، وبعضهم يقول: إن البخت عربي، وينشد لابن قيس الرقيات:
  إن يعش مصعب فإنا بخـير                      قد أتانا من عيشنا ما نرجي
  يهب الألف والخيول ويسقي                      لبن البخت في قصاع الخلنج

  كالبختية. جمل بختي، وناقة بختية. وفي الحديث:  فأتي بسارق قد سرق بختية  وهي الأنثى من الجمال البخت، وهي جمال طوال الأعناق، كذا في النهاية. و ج: بخاتي غير مصروف لأنه بزنة جمع الجمع، وبخاتى كصحارى، وبخات بحذف الياء، ولك أن تخفف الياء فتقول: البخاتي، والأثافي، والمهاري. وأما مساجدي ومدائني، فمصروفان، لأن الياء فيهما غير ثابتة في الواحد، كما تصرف المهالبة والمسامعة إذا أدخلت عليها هاء النسب. والبخات: مقتنيها، ومستعملها. والبخيت: ذو الجد، قال بن دريد: ولا أحسبها فصيحة. والمبخوت: المجدود. وبخت نصر، بالضم، أي: أوله وثالثه وفتح النون وتشديد الصاد المهملة: ملك، م أي: معروف، وهو الذي سبى بني إسرائيل، وسيأتي ذكره في ن ص ر إن شاء الله تعالى. وعطاء بن بخت، بالضم، تابعي. وعبد الوهاب بن بخت، وسلمة بن بخت: محدثان. بخيت كزبير: اسم جماعة، ومحمد بن أحمد بن بخيت، عن الحسن بن ناصح، وعنه ابن عدي في الكامل. وبختي ككردي، واسمه يحيى بن عمر الكوفي الثققي: عباد، زاهد، روى عنه الحسين بن علي الجعفي. أبو بكر محمد بن عبد الله بن خلف بن بخيت، كزبير، الدقاق البخيتي نسبة إلى جده المذكور له جزء طبرزدي. روى له الماليني، عن جابر، عن النبي صلى الله عليه وسلم.  إذا كان يوم القيامة يرجع القرآن من حيث نزل، له دوي كدوي النحل  ، الحديث. وبخته: إذا ضربه، نقله الصاغاني. والبخاتي، على لفظه الجمع: قرية بمصر من المنوفية.

##### Türkçe

**البخت**: talih, ve şans; Arapçalaştırılmıştır, yahut sonradan türetilmiştir. Ve **العناية**’de, cinler hakkında: onun fasih Arapça olmadığı (zikredilmiştir). Ve **المصباح**’da: o Acemcedir. Ve **شفاء الغليل**’de: Arapların onunla eskiden konuştuğu (zikredilmiştir); ve bunun benzeri **لسان العرب**’dadır; **الأزهري** dedi ki: “Bilmiyorum, Arapça mıdır, yoksa değil mi?”

**البخت** (ötre ile): Horasan develeri; Arap (devesi) ile **فالج** arasından doğar; Arapçaya girmiş, Acemî Arapçalaştırılmıştır. Ve bazısı der ki: **البخت** Arapçadır; ve İbn Kays er-Rukayyât’a ait olarak şu şiir okunur:
  Eğer Mus‘ab yaşarsa, biz hayır içindeyiz;                      bize yaşayışımızdan umduğumuz şey gelmiştir.
  Bin (verir) ve atlar (verir) ve içirir;                      **البخت** sütünü **قصاع** **الخلنج** içinde.

  **كالبختية**. **جمل بختي** ve **ناقة بختية**. Ve hadiste: “Derken **بختية** çalmış bir hırsız getirildi”; o, **البخت** develerinden dişidir; ve onlar uzun boyunlu develerdir; **النهاية**’de böyle (geçer). Ve çoğulu: **بخاتي**; gayr-i munsarıftır, çünkü cem‘u’l-cem‘ veznindedir. Ve **بخاتى** (şeklinde), **صحارى** gibi. Ve **بخات** (şeklinde), **الياء**’yı hazf ile. Ve sana **الياء**’yı hafifletmen de vardır; böylece dersin: **البخاتي** ve **الأثافي** ve **المهاري**. Amma **مساجدي** ve **مدائني** ise munsarıftırlar; çünkü **الياء** ikisinde tekilde sabit değildir; nitekim **المهالبة** ve **المسامعة** da, onlara nisbet **هاء**’sını soktuğun zaman munsarıf yapılır.

Ve **البخات**: onu edinenleri ve onu kullananlarıdır. Ve **البخيت**: talih sahibi; İbn Düreyd dedi ki: “Onu fasih saymıyorum.” Ve **المبخوت**: talihlendirilmiş.

Ve **بخت نصر** (ötre ile); yani: evveli ve üçüncüsü (ötre ile), ve **النون**’un fethası ve **الصاد** **المهملة**’nin teşdidiyle: bir hükümdar; m yani: meşhur; ve o, Benî İsrail’i esir eden kimsedir; inşallah Teâlâ, **ن ص ر**’da onun zikri gelecektir.

Ve **عطاء بن بخت** (ötre ile): tâbiî. Ve **عبد الوهاب بن بخت** ve **سلمة بن بخت**: iki muhaddis.

**بخيت** ( **زبير** gibi): bir cemaatin adıdır. Ve **محمد بن أحمد بن بخيت**, **الحسن بن ناصح**’tan; ve ondan İbn Adî, **الكامل**’de (rivayet etmiştir).

Ve **بختي** ( **كردي** gibi); ve onun adı **يحيى بن عمر الكوفي الثققي**: âbid, zâhid; ondan **الحسين بن علي الجعفي** rivayet etti.

**أبو بكر محمد بن عبد الله بن خلف بن بخيت** ( **زبير** gibi), **الدقاق البخيتي**; zikredilen dedesine nisbetle; onun için **جزء طبرزدي** vardır. Onun için **الماليني** rivayet etti; **جابر**’den; Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: “Kıyamet günü olduğu zaman Kur’an, indiği yerden geri döner; onun, arı vızıltısı gibi bir vızıltısı vardır”; hadis.

Ve **وبخته**: onu dövdüğü zaman; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **البخاتي** (cem‘ lafzı üzere): Mısır’da **المنوفية**’den bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَخَتَهُ
1 بَخَتَهُ باخ بخ بخا بخت بخته بختة He beat, struck, or smote, him; (JK, K;) namely, a man. (JK.) [See also بَكَتَهُ.]

تَبْخِيتٌ
2 تَبْخِيتٌ تبخيت [inf. n. of بَخَّتَهُ] The overcoming another with an argument or the like; or reducing him to silence, through inability to reply; i. q. تَبْكِيتٌ: and the addressing an adversary in a dispute or litigation with speech so as to put a stop to his plea, or allegation: from the author of the Tekmileh. (Mgh.) ― -b2- Also, as a term of the theologians, The believing at first view, without consideration of a thing: so in صَلَّى عَلَى التَّبْخِيتِ [he prayed according to the belief which he formed at first view, without consideration]; said of a person when the kibleh is doubtful, and he cannot work out a solution of the difficulty. (Mgh.)

تَبَخْتَى
Q. Q. 2 تَبَخْتَى تبختى تبختي : see تَبَخْتَرَ.

بَخْتٌ
بَخْتٌ باخ بخ بخا بخت Fortune; or particularly good fortune; syn. جَدٌّ, (S, A, K,) and حَظٌّ: (Msb, TA:) a foreign, or Persian, word, (Msb,) arabicized: (S, K:) or post-classical: accord. to the 'Ináyeh, not a chaste Arabic word: but in the Shifá el-Ghaleel said to have been used by the Arabs in ancient times; and the like is said in the L: Az says, “ I know not if it be Arabic or not. ” (TA.)

بُخْتُ
بُخْتُ باخ بخ بخا بخت [a coll. gen. n.] A species of camels; (S, * Msb;) the Khurásánee [or Bactrian] camels; (K;) begot between an Arabian she-camel and a فَالِج [which is a large two-humped camel brought from Es-Sind for the purpose of covering]; (TA;) long-necked; (Nh;) [large and strong, accord. to Ibn-Maaroof; and two-humped, accord. to Leo Africanus: the Mauritanian Arabs call thus all camels promiscuously; but accord. to the more common use of the word are to be understood hairy camels, fit for winter-work; generally of Turhumán or Bactrian breed; distinct from the Arabian, which are accustomed to bear bardens in winter and summer: (Golius:)] they are also called ↓ بُخْتِيَّةٌ: (K:) n. un. ↓ بُخْتِىٌّ; (S, Msb;) fem. ↓ بُخْتِيَّةٌ: (S:) pl. بَخَاتِىُّ, (S, Msb, K,) imperfectly decl., (S,) and بَخَاتَى (K, TA [in the CK بَخَاتِى]) and بَخَاتٍ, (K,) and you may say [with the article] البَخَاتِى, without tenween: (S, Msb:) it is a foreign, or Persian, word, (TA,) arabicized: but some say, it is Arabic: (S, TA:) some hesitate as to its being Arabic because بَخْتٌ, meaning خَظٌّ, is not. (Msb.)

بُخْتِىٌّ
بُخْتِىٌّ بخت بختى بختي and بُخْتِيَّةٌ: see بُخْتٌ; for the latter, in two places.

بَخِيتٌ
بَخِيتٌ بخيت , not thought by IDrd to be a chaste word, (TA,) Fortunate; possessed of good fortune; (A, K, TA;) as also ↓مَبْخُوتٌ. (S, A, K.)

بَخَّاتٌ
بَخَّاتٌ بخات One who acquires, as his permanent property, camels such as are termed بُخْت: (K:) and one who makes use of such camels. (TA.)

مَبْخُوتٌ
مَبْخُوتٌ مبخوت : see بَخِيتٌ.

##### Türkçe

بَخَتَهُ
1 **بَخَتَهُ** باخ بخ بخا بخت بخته بختة Onu dövdü, vurdu yahut çarptı; (JK, K;) yani bir adamı. (JK.) [Ayrıca **بَكَتَهُ**’ye de bak.]

تَبْخِيتٌ
2 **تَبْخِيتٌ** تبخيت [**بَخَّتَهُ**’nin mastarı] Bir başkasını bir delil yahut benzeriyle alt etme; yahut cevap verememe sebebiyle onu susturma; **تَبْكِيتٌ** ile aynı: ve bir çekişme yahut dava-hukukta hasma, onun savunmasını yahut iddiasını durduracak şekilde sözle hitap etme: Tekmileh müellifinden. (Mgh.) ― -b2- Yine, kelâmcıların bir terimi olarak, bir şeyi düşünmeksizin ilk bakışta inanma: **صَلَّى عَلَى التَّبْخِيتِ**’te olduğu gibi [ilk bakışta, bir şeyi düşünmeksizin oluşturduğu inanca göre namaz kıldı]; kıblenin şüpheli olduğu ve güçlüğün çözümünü çıkaramadığı zaman bir kimse hakkında söylenir. (Mgh.)

تَبَخْتَى
Q. Q. 2 **تَبَخْتَى** تبختى تبختي : **تَبَخْتَرَ**’ye bak.

بَخْتٌ
**بَخْتٌ** باخ بخ بخا بخت Talih; yahut özellikle iyi talih; eş anlamlısı **جَدٌّ**, (S, A, K,) ve **حَظٌّ**: (Msb, TA:) yabancı, yahut Farsça, bir kelime, (Msb,) Arapçalaştırılmış: (S, K:) yahut müteahhir: 'Ináyeh’e göre fasih bir Arapça kelime değildir: fakat Shifá el-Ghaleel’de Araplar tarafından eski zamanlarda kullanılmış olduğu söylenmiştir; ve benzeri L’de söylenmiştir: Az der ki, “Arapça mı değil mi bilmem.” (TA.)

بُخْتُ
**بُخْتُ** باخ بخ بخا بخت [cins isim] Develerden bir tür; (S, * Msb;) Horasanî [yahut Baktriya] develeri; (K;) Arap bir dişi deve ile **فَالِج** arasında doğmuş [ki o, Es-Sind’den aşım için getirilen büyük iki hörgüçlü bir devedir]; (TA;) uzun boyunlu; (Nh;) [İbn-Maaroof’a göre büyük ve güçlü; Leo Africanus’a göre iki hörgüçlü: Mağrib Arapları böylece bütün develeri karışık olarak adlandırırlar; fakat kelimenin daha yaygın kullanımına göre kastedilen, kış işine elverişli kıllı develerdir; genellikle Turhumán yahut Baktriya neslinden; Arap develerinden ayrı olup onlar kış ve yaz yük taşımaya alışkındırlar: (Golius:)] bunlara ayrıca ↓ **بُخْتِيَّةٌ** de denir: (K:) tekili ↓ **بُخْتِىٌّ**; (S, Msb;) müennesi ↓ **بُخْتِيَّةٌ**: (S:) çoğulu **بَخَاتِىُّ**, (S, Msb, K,) gayr-i munsarif, (S,) ve **بَخَاتَى** (K, TA [CK’de **بَخَاتِى**]) ve **بَخَاتٍ**, (K,) ve [elif-lâm ile] **البَخَاتِى** de diyebilirsin, tenvinsiz: (S, Msb:) yabancı, yahut Farsça, bir kelimedir, (TA,) Arapçalaştırılmış: fakat bazıları, Arapçadır der: (S, TA:) bazıları onun Arapça oluşunda tereddüt eder; çünkü **بَخْتٌ**, **خَظٌّ** manasında, değildir. (Msb.)

بُخْتِىٌّ
**بُخْتِىٌّ** بخت بختى بختي ve **بُخْتِيَّةٌ**: **بُخْتٌ**’e bak; ikincisi için, iki yerde.

بَخِيتٌ
**بَخِيتٌ** بخيت , IDrd tarafından fasih bir kelime olduğu düşünülmeyen, (TA,) Talihli; iyi talihe sahip; (A, K, TA;) bunun gibi ↓**مَبْخُوتٌ** da. (S, A, K.)

بَخَّاتٌ
**بَخَّاتٌ** بخات **بُخْت** diye adlandırılan türden develeri kalıcı mülk olarak edinen kimse: (K:) ve böyle develeri kullanan kimse. (TA.)

مَبْخُوتٌ
**مَبْخُوتٌ** مبخوت : **بَخِيتٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَخَتَ
بَخَتَ U ( n. ac. بَخْت 1 ),
a.  Smacked, slapped.

بَخَّتَ
بَخَّتَ II ,
a.  Reproved.

بَخْت
بَخْت 1 ,  P. ,
a.  Good luck, good fortune.

بَخِيْت
بَخِيْت 25 ,
a.  Lucky, fortunate.

##### Türkçe

**بَخَتَ**
**بَخَتَ** U (mastarı: **بَخْت** 1),
fiil. Vurdu, tokatladı.

**بَخَّتَ**
**بَخَّتَ** II,
fiil. Azarladı.

**بَخْت**
**بَخْت** 1, F.,
isim. İyi talih, iyi baht.

**بَخِيْت**
**بَخِيْت** 25,
sıfat. Talihli, bahtlı.
