# بخخ (ب-خ-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - خ - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والباء
خ ب، ب خ مستعملا خب: الخببُ: ضرب من العدو، تقولك جاءوا مُخِبِّينَ تَخِّبُّ بهم دوابهم، قال:
يَخُبُّ بي الكميت قليل وفرٍ		أفكر في الأمور واستعينُ
والخِبُّ: الجربزة، والنعت: خَبٌ وخَبَّةٌ، والفعل: خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً.
والتَّخْبِيبُ: إفساد الرجل عبد رجلٍ أو أمته.
والخِبُّ: هَيْجُ البحر، يقال: أصابهم الخِبُّ إذا اضطربت أمواج البحر، والتوت الرياح في وقتٍ معلوم، ومن يكون في البحر يلجأ إلى الشط، ويلقي الأنْجَرَ، يقال: خَبَّ بهم البحر يَخِبُّ.
والخُبَّةُ: من المراعي، قال المراعي:
حتى ينال خُبَّةً من الخُبَبْ
والخُبَّةُ: مكان يستنقع فيه الماء، فتنبت حوله البقول. والخِبَّةُ، وجمعها: خِبّاتٌ: شبه الطية من الثوب، مستطيلة كأنها طرة، وبها يشبه طرائق الرمل، وهي الخَبيبةُ أيضا.
وخبَ النبات والسفى، أي: أرتفع وطال.
والمخَبَةُ والخَبيبةُ: بطنُ الوادي.
والخَبْخابُ: رخاوة الشي المضطرب. وتَخَبْخَبَ لحمهُ إذا اضطرب.
بخ: تَبخبخ الحر: سكن بعض فورته، وتَبَخْبَخَتِ الغنم: سكنت حيث كانت، وتَبَخْبَخَ لحمه. إذا صوت من الهزال.
وبَخُ: كلمة تقال عند الإعداب بالشيء، يُخففُ ويثقلُ، نقول: بَخْبَخ الرجل إذا قال: بَخُ وقال الراجز:
بَخْ بَخْ لهذا كرماً فوق الكرمْ
ودرهم بَخِّيٌّ: كتب عليه: بَخُ، ودرهمٌ مَعْمِعيٌّ: كتب عليه "مَعْ" مضاعفاً، لأنّه منقوص وإنما يضاعف إذا كان في حال إفراده مُخَفَّفاً، لنه لا يتمكن في التصريف في حال تَخْفيفِه، فيحتمل طول التضاعف، ومن ذلك ما يُثَقَّل فُيكْتَفَي بتثقيله، وإنما حمل ذلك على ما يجري على ألْسِنَتِهمْ، فوجدوا بَخ مثقلا في مُستعَمل الكلام. ووجدوا مَعْ مخففاً، وجرسُ الخاء امْتنُ من جرس العين، فكرهوا تثقيل العين، فإفهم ذلك.
وبَخْباخُ الجمل أول هديره. وبَخْبَخَةُ البعير وبَخْباخُه: هدير يملأ الفم شقشقته قال:
بَخٍ وبَخْباخُ الهدير الزغدِ
وبخبخ الرجل: قال: بخٍ بخٍ ، قال العجاج:
إذا الأعادي حسبونا بَخْبَخوا
أي قالوا: بخٍ بخٍ، كما قال الشاعر في عبد الرحمن بن الأشعث:
بين الأشبج وبين قيسٍ باذخٌ		بَخْبِخُ لوالده وللمـولـود
فأخذه الحجاج وقتله، وقال: والله لا تبخبخ بعد هذا أبداً.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الباء**
**خ ب**، **ب خ** kullanılagelen:

**خب**: **الخببُ**: koşmanın bir türü; “**مُخِبِّينَ** geldiler; binekleri onları **تَخِّبُّ** (koşturur)” dersin. Dedi ki:
يَخُبُّ بي الكميت قليل وفرٍ		أفكر في الأمور واستعينُ

**الخِبُّ**: kurnazlık; sıfat: **خَبٌ** ve **خَبَّةٌ**; fiil: **خَبَّ يَخَبُّ خِبّاً**.

**التَّخْبِيبُ**: bir adamın, bir adamın kölesini yahut cariyesini bozması (ifsat etmesi).

**الخِبُّ**: denizin coşması; denizin dalgaları çalkalanıp, rüzgârlar belirli bir vakitte dolandığında “onlara **الخِبُّ** isabet etti” denir; denizde olan kimse kıyıya sığınır ve **الأنْجَرَ**’ı atar; “deniz onları **خَبَّ** etti, **يَخِبُّ**” denir.

**الخُبَّةُ**: otlaklardan (bir yer). **المراعي** dedi ki:
حتى ينال خُبَّةً من الخُبَبْ

**الخُبَّةُ**: suyun göllenip biriktiği yer; onun çevresinde otlar biter. **الخِبَّةُ**; çoğulu: **خِبّاتٌ**: elbiseden, uzunlamasına, sanki bir kenar süsü gibi olan, kumun çizgilerine benzetilen, kıvrım benzeri şey; o, **الخَبيبةُ** de olur.

**خبَ** bitki ve **السفى**; yani: yükseldi ve uzadı.

**المخَبَةُ** ve **الخَبيبةُ**: vadinin karnı (tabanı).

**الخَبْخابُ**: çalkalanan şeyin gevşekliği. Eti **تَخَبْخَبَ** ettiğinde, çalkalandı.

**بخ**: sıcağın **تَبخبخ** etmesi: hararetinin bir kısmının sakinleşmesi; koyunun **تَبَخْبَخَتِ** etmesi: bulunduğu yerde sakinleşmesi; eti **تَبَخْبَخَ** ettiğinde: zayıflıktan ses çıkardı.

**بَخُ**: bir şeyden hoşlanma (beğenme) sırasında söylenen kelime; hafifletilir ve ağırlaştırılır. “Adam **بَخْبَخ** etti” deriz; yani: **بَخُ** dedi. **الراجز** dedi ki:
بَخْ بَخْ لهذا كرماً فوق الكرمْ

**بَخِّيٌّ** dirhem: üzerine **بَخُ** yazılmıştır. **مَعْمِعيٌّ** dirhem: üzerine “**مَعْ**” iki katlı (mudaaf) yazılmıştır; çünkü o eksiltilidir; ancak, tekil hâlinde hafifletilmiş iken iki katlı yapılır; zira hafifletilmesi hâlinde tasrifte yerleşik olamaz; böylece iki katlamanın uzunluğunu taşır. Bundan, ağırlaştırılan şey de vardır; onun ağırlaştırılmasıyla yetinilir. Bu, onların dillerinde cereyan edene hamledilmiştir; böylece **بَخ**’ı kullanılagelen sözde ağırlaştırılmış buldular; **مَعْ**’ı da hafifletilmiş buldular. **الخاء**’ın tınısı, **العين**’ın tınısından daha sağlamdır; bu yüzden **العين**’ı ağırlaştırmayı çirkin gördüler; bunu anla.

Devenin **بَخْباخُ**’u: böğürmesinin ilkidir. Devenin **بَخْبَخَةُ**’si ve **بَخْباخُ**’u: ağzı, gırtlak kesesini dolduran bir böğürme. Dedi ki:
بَخٍ وبَخْباخُ الهدير الزغدِ

Adam **وبخبخ** etti: “**بخٍ بخٍ**” dedi. **العجاج** dedi ki:
إذا الأعادي حسبونا بَخْبَخوا

Yani: “**بخٍ بخٍ**” dediler; şairin, عبد الرحمن بن الأشعث hakkında dediği gibi:
بين الأشبج وبين قيسٍ باذخٌ		بَخْبِخُ لوالده وللمـولـود

Bunun üzerine **الحجاج** onu yakaladı ve öldürdü; ve dedi ki: “Vallahi bundan sonra asla **تبخبخ** etmeyeceksin.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب خ خ
بخ لك‏:‏ كلمة مدح وإعجاب بالشيء وقد تشدد‏.‏
قال‏:‏ بخ لك بخ لبحـر خضـم وتكرر فيقال‏:‏ بخ بخ‏.‏
قال أعشى همدان في عبد الرحمن بن الأشعث‏:‏ بيـن الأشـج وبيـن قيس باذخ بخ بخ لوالده وللمولود فقال الحجاج‏:‏ والله لا تبخبخ علي بعدها فقتله‏.‏
وأما قول العجاج‏:‏ فـي حسـب بخ وعز أقعسا فوصف بهذا الصوت مبالغة في كون حسبه ممدحاً معجباً به كما يقال‏:‏ رجل أفة لمن يتأفف به‏.‏

##### Türkçe

ب خ خ
**بخ لك**: Bir övgü ve şeye hayranlık kelimesidir; ve şeddeli kılınabilir.

Dedi: **بخ لك بخ**; (yani) yutucu bir denize; ve tekrarlanır da şöyle denir: **بخ بخ**.

Hemdanlı A‘şâ, Abdurrahman b. el-Eş‘as hakkında dedi:
Eşecc ile Kays arasında, yüksek; **بخ بخ** babasına ve doğana. Bunun üzerine Haccâc dedi: “Vallahi bundan sonra bana **تبخبخ** etmeyeceksin”; sonra onu öldürdü.

Ve أما el-‘Accâc’ın sözü:
Soyda **بخ** ve izzet; “أقعسا”
İşte bu ses ile, soyunun övülmüş ve ona hayran olunmuş oluşunda mübalağa olarak vasfetti; nitekim şöyle denildiği gibi: “**رجل أفة**”, kendisiyle “**يتأفف**” edilene.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَخٍ: كلمةُ فَخْرٍ.
ودِرْهَمٌ بَخِّيٌّ: كتب عليه بَخْ. ودرهم مَعْمَعِيّ إِذا كتب عليه مع مضاعفاً لأَنه منقوص، وإِنما يضاعف إِذا كان في حال إِفراده مخففاً، لأَنه لا يتمكن في التصريف وفي حال تخفيفه، فيحتمل طُول التضاعف، ومن ذلك ما يُثَقَّل فيكتفى بتثقيله، وإِنما حمل ذلك على ما يجري على أَلسنة الناس فوجدوا بَخ مثقلاً في مستعمل الكلام، ووجدوا مع مخففاً، وجَرْسُ الخاء أَمتن من جَرْس العين فكرهوا تثقيل العين، فافهم ذلك. الأَصمعي: درهم بَخِيّ خفيفة لأَنه منسوب إِلى بَخْ، وبَخْ خفيفة الخاء، وهو كقولهم ثوب يَدِيٌّ للواسع ويقال للضَّيِّق، وهو من الأَضداد؛ قال: والعامة تقول: بَخِّيٌّ، بتشديد الخاء، وليس بصواب.
وبَخْبَخَ الرجلُ: قال بَخٍ بَخٍ. وفي الحديث: أَنه لما قرأَ: وسارِعوا إِلى مغفرةٍ من ربكم وجنة؛ قال: بَخٍ بَخٍ وقال الحجاجُ لأَعْشَى هَمْدانَ في قوله:
بينَ الأَشَجِّ وبين قَيْسٍ باذِخٌ،
بَخْبِخْ لوالدهِ وللمَوْلودِ
والله لا بَخْبَخْتَ بعدها.
ابن الأَعرابي: إِبل مُخَبْخَبة عظيمة الأَجواف، وهي المُبَخْبَخة مقلوب مأْخوذ من بَخْ بَخْ. والعرب تقول للشيء تمدحه: بَخْ بَخْ وبَخٍ بَخْ قال: فكأَنها من عظمها إذا رآها الناس قالوا: ما أَحسنها
قال: والبَخُّ السَّرِيُّ من الرجال.
قال ابن الأَنباري: معنى بَخْ بَخْ تعظيم الأَمر وتفخيمه، وسكنت الخاء فيه كما سكنت اللام في هل وبل. قال ابن السكيت: بَخٍ بَخٍ وبَهٍْ بَهٍْ بمعنى واحد؛ قال ابن سيده: وإِبل مُبَخْبَخة يقال لها بَخٍ بَخٍ إِعجاباً بها وقد عللنا قوله:
حتى تجيء الخَطَبَه
بإبلٍ مُخَبْخَبه
وذكرنا أَنه أَراد مُبَخْبَخة فقلب.
وبَخْبَخَةُ البعير وبَخْباخُه: هدير يملأُ فمه بشِقْشِقَته، وهو جمل بَخْباخ الهدير؛ قال:
بَخٍ وبَخْباخُ الهَدِير الزَّغْدِ
يقال: بَخْبَخَ البعير إِذا هَدَرَ؛ قال: وبَخْبَخَةُ البعير هَدِيرٌ يملأُ الفمَ شِقْشِقَتُه؛ وقيل: بَخْباخُ الجمل أَولُ هَدِيره. وتَبَخْبَخَ لحمه: صَوَّتَ من الهُزال وربما شُدِّدت كالاسم؛ وقد جمعهما الشاعر فقال يصف بيتاً:
روافِدُه أَكرمُ الرافِداتِ،
بَخٍ لكَ بَخٍّ لبحر خِضَمّْ
وتَبَخْبَخَ لحمه: هو الذي تسمع له صوتاً من هُزال بعد سِمَن. الأَصمعي: رجل وَخْواخ وبَخْباخ إِذا استرخى بطنُه واتسع جلده. وتَبَخْبَخَ الحرُّ: كتَخَبْخَبَ. وباخَ: سكن بعضُ فَوْرَتِه. وبَخْبِخوا عنكم من الظهيرة: أَبْرِدُوا كخَبْخِبُوا، وهو مقلوب منه. وتَبَخْبَخَتِ الغَنَمُ: سكنت أَينما كانت.
وبخْ بَخْ وبَخٍ بَخٍ؛ بالتنوين، وبَخٍ بَخْ: كقولك غاقٍ غاقْ ونحوه: كل ذلك كلمة تقال عند تعظيم الإِنسان، وعند التعجب من الشيء، وعند المدح والرضا بالشيء، وتكرر للمبالغة فيقال بَخْ بَخْ. فإِن فصلت خففت ونوِّنت فقلت بَخٍ. التهذيب: وبَخ كلمة تقال عند الإِعجاب بالشيء، تخفف وتثقل؛ وقال:بَخْ بَخْ لهذا كَرَماً فوقَ الكَرَمْ.
أَبو الهيثم: بَخْ بَخْ كلمة تتكلم بها عند تفضيلك الشيء؛ وكذلك بَدَخْ وجَخْ بمعنى بخ؛ قال العجاج:
إِذا الأَعادي حَسَبُونا بَخْبَخُوا
أَي قالوا: بَخْ بَخْ وبَخٍ بَخٍ.
قال أَبو حاتم: لو نسب إِلى بَخٍ على الأَصل قيل: بَخَوِيّ كما إِذا نسب إِلى دَمٍ قيل: دَمَوِيّ.
أَبو عمرو: بَخَّ إِذا سكن من غضبه، وخَبَّ من الخَبَب.

##### Türkçe

**بَخٍ**: bir övünç kelimesidir.

Ve **دِرْهَمٌ بَخِّيٌّ**: üzerine **بَخْ** yazılmıştır. Ve **درهم مَعْمَعِيّ**: üzerine **مع** yazıldığı zaman, eksik olduğu için iki kat yapılmış (yazılır); ancak, tekil hâlinde hafifletilmiş olduğu zaman iki kat yapılır; çünkü tasrifte ve hafifletilmesi hâlinde yerleşik olamaz; böylece iki katın uzunluğunu taşır. Ve bundan (olan), ağırlaştırılan (şey)dir; onun ağırlaştırılmasıyla yetinilir. Ancak bu, insanların dillerinde cereyan eden şeye hamledildi: **بَخ**’ı, sözün kullanılmışında ağırlaştırılmış buldular; **مع**’ı hafifletilmiş buldular. Ve **الخاء**’ın çınlaması, **العين**’ın çınlamasından daha sağlamdır; bu yüzden **العين**’ın ağırlaştırılmasını çirkin gördüler; öyleyse bunu anla. **الأَصمعي**: **درهم بَخِيّ** hafiftir; çünkü **بَخْ**’a nisbet edilmiştir; ve **بَخْ** hafif **الخاء**’lıdır. Ve o, onların “geniş olana **ثوب يَدِيٌّ**” demeleri gibidir; ve dar olana da denilir; ve o, zıtlar(dan)dır. Dedi: Avam **بَخِّيٌّ** der, **الخاء**’ı şeddeli; ve doğru değildir.

Ve **بَخْبَخَ الرجلُ**: **بَخٍ بَخٍ** dedi. Ve hadiste: “**وسارِعوا إِلى مغفرةٍ من ربكم وجنة**”yi okuduğu zaman, **بَخٍ بَخٍ** dedi. Ve **الحجاجُ**, **أَعْشَى هَمْدانَ**’a, onun şu sözünde dedi:
بينَ الأَشَجِّ وبين قَيْسٍ باذِخٌ،
بَخْبِخْ لوالدهِ وللمَوْلودِ
والله لا بَخْبَخْتَ بعدها.

**ابن الأَعرابي**: **إِبل مُخَبْخَبة**: karın boşlukları büyük (olan)dır; ve o, **المُبَخْبَخة**’dır; ters çevrilmiş (lafız)tır; **بَخْ بَخْ**’tan alınmıştır. Ve Araplar, övdüğün şeye: **بَخْ بَخْ** ve **بَخٍ بَخْ** der. Dedi: Sanki o, büyüklüğünden dolayı, insanlar onu gördükleri zaman “ne güzel!” derler. Dedi: Ve **البَخُّ** erkeklerden soylu (olan)dır.

**ابن الأَنباري** dedi: **بَخْ بَخْ**’ın manası, işi yüceltmek ve onu büyütmektir. Ve onda **الخاء** sakin kılındı; tıpkı **هل** ve **بل**’de **اللام**’ın sakin kılınması gibi. **ابن السكيت** dedi: **بَخٍ بَخٍ** ve **بَهٍْ بَهٍْ** tek bir mana iledir. **ابن سيده** dedi: Ve **إِبل مُبَخْبَخة**’ye, ona hayranlık olarak **بَخٍ بَخٍ** denir. Ve biz onun şu sözünü illetlendirdik:
حتى تجيء الخَطَبَه
بإبلٍ مُخَبْخَبه
ve onun **مُبَخْبَخة**’yı kastettiğini, sonra ters çevirdiğini zikrettik.

Ve **بَخْبَخَةُ البعير** ve onun **بَخْباخُه**: şikşikasıyla ağzını dolduran bir böğürtüdür; ve o, böğürtüsü **بَخْباخ** olan bir devedir. Dedi:
بَخٍ وبَخْباخُ الهَدِير الزَّغْدِ
Denir ki: deve böğürdüğü zaman **بَخْبَخَ البعير**. Dedi: Ve **بَخْبَخَةُ البعير**: şikşikası ağzı dolduran bir böğürtüdür. Ve denildi ki: **بَخْباخُ الجمل** onun böğürtüsünün başlangıcıdır.

Ve **تَبَخْبَخَ لحمه**: zayıflıktan ses çıkardı; ve bazen isim gibi şeddeli kılındı. Şair ikisini cem etti; bir evi vasfederek dedi:
روافِدُه أَكرمُ الرافِداتِ،
بَخٍ لكَ بَخٍّ لبحر خِضَمّْ
Ve **تَبَخْبَخَ لحمه**: semizlikten sonra zayıflıktan, onun için bir ses işittiğin (kimsedir). **الأَصمعي**: Karnı gevşediği ve derisi genişlediği zaman adam **وَخْواخ** ve **بَخْباخ** (olur). Ve **تَبَخْبَخَ الحرُّ**: **تَخَبْخَبَ** gibi. Ve **باخَ**: hararetinin bir kısmı sakinleşti. Ve “**بَخْبِخوا عنكم من الظهيرة**”: “**أَبْرِدُوا**” (yani serinleyin) demektir; **خَبْخِبُوا** gibi; ve o, ondan ters çevrilmiştir. Ve **تَبَخْبَخَتِ الغَنَمُ**: nerede olursa olsun sakinleşti.

Ve **بخْ بَخْ** ve **بَخٍ بَخٍ**; tenvin ile; ve **بَخٍ بَخْ**: senin “**غاقٍ غاقْ**” demen ve benzeri gibi; bütün bunlar, insanı yüceltirken, şeyden hayret ederken, şeyi övme ve şeyden razı olma sırasında söylenen bir kelimedir; ve mübalağa için tekrarlanır; böylece **بَخْ بَخْ** denir. Şayet ayırırsan hafifletir ve tenvinlersin; böylece **بَخٍ** dersin. **التهذيب**: Ve **بَخ** bir kelimedir; şeyden hayranlık sırasında söylenir; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ve dedi:
بَخْ بَخْ لهذا كَرَماً فوقَ الكَرَمْ.

**أَبو الهيثم**: **بَخْ بَخْ** bir kelimedir; bir şeyi üstün tutman sırasında onunla konuşursun; ve yine **بَدَخْ** ve **جَخْ** da **بخ** manasınadır. **العجاج** dedi:
إِذا الأَعادي حَسَبُونا بَخْبَخُوا
Yani dediler ki: **بَخْ بَخْ** ve **بَخٍ بَخٍ**.

**أَبو حاتم** dedi: Şayet asıl üzere **بَخٍ**’a nisbet edilseydi, **دَمٍ**’a nisbet edildiği zaman **دَمَوِيّ** denildiği gibi, **بَخَوِيّ** denilirdi.

**أَبو عمرو**: **بَخَّ**: öfkesinden sakinleştiği zaman; ve **خَبَّ**: **الخَبَب**’den (olarak).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب خ خ * * بَخْ * بوزن بل كلمة تقال عند المدح والرضا بالشيء وتكرر للمبالغة فيقال * بَخْ بَخْ * فإن وصلت خفضت ونونت فقلت * بَخٍ بَخٍ * وربما شددت كالاسم فقيل بخ

##### Türkçe

* ب خ خ * * **بَخْ** * “بل” vezninde; bir şeyle övme ve ondan razı olma sırasında söylenen bir kelimedir; mübalağa için tekrar edilir; böylece **بَخْ بَخْ** denir. Eğer vasledersen (birleştirirsen) kesreli kılınır ve tenvinlenir; böylece **بَخٍ بَخٍ** dersin. Bazen isim gibi şeddelenir; böylece “بخّ” denilmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بخ كقد، أي عظم الأمر وفخم، وهي كلمة تقال وحدها، قال شيخنا: كلامه كالصريح في أنها فعل ماض، لأنه شرحها به وفيه نظر، وقد تكرر فيقال بخ بخ، الأوا منون والثاني مسكن، كقولك غاق غاق، وقل في الإفراد بخ ساكنة، وبخ مكسورة، وبخ منونة مكسورة وبخ منونة مضمومة، ويقال: بخ بخ، مسكنين، وبخ بخ منونين مكسورين مخففين، وبخ بخ منونين مكسورين مشددين، كل ذلك كلمة تقال عند الرضا والإعجاب بالشيء أو الفخر والمدح، وقد تستعمل للإنكار، وتكون للرفق بالشيء، وللمبالغة، كما حكاهما في عقود الزبرجد. وقال أبو حيان في شرح التسهيل: قالوا في الحذف: بخ بخ، بالكسر، وبخ بخ، بالتسكين، وهي كلمة تقال عند استعظام الشيء قال: فأما من كسره فلأنه لما حذف التقى ساكنان الخاء الأولى والتنوين، فكسر الخاء. وأما من سكن فلأنه لما حذف اللام حذف معها التنوين، فبقي الأوسط على سكونه. وقال السهيلي في الروض الأنف: بخ بخ، كلمة معناها التعجب، وفيها لغات: بخ بسكون الخاء، وبكسرها مع التنوين، وبتشديدها مع التنوين وعدمه. وفي اللسان: قال ابن السكيت بخ بخ وبه به بمعنى واحد. قال ابن الأنباري: معنى بخ بخ تعظيم الأمر وتفخيمه، وسكنت الخاء فيه كما سكنت اللام في هل وبل. وفي التهذيب وبخ كلمة تقال عند الإعجاب بالشيء، تخفف وتثقل، وقال: بخ بخ لهذا كرما فوق الكرم. وقال أبو الهيثم: بخ بخ كلمة تتكلم بها عند تفضيلك الشيء، وكذلك بذخ وجخ. وتبخبخ الحر، كتخبخب وباخ: سكن بعض فورته. وبخبخوا عنكم من الظهيرة: أبردوا كخبخبوا، وهو مقلوب منه. وتبخبخت الغنم: سكنت حيث - وفي بعض الأمهات: أينما - كانت. وبخبخ البعير بخبخة وبخباخا: هدر، وبخباخه: هدير يملأ فمه بشقشقته. وهو جمل بخباخ الهدير. وقيل: بخباخه: أول هديره. وبخبخ الرجل: أبرد من الظهيرة، كخبخب. وقد ورد في الحديث كما تقدم. وتبخبخ لحمه، أي الرجل: صار يسمع له صوت من هزال بعد سمن. وريما شددت كالاسم. وقد جمعها الشاعر فقال يصف بيتا:
  روافده أكرم الرافدات                      بخ لك بخ لبحر خضم وعن أبي عمرو: بخ، إذا سكن من غضبه وخب من الخبب. وبخ في النوم غط، كبخبخ. وعن ابن الأعرابي: إبل مبخبخة، أي عظيمة الأجواف، وهي المخبخبة، وقد تقدم، مقلوب مأخوذ من بخ بخ. والعرب تقول للشيء تمدحه: بخ بخ، وبخ بخ: فكأنها من عظمها إذا رآها الناس قالوا: ما أحسنها. وقال ابن سيده: وإبل مبخبخة: يقال لها: بخ بخ إعجابا بها. وعن ابن الأعرابي: البخ: الرجل السري. ودرهم بخي، مخففا، وقد تشدد الخاء، إذا كتب عليه بخ ومعمعي: كتب عليه مع، مضاعفا لأنه منقوص، وإنما يضاعف إذا كان في حال إفراده مخففا، لأنه لا يتمكن في التصريف في حال تخفيفه، فيحتمل طول التضاعف. ومن ذلك ما يثقل فيكتفى بتثقيله. وإنما حمل ذلك على ما يجري على ألسنة الناس، فوجدوا بخ مثقلا في مستعمل الكلام، ووجدوا مع مخففا، وجرس الخاء أمتن من جرس العين، فكرهوا تثقيل العين، فافهم ذلك. وقال الأصمعي: درهم بخي: خفيفة، لأنه منسوب إلى بخ، وبخ خفيفة الخاء، وهو كقولهم ثوب يدي للواسع، ويقال للضيق، وهو من الأضداد. قال: والعامة تقول بخي، بتشديد الخاء، وليس بصواب. وقال أبو حاتم: لو نسب إلى بخ على الأصل قيل بخوي كما إذا نسب إلى دم قيل دموي. ومما يستدرك عليه: بخبخ الرجل: قال بخ بخ. وفي الحديث  أنه لما قرأ  وسارعوا إلى مغفرة من ربكم وجنة  قال: بخ بخ  . وقال الحجاج لأعشى همدان في قوله:

  بين الأشج وبين قيس باذخ                      بخبخ لوالده وللمـولـود والله لا بخبخت بعدها. وعن الأصمعي: رجل وخواخ وبخباخ، إذا استرخى بطنه واتسع جلده.

##### Türkçe

**بخ**; **كقد** gibi; yani iş büyüdü ve heybetli oldu; ve o, tek başına söylenen bir kelimedir. Şeyhimiz dedi: Sözü, onun geçmiş fiil olduğuna dair sarih gibidir; çünkü onu onunla şerh etti; bunda ise bir bakış vardır. Ve tekrar edilmiştir; şöyle denir: **بخ بخ**; birincisi tenvinli, ikincisi sâkin; senin “**غاق غاق**” demen gibi. Ve tekilde şöyle denildi: **بخ** sâkine; ve **بخ** kesreli; ve **بخ** tenvinli kesreli ve **بخ** tenvinli dammeli. Ve denir: **بخ بخ**; iki sâkin. Ve **بخ بخ** iki tenvinli, iki kesreli, hafifletilmiş. Ve **بخ بخ** iki tenvinli, iki kesreli, şeddeli. Bütün bunlar, bir şeyden razı olma ve ona hayranlık duyma yahut övünme ve medih sırasında söylenen bir kelimedir. Ve inkâr için kullanılabilir. Ve şeye yumuşaklık için olur. Ve mübalağa için olur; ikisini de **عقود الزبرجد**’de hikâye ettiği gibi.

Ebû Hayyân **شرح التسهيل**’de dedi: Hazifte şöyle dediler: **بخ بخ**; kesre ile. Ve **بخ بخ**; sükûn ile. Ve o, bir şeyin büyüklüğünde söylenen bir kelimedir. Dedi: Kesreleyen kimseye gelince; çünkü hazf edince iki sâkin karşılaştı: birinci **الخاء** ve tenvin; böylece **الخاء**’yı kesreledi. Sükûn veren kimseye gelince; çünkü **اللام**’ı hazf edince onunla birlikte tenvini de hazf etti; böylece orta harf sükûnu üzere kaldı.

Süheylî **الروض الأنف**’te dedi: **بخ بخ**; manası taaccüptür; onda lugatlar vardır: **بخ** **الخاء**’nın sükûnu ile; ve onun kesresi ile, tenvinle beraber; ve onun şeddesi ile, tenvinle ve onsuz.

**اللسان**’da: İbnü’s-Sikkît dedi: **بخ بخ** ve **به به** bir mana üzeredir. İbnü’l-Enbârî dedi: **بخ بخ**’un manası işi büyütmek ve onu heybetli kılmaktır; ve onda **الخاء** sâkin kılındı; **هل** ve **بل**’de **اللام** sâkin kılındığı gibi.

**التهذيب**’de: **بخ** bir kelimedir; bir şeye hayranlık sırasında söylenir; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ve dedi: **بخ بخ** buna; kerem, keremin üstündedir.

Ebû’l-Heysem dedi: **بخ بخ** bir kelimedir; bir şeyi üstün tuttuğun zaman onunla konuşursun; ve yine **بذخ** ve **جخ** böyledir.

Ve sıcak **تبخبخ** etti; **تخبخب** ve **باخ** gibi: hararetinin bir kısmı sükûnet buldu.

Ve “**بخبخوا** عنكم من الظهيرة**” (öğle sıcağını kendinizden uzaklaştırın): **خبخبوا** gibi serinleyin; o, ondan kalbedilmiştir.

Ve koyun **تبخبخت**: bulunduğu yerde sükûnet buldu — ve bazı ana kaynaklarda: nerede olursa.

Ve deve **بخبخ** etti; **بخبخة** ve **بخباخا**: böğürdü. Ve onun **بخباخه**’si: şakşakasını ağzını doldurarak çıkan böğürtü; ve o, böğürtüsü **بخباخ** olan bir devedir. Ve denildi: onun **بخباخه**’si: böğürtüsünün başlangıcıdır.

Ve adam **بخبخ** etti: öğle sıcağından serinledi; **خبخب** gibi. Ve hadiste, daha önce geçtiği üzere, varid olmuştur.

Ve onun eti **تبخبخ** etti, yani adam: semizlikten sonra zayıflıktan dolayı ona bir ses işitilir oldu. Ve belki isim gibi şeddelendirilmiştir.

Şair onu cem etti; bir evi vasfederek dedi:
  روافده أكرم الرافدات                      بخ لك بخ لبحر خضم

Ebû Amr’dan: **بخ**; öfkesinden sükûnet bulduğu zaman; ve **خب**; **الخبب**’den.

Ve **بخ** uykuda: horladı; **بخبخ** gibi.

İbnü’l-A‘râbî’den: **إبل مبخبخة**; yani geniş karınlı büyük; ve o, **المخبخبة**’dir; ve daha önce geçti; **بخ بخ**’tan alınmış kalbedilmiş bir şeydir.

Ve Araplar, bir şeyi medhettikleri zaman derler: **بخ بخ**; ve **بخ بخ**: sanki onun büyüklüğünden, insanlar onu gördükleri zaman “ne güzel!” dediler.

İbn Sîde dedi: Ve **إبل مبخبخة**: ona, ona hayranlık olarak **بخ بخ** denir.

İbnü’l-A‘râbî’den: **البخ**: soylu adam.

Ve **درهم بخي**; hafifletilmiş; ve **الخاء** şeddelenebilir; üzerine **بخ** ve **معمعي** yazıldığı zaman: üzerine **مع** yazıldı; iki kat yapılmış; çünkü o, eksiktir. Ancak iki kat yapılır; tekil hâlinde hafifletilmiş olduğu zaman; çünkü hafifletilmesi hâlinde tasrifte yerleşik olamaz; böylece iki katın uzamasını taşır. Ve bundan: ağırlaştırılan şey; onun ağırlaştırılmasıyla yetinilir. Bu ancak insanların dillerinde cereyan edene hamledildi: böylece **بخ**’u, konuşmanın kullanılmışında ağırlaştırılmış buldular; ve **مع**’ı hafifletilmiş buldular. Ve **الخاء**’nın çınlaması, **العين**’in çınlamasından daha sağlamdır; böylece **العين**’i ağırlaştırmayı çirkin gördüler; bunu anla.

Asma‘î dedi: **درهم بخي**: hafif; çünkü o, **بخ**’a nisbetlidir; ve **بخ** **الخاء**’sı hafiftir. Ve o, onların “geniş için **ثوب يدي**” demeleri gibidir; ve dar için de denir; ve o, zıtlar cümlesindendir. Dedi: Avam **بخي** der; **الخاء**’yı şeddeli yaparak; doğru değildir.

Ebû Hâtim dedi: Eğer asl üzere **بخ**’a nisbet edilseydi **بخوي** denirdi; **دم**’a nisbet edildiği zaman **دموي** denildiği gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardan: adam **بخبخ** etti: **بخ بخ** dedi.

Hadiste: o, “**وسارعوا إلى مغفرة من ربكم وجنة**”yi okuduğu zaman dedi: **بخ بخ**.

Ve Haccâc, Hemdân’ın A‘şâ’sına, onun şu sözünde dedi:

  بين الأشج وبين قيس باذخ                      بخبخ لوالده وللمـولـود والله لا بخبخت بعدها

Asma‘î’den: **رجل وخواخ وبخباخ**; karnı gevşediği ve derisi genişlediği zaman.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَخَّ
بَخَّ U ( n. ac. بَخّ 1 ),
a.  Sprinkled; spirted; ejected its venom ( serpent ).

b.  Drizzled.

c.  Snored.

بَخَّة
بَخَّة 1t ,
a.  Sprinkling, aspersion.

b.  Drizzle, fine rain.

بَخْ بَخْ
بَخْ بَخْ
a.  Bravo! Bravo!

##### Türkçe

بَخَّ
**بَخَّ** U (isim-fiil, mastar: **بَخّ** 1),
a. Serpti; fışkırttı; (yılan) zehrini dışarı attı.

b. Çiseledi.

c. Horladı.

بَخَّة
**بَخَّة** 1t,
a. Serpme, serpiştirme.

b. Çise, ince yağmur.

بَخْ بَخْ
**بَخْ بَخْ**
a. Aferin! Aferin!
