# بخخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بخخ

بَخٍ: كلمةُ فَخْرٍ.
ودِرْهَمٌ بَخِّيٌّ: كتب عليه بَخْ. ودرهم مَعْمَعِيّ إِذا كتب عليه مع مضاعفاً لأَنه منقوص، وإِنما يضاعف إِذا كان في حال إِفراده مخففاً، لأَنه لا يتمكن في التصريف وفي حال تخفيفه، فيحتمل طُول التضاعف، ومن ذلك ما يُثَقَّل فيكتفى بتثقيله، وإِنما حمل ذلك على ما يجري على أَلسنة الناس فوجدوا بَخ مثقلاً في مستعمل الكلام، ووجدوا مع مخففاً، وجَرْسُ الخاء أَمتن من جَرْس العين فكرهوا تثقيل العين، فافهم ذلك. الأَصمعي: درهم بَخِيّ خفيفة لأَنه منسوب إِلى بَخْ، وبَخْ خفيفة الخاء، وهو كقولهم ثوب يَدِيٌّ للواسع ويقال للضَّيِّق، وهو من الأَضداد؛ قال: والعامة تقول: بَخِّيٌّ، بتشديد الخاء، وليس بصواب.
وبَخْبَخَ الرجلُ: قال بَخٍ بَخٍ. وفي الحديث: أَنه لما قرأَ: وسارِعوا إِلى مغفرةٍ من ربكم وجنة؛ قال: بَخٍ بَخٍ وقال الحجاجُ لأَعْشَى هَمْدانَ في قوله:
بينَ الأَشَجِّ وبين قَيْسٍ باذِخٌ،
بَخْبِخْ لوالدهِ وللمَوْلودِ
والله لا بَخْبَخْتَ بعدها.
ابن الأَعرابي: إِبل مُخَبْخَبة عظيمة الأَجواف، وهي المُبَخْبَخة مقلوب مأْخوذ من بَخْ بَخْ. والعرب تقول للشيء تمدحه: بَخْ بَخْ وبَخٍ بَخْ قال: فكأَنها من عظمها إذا رآها الناس قالوا: ما أَحسنها
قال: والبَخُّ السَّرِيُّ من الرجال.
قال ابن الأَنباري: معنى بَخْ بَخْ تعظيم الأَمر وتفخيمه، وسكنت الخاء فيه كما سكنت اللام في هل وبل. قال ابن السكيت: بَخٍ بَخٍ وبَهٍْ بَهٍْ بمعنى واحد؛ قال ابن سيده: وإِبل مُبَخْبَخة يقال لها بَخٍ بَخٍ إِعجاباً بها وقد عللنا قوله:
حتى تجيء الخَطَبَه
بإبلٍ مُخَبْخَبه
وذكرنا أَنه أَراد مُبَخْبَخة فقلب.
وبَخْبَخَةُ البعير وبَخْباخُه: هدير يملأُ فمه بشِقْشِقَته، وهو جمل بَخْباخ الهدير؛ قال:
بَخٍ وبَخْباخُ الهَدِير الزَّغْدِ
يقال: بَخْبَخَ البعير إِذا هَدَرَ؛ قال: وبَخْبَخَةُ البعير هَدِيرٌ يملأُ الفمَ شِقْشِقَتُه؛ وقيل: بَخْباخُ الجمل أَولُ هَدِيره. وتَبَخْبَخَ لحمه: صَوَّتَ من الهُزال وربما شُدِّدت كالاسم؛ وقد جمعهما الشاعر فقال يصف بيتاً:
روافِدُه أَكرمُ الرافِداتِ،
بَخٍ لكَ بَخٍّ لبحر خِضَمّْ
وتَبَخْبَخَ لحمه: هو الذي تسمع له صوتاً من هُزال بعد سِمَن. الأَصمعي: رجل وَخْواخ وبَخْباخ إِذا استرخى بطنُه واتسع جلده. وتَبَخْبَخَ الحرُّ: كتَخَبْخَبَ. وباخَ: سكن بعضُ فَوْرَتِه. وبَخْبِخوا عنكم من الظهيرة: أَبْرِدُوا كخَبْخِبُوا، وهو مقلوب منه. وتَبَخْبَخَتِ الغَنَمُ: سكنت أَينما كانت.
وبخْ بَخْ وبَخٍ بَخٍ؛ بالتنوين، وبَخٍ بَخْ: كقولك غاقٍ غاقْ ونحوه: كل ذلك كلمة تقال عند تعظيم الإِنسان، وعند التعجب من الشيء، وعند المدح والرضا بالشيء، وتكرر للمبالغة فيقال بَخْ بَخْ. فإِن فصلت خففت ونوِّنت فقلت بَخٍ. التهذيب: وبَخ كلمة تقال عند الإِعجاب بالشيء، تخفف وتثقل؛ وقال:بَخْ بَخْ لهذا كَرَماً فوقَ الكَرَمْ.
أَبو الهيثم: بَخْ بَخْ كلمة تتكلم بها عند تفضيلك الشيء؛ وكذلك بَدَخْ وجَخْ بمعنى بخ؛ قال العجاج:
إِذا الأَعادي حَسَبُونا بَخْبَخُوا
أَي قالوا: بَخْ بَخْ وبَخٍ بَخٍ.
قال أَبو حاتم: لو نسب إِلى بَخٍ على الأَصل قيل: بَخَوِيّ كما إِذا نسب إِلى دَمٍ قيل: دَمَوِيّ.
أَبو عمرو: بَخَّ إِذا سكن من غضبه، وخَبَّ من الخَبَب.

### Türkçe

**بَخٍ**: bir övünç kelimesidir.

Ve **دِرْهَمٌ بَخِّيٌّ**: üzerine **بَخْ** yazılmıştır. Ve **درهم مَعْمَعِيّ**: üzerine **مع** yazıldığı zaman, eksik olduğu için iki kat yapılmış (yazılır); ancak, tekil hâlinde hafifletilmiş olduğu zaman iki kat yapılır; çünkü tasrifte ve hafifletilmesi hâlinde yerleşik olamaz; böylece iki katın uzunluğunu taşır. Ve bundan (olan), ağırlaştırılan (şey)dir; onun ağırlaştırılmasıyla yetinilir. Ancak bu, insanların dillerinde cereyan eden şeye hamledildi: **بَخ**’ı, sözün kullanılmışında ağırlaştırılmış buldular; **مع**’ı hafifletilmiş buldular. Ve **الخاء**’ın çınlaması, **العين**’ın çınlamasından daha sağlamdır; bu yüzden **العين**’ın ağırlaştırılmasını çirkin gördüler; öyleyse bunu anla. **الأَصمعي**: **درهم بَخِيّ** hafiftir; çünkü **بَخْ**’a nisbet edilmiştir; ve **بَخْ** hafif **الخاء**’lıdır. Ve o, onların “geniş olana **ثوب يَدِيٌّ**” demeleri gibidir; ve dar olana da denilir; ve o, zıtlar(dan)dır. Dedi: Avam **بَخِّيٌّ** der, **الخاء**’ı şeddeli; ve doğru değildir.

Ve **بَخْبَخَ الرجلُ**: **بَخٍ بَخٍ** dedi. Ve hadiste: “**وسارِعوا إِلى مغفرةٍ من ربكم وجنة**”yi okuduğu zaman, **بَخٍ بَخٍ** dedi. Ve **الحجاجُ**, **أَعْشَى هَمْدانَ**’a, onun şu sözünde dedi:
بينَ الأَشَجِّ وبين قَيْسٍ باذِخٌ،
بَخْبِخْ لوالدهِ وللمَوْلودِ
والله لا بَخْبَخْتَ بعدها.

**ابن الأَعرابي**: **إِبل مُخَبْخَبة**: karın boşlukları büyük (olan)dır; ve o, **المُبَخْبَخة**’dır; ters çevrilmiş (lafız)tır; **بَخْ بَخْ**’tan alınmıştır. Ve Araplar, övdüğün şeye: **بَخْ بَخْ** ve **بَخٍ بَخْ** der. Dedi: Sanki o, büyüklüğünden dolayı, insanlar onu gördükleri zaman “ne güzel!” derler. Dedi: Ve **البَخُّ** erkeklerden soylu (olan)dır.

**ابن الأَنباري** dedi: **بَخْ بَخْ**’ın manası, işi yüceltmek ve onu büyütmektir. Ve onda **الخاء** sakin kılındı; tıpkı **هل** ve **بل**’de **اللام**’ın sakin kılınması gibi. **ابن السكيت** dedi: **بَخٍ بَخٍ** ve **بَهٍْ بَهٍْ** tek bir mana iledir. **ابن سيده** dedi: Ve **إِبل مُبَخْبَخة**’ye, ona hayranlık olarak **بَخٍ بَخٍ** denir. Ve biz onun şu sözünü illetlendirdik:
حتى تجيء الخَطَبَه
بإبلٍ مُخَبْخَبه
ve onun **مُبَخْبَخة**’yı kastettiğini, sonra ters çevirdiğini zikrettik.

Ve **بَخْبَخَةُ البعير** ve onun **بَخْباخُه**: şikşikasıyla ağzını dolduran bir böğürtüdür; ve o, böğürtüsü **بَخْباخ** olan bir devedir. Dedi:
بَخٍ وبَخْباخُ الهَدِير الزَّغْدِ
Denir ki: deve böğürdüğü zaman **بَخْبَخَ البعير**. Dedi: Ve **بَخْبَخَةُ البعير**: şikşikası ağzı dolduran bir böğürtüdür. Ve denildi ki: **بَخْباخُ الجمل** onun böğürtüsünün başlangıcıdır.

Ve **تَبَخْبَخَ لحمه**: zayıflıktan ses çıkardı; ve bazen isim gibi şeddeli kılındı. Şair ikisini cem etti; bir evi vasfederek dedi:
روافِدُه أَكرمُ الرافِداتِ،
بَخٍ لكَ بَخٍّ لبحر خِضَمّْ
Ve **تَبَخْبَخَ لحمه**: semizlikten sonra zayıflıktan, onun için bir ses işittiğin (kimsedir). **الأَصمعي**: Karnı gevşediği ve derisi genişlediği zaman adam **وَخْواخ** ve **بَخْباخ** (olur). Ve **تَبَخْبَخَ الحرُّ**: **تَخَبْخَبَ** gibi. Ve **باخَ**: hararetinin bir kısmı sakinleşti. Ve “**بَخْبِخوا عنكم من الظهيرة**”: “**أَبْرِدُوا**” (yani serinleyin) demektir; **خَبْخِبُوا** gibi; ve o, ondan ters çevrilmiştir. Ve **تَبَخْبَخَتِ الغَنَمُ**: nerede olursa olsun sakinleşti.

Ve **بخْ بَخْ** ve **بَخٍ بَخٍ**; tenvin ile; ve **بَخٍ بَخْ**: senin “**غاقٍ غاقْ**” demen ve benzeri gibi; bütün bunlar, insanı yüceltirken, şeyden hayret ederken, şeyi övme ve şeyden razı olma sırasında söylenen bir kelimedir; ve mübalağa için tekrarlanır; böylece **بَخْ بَخْ** denir. Şayet ayırırsan hafifletir ve tenvinlersin; böylece **بَخٍ** dersin. **التهذيب**: Ve **بَخ** bir kelimedir; şeyden hayranlık sırasında söylenir; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ve dedi:
بَخْ بَخْ لهذا كَرَماً فوقَ الكَرَمْ.

**أَبو الهيثم**: **بَخْ بَخْ** bir kelimedir; bir şeyi üstün tutman sırasında onunla konuşursun; ve yine **بَدَخْ** ve **جَخْ** da **بخ** manasınadır. **العجاج** dedi:
إِذا الأَعادي حَسَبُونا بَخْبَخُوا
Yani dediler ki: **بَخْ بَخْ** ve **بَخٍ بَخٍ**.

**أَبو حاتم** dedi: Şayet asıl üzere **بَخٍ**’a nisbet edilseydi, **دَمٍ**’a nisbet edildiği zaman **دَمَوِيّ** denildiği gibi, **بَخَوِيّ** denilirdi.

**أَبو عمرو**: **بَخَّ**: öfkesinden sakinleştiği zaman; ve **خَبَّ**: **الخَبَب**’den (olarak).
