# بخخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بخخ

بخ كقد، أي عظم الأمر وفخم، وهي كلمة تقال وحدها، قال شيخنا: كلامه كالصريح في أنها فعل ماض، لأنه شرحها به وفيه نظر، وقد تكرر فيقال بخ بخ، الأوا منون والثاني مسكن، كقولك غاق غاق، وقل في الإفراد بخ ساكنة، وبخ مكسورة، وبخ منونة مكسورة وبخ منونة مضمومة، ويقال: بخ بخ، مسكنين، وبخ بخ منونين مكسورين مخففين، وبخ بخ منونين مكسورين مشددين، كل ذلك كلمة تقال عند الرضا والإعجاب بالشيء أو الفخر والمدح، وقد تستعمل للإنكار، وتكون للرفق بالشيء، وللمبالغة، كما حكاهما في عقود الزبرجد. وقال أبو حيان في شرح التسهيل: قالوا في الحذف: بخ بخ، بالكسر، وبخ بخ، بالتسكين، وهي كلمة تقال عند استعظام الشيء قال: فأما من كسره فلأنه لما حذف التقى ساكنان الخاء الأولى والتنوين، فكسر الخاء. وأما من سكن فلأنه لما حذف اللام حذف معها التنوين، فبقي الأوسط على سكونه. وقال السهيلي في الروض الأنف: بخ بخ، كلمة معناها التعجب، وفيها لغات: بخ بسكون الخاء، وبكسرها مع التنوين، وبتشديدها مع التنوين وعدمه. وفي اللسان: قال ابن السكيت بخ بخ وبه به بمعنى واحد. قال ابن الأنباري: معنى بخ بخ تعظيم الأمر وتفخيمه، وسكنت الخاء فيه كما سكنت اللام في هل وبل. وفي التهذيب وبخ كلمة تقال عند الإعجاب بالشيء، تخفف وتثقل، وقال: بخ بخ لهذا كرما فوق الكرم. وقال أبو الهيثم: بخ بخ كلمة تتكلم بها عند تفضيلك الشيء، وكذلك بذخ وجخ. وتبخبخ الحر، كتخبخب وباخ: سكن بعض فورته. وبخبخوا عنكم من الظهيرة: أبردوا كخبخبوا، وهو مقلوب منه. وتبخبخت الغنم: سكنت حيث - وفي بعض الأمهات: أينما - كانت. وبخبخ البعير بخبخة وبخباخا: هدر، وبخباخه: هدير يملأ فمه بشقشقته. وهو جمل بخباخ الهدير. وقيل: بخباخه: أول هديره. وبخبخ الرجل: أبرد من الظهيرة، كخبخب. وقد ورد في الحديث كما تقدم. وتبخبخ لحمه، أي الرجل: صار يسمع له صوت من هزال بعد سمن. وريما شددت كالاسم. وقد جمعها الشاعر فقال يصف بيتا:
  روافده أكرم الرافدات                      بخ لك بخ لبحر خضم وعن أبي عمرو: بخ، إذا سكن من غضبه وخب من الخبب. وبخ في النوم غط، كبخبخ. وعن ابن الأعرابي: إبل مبخبخة، أي عظيمة الأجواف، وهي المخبخبة، وقد تقدم، مقلوب مأخوذ من بخ بخ. والعرب تقول للشيء تمدحه: بخ بخ، وبخ بخ: فكأنها من عظمها إذا رآها الناس قالوا: ما أحسنها. وقال ابن سيده: وإبل مبخبخة: يقال لها: بخ بخ إعجابا بها. وعن ابن الأعرابي: البخ: الرجل السري. ودرهم بخي، مخففا، وقد تشدد الخاء، إذا كتب عليه بخ ومعمعي: كتب عليه مع، مضاعفا لأنه منقوص، وإنما يضاعف إذا كان في حال إفراده مخففا، لأنه لا يتمكن في التصريف في حال تخفيفه، فيحتمل طول التضاعف. ومن ذلك ما يثقل فيكتفى بتثقيله. وإنما حمل ذلك على ما يجري على ألسنة الناس، فوجدوا بخ مثقلا في مستعمل الكلام، ووجدوا مع مخففا، وجرس الخاء أمتن من جرس العين، فكرهوا تثقيل العين، فافهم ذلك. وقال الأصمعي: درهم بخي: خفيفة، لأنه منسوب إلى بخ، وبخ خفيفة الخاء، وهو كقولهم ثوب يدي للواسع، ويقال للضيق، وهو من الأضداد. قال: والعامة تقول بخي، بتشديد الخاء، وليس بصواب. وقال أبو حاتم: لو نسب إلى بخ على الأصل قيل بخوي كما إذا نسب إلى دم قيل دموي. ومما يستدرك عليه: بخبخ الرجل: قال بخ بخ. وفي الحديث  أنه لما قرأ  وسارعوا إلى مغفرة من ربكم وجنة  قال: بخ بخ  . وقال الحجاج لأعشى همدان في قوله:

  بين الأشج وبين قيس باذخ                      بخبخ لوالده وللمـولـود والله لا بخبخت بعدها. وعن الأصمعي: رجل وخواخ وبخباخ، إذا استرخى بطنه واتسع جلده.

### Türkçe

**بخ**; **كقد** gibi; yani iş büyüdü ve heybetli oldu; ve o, tek başına söylenen bir kelimedir. Şeyhimiz dedi: Sözü, onun geçmiş fiil olduğuna dair sarih gibidir; çünkü onu onunla şerh etti; bunda ise bir bakış vardır. Ve tekrar edilmiştir; şöyle denir: **بخ بخ**; birincisi tenvinli, ikincisi sâkin; senin “**غاق غاق**” demen gibi. Ve tekilde şöyle denildi: **بخ** sâkine; ve **بخ** kesreli; ve **بخ** tenvinli kesreli ve **بخ** tenvinli dammeli. Ve denir: **بخ بخ**; iki sâkin. Ve **بخ بخ** iki tenvinli, iki kesreli, hafifletilmiş. Ve **بخ بخ** iki tenvinli, iki kesreli, şeddeli. Bütün bunlar, bir şeyden razı olma ve ona hayranlık duyma yahut övünme ve medih sırasında söylenen bir kelimedir. Ve inkâr için kullanılabilir. Ve şeye yumuşaklık için olur. Ve mübalağa için olur; ikisini de **عقود الزبرجد**’de hikâye ettiği gibi.

Ebû Hayyân **شرح التسهيل**’de dedi: Hazifte şöyle dediler: **بخ بخ**; kesre ile. Ve **بخ بخ**; sükûn ile. Ve o, bir şeyin büyüklüğünde söylenen bir kelimedir. Dedi: Kesreleyen kimseye gelince; çünkü hazf edince iki sâkin karşılaştı: birinci **الخاء** ve tenvin; böylece **الخاء**’yı kesreledi. Sükûn veren kimseye gelince; çünkü **اللام**’ı hazf edince onunla birlikte tenvini de hazf etti; böylece orta harf sükûnu üzere kaldı.

Süheylî **الروض الأنف**’te dedi: **بخ بخ**; manası taaccüptür; onda lugatlar vardır: **بخ** **الخاء**’nın sükûnu ile; ve onun kesresi ile, tenvinle beraber; ve onun şeddesi ile, tenvinle ve onsuz.

**اللسان**’da: İbnü’s-Sikkît dedi: **بخ بخ** ve **به به** bir mana üzeredir. İbnü’l-Enbârî dedi: **بخ بخ**’un manası işi büyütmek ve onu heybetli kılmaktır; ve onda **الخاء** sâkin kılındı; **هل** ve **بل**’de **اللام** sâkin kılındığı gibi.

**التهذيب**’de: **بخ** bir kelimedir; bir şeye hayranlık sırasında söylenir; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ve dedi: **بخ بخ** buna; kerem, keremin üstündedir.

Ebû’l-Heysem dedi: **بخ بخ** bir kelimedir; bir şeyi üstün tuttuğun zaman onunla konuşursun; ve yine **بذخ** ve **جخ** böyledir.

Ve sıcak **تبخبخ** etti; **تخبخب** ve **باخ** gibi: hararetinin bir kısmı sükûnet buldu.

Ve “**بخبخوا** عنكم من الظهيرة**” (öğle sıcağını kendinizden uzaklaştırın): **خبخبوا** gibi serinleyin; o, ondan kalbedilmiştir.

Ve koyun **تبخبخت**: bulunduğu yerde sükûnet buldu — ve bazı ana kaynaklarda: nerede olursa.

Ve deve **بخبخ** etti; **بخبخة** ve **بخباخا**: böğürdü. Ve onun **بخباخه**’si: şakşakasını ağzını doldurarak çıkan böğürtü; ve o, böğürtüsü **بخباخ** olan bir devedir. Ve denildi: onun **بخباخه**’si: böğürtüsünün başlangıcıdır.

Ve adam **بخبخ** etti: öğle sıcağından serinledi; **خبخب** gibi. Ve hadiste, daha önce geçtiği üzere, varid olmuştur.

Ve onun eti **تبخبخ** etti, yani adam: semizlikten sonra zayıflıktan dolayı ona bir ses işitilir oldu. Ve belki isim gibi şeddelendirilmiştir.

Şair onu cem etti; bir evi vasfederek dedi:
  روافده أكرم الرافدات                      بخ لك بخ لبحر خضم

Ebû Amr’dan: **بخ**; öfkesinden sükûnet bulduğu zaman; ve **خب**; **الخبب**’den.

Ve **بخ** uykuda: horladı; **بخبخ** gibi.

İbnü’l-A‘râbî’den: **إبل مبخبخة**; yani geniş karınlı büyük; ve o, **المخبخبة**’dir; ve daha önce geçti; **بخ بخ**’tan alınmış kalbedilmiş bir şeydir.

Ve Araplar, bir şeyi medhettikleri zaman derler: **بخ بخ**; ve **بخ بخ**: sanki onun büyüklüğünden, insanlar onu gördükleri zaman “ne güzel!” dediler.

İbn Sîde dedi: Ve **إبل مبخبخة**: ona, ona hayranlık olarak **بخ بخ** denir.

İbnü’l-A‘râbî’den: **البخ**: soylu adam.

Ve **درهم بخي**; hafifletilmiş; ve **الخاء** şeddelenebilir; üzerine **بخ** ve **معمعي** yazıldığı zaman: üzerine **مع** yazıldı; iki kat yapılmış; çünkü o, eksiktir. Ancak iki kat yapılır; tekil hâlinde hafifletilmiş olduğu zaman; çünkü hafifletilmesi hâlinde tasrifte yerleşik olamaz; böylece iki katın uzamasını taşır. Ve bundan: ağırlaştırılan şey; onun ağırlaştırılmasıyla yetinilir. Bu ancak insanların dillerinde cereyan edene hamledildi: böylece **بخ**’u, konuşmanın kullanılmışında ağırlaştırılmış buldular; ve **مع**’ı hafifletilmiş buldular. Ve **الخاء**’nın çınlaması, **العين**’in çınlamasından daha sağlamdır; böylece **العين**’i ağırlaştırmayı çirkin gördüler; bunu anla.

Asma‘î dedi: **درهم بخي**: hafif; çünkü o, **بخ**’a nisbetlidir; ve **بخ** **الخاء**’sı hafiftir. Ve o, onların “geniş için **ثوب يدي**” demeleri gibidir; ve dar için de denir; ve o, zıtlar cümlesindendir. Dedi: Avam **بخي** der; **الخاء**’yı şeddeli yaparak; doğru değildir.

Ebû Hâtim dedi: Eğer asl üzere **بخ**’a nisbet edilseydi **بخوي** denirdi; **دم**’a nisbet edildiği zaman **دموي** denildiği gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardan: adam **بخبخ** etti: **بخ بخ** dedi.

Hadiste: o, “**وسارعوا إلى مغفرة من ربكم وجنة**”yi okuduğu zaman dedi: **بخ بخ**.

Ve Haccâc, Hemdân’ın A‘şâ’sına, onun şu sözünde dedi:

  بين الأشج وبين قيس باذخ                      بخبخ لوالده وللمـولـود والله لا بخبخت بعدها

Asma‘î’den: **رجل وخواخ وبخباخ**; karnı gevşediği ve derisi genişlediği zaman.
