# بخذعه (ب-خ-ذ-ع-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B0%D8%B9%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B0%D8%B9%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - خ - ذ - ع - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بَخْذَعَهُ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B0%D8%B9%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: بَخْذَعَهُ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله باء)
كلمةٌ تكون آخذةً منهما جميعاً بخَطِّ. والأصل في ذلك ما ذكره الخليل من قولهم حَيْعَل الرّجُل، إذا قالَ حَيَّ عَلَى.
ومن الشيء الذي كأنّه متَّفَقٌ عليه قولهم([1]): عَبْشَميّ. وقوله:([2])
* تَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ([3]) *
فعلى هذا الأصل بَنَينا ما ذكرناه من مقاييس الرّباعي، فنقول: إنّ ذلك على ضربين: أحدهما المنحوت الذي ذكرناه، والضّرب الآخر [الموضوع] وضعاً لا مجالَ له في طُرق القياس. وسنبين ذلك بِعَون الله.
فممّا جاءَ منحوتاً من كلام العرب في الرُّباعي أوله باء.
(البلعُوم) مَجْرَى الطّعامِ في الحَلْق. وقد يحذف فيقال بُلْعُم. وغير مُشْكلٍ أنَّ هذا مأخوذٌ من بَلِعَ، إلاّ أنّه زِيدَ عليه ما زيِدَ لجنسٍ من المبالغة في معناه. وهذا وما أشبهه توطِئةٌ لما بعده.
ومن ذلك (بُحْتُرٌ) وهو القصير المجتمِع الخَلْق. فهذا منحوتٌ من كلمتين، من الباء والتاء والراء، وهو من بترتُه فبُتِر، كأنّه حُرِم الطُّولَ فَبُتِرَ خَلْقه. والكلمة الثانية الحاء والتاء والراء، هو من حَتَرتُ وأَحْتَرت، وذلك أنْ لا تُفْضِلَ على أحدٍ. يقال أَحْتَرَ على نَفْسِه [وعِياله] أي ضيَّق عليهم. فقد صار هذا المعنى في القصير لأنّه لم يُعْطَ ما أُعْطِيَه الطّويلُ.
ومن ذلك (بَحْثَرْتُ) الشيءَ، إذا بَدّدته. والبَحْثَرة: الكَدَر في الماء. وهذه منحوتةٌ من كلمتين: من بحثْتُ الشّيء في التراب -وقد فُسِّر في الثلاثي- ومن
البَثْر الذي يَظْهَر على البَدَن، *وهو عربيٌّ صحيحٌ معروف. وذلك أنّه يَظْهَرُ متفرِّقاً على الجِلْد.
ومن ذلك (البَعْثَقَةُ) وتفسيره خُروج الماءِ من الحَوْض. يقال تَبَعْثَق الماءُ من الحوض إذا انكسرتْ منه ناحيةٌ فخرجَ منها. وذلك منحوتٌ من كلمتين: بَعَقَ وبثق، يقال انبعق الماء تَفتّح -وقد فُسِّر في الثلاثيّ- وبثَقْتُ الماءَ، وهو البثق، وقد مضى ذِكرُه.
وَمن ذلك (البُرْجُد) وهو كِساءٌ مخطَّط. وقد نحت من كلمتين: من البِجاد وهو الكِساءُ -وقد فُسّر - ومن البُرْد. والشَّبَه([4]) بينهما قريب.
ومن ذلك (ابْلَنْدَحَ) وتفسيره اتَّسع. وهو منحوتٌ من كلمتين: من البَدَاح وهي الأرض الواسعة، ومن البَلَد وهو الفَضاء البَرَاز. وقد مضى تفسيرُهما.
وَمن ذلك قولهم ضَرَبه فـ (بَخْذَعَهُ) وهو من قولك خُذِّع إذا حُزِّزَ وقُطِّع. ومنه:
* فكلاهُما بَطَلُ اللِّقاءِ مُخَذَّعُ([5]) *
وقد فُسِّر- ومن بُذِعَ، يقال بُذِعُوا فَابْذَعَرُّوا، إذا تَفَرَّقوا.
ومن ذلك قولهم (بَلْطَحَ) الرَّجُل، إذا ضَرَب بنَفْسِه الأرضَ. فهي منحوتةٌ من بُطِح وَأُبْلِط([6])، إذا لَصِق بِبَلاط الأرض.
ومن ذلك قولهم (بَزْمَخَ) الرّجل إذا تكبَّر. وهي منحوتةٌ من قولهم زَمَخ إذا شَمَخ بأنفه، وهو زَامِخٌ، ومن قولهم بَزَخ إذا تَقاعَسَ، ومَشَى مُتَبازِخاً إذا تكلفَ إقامَةَ صُلْبِه. وقد فُسِّرَ.
ومن ذلك قولهم (تَبَلْخَصَ([7])) لحمُه، إذا غَلُظ. وذلك من الكلمتين، من اللَّخَصِ وهو كثْرة اللَّحم، يقال ضَرْعٌ لَخِيصٌ، ومن البَخَص، وهي لحمة الذِّراع والعين وأصولِ الأصابع.
وَمن ذلك (تَبَزْعَرَ([8])) أي ساءَ خُلقُه. وهذا من الزَّعَر والزَّعَارَة، والتبَزُّع. وقد فُسِّرا في مواضِعِهما من الثلاثي.
ومن ذلك (البِرْقِش) وهو طائرٌ. وهو من كلمتين: من رَقَشْتُ الشّيءَ -وهو كالنَّقش- ومن البَرَش وهو اختلافُ اللونين، وهو معروفٌ.
ومن ذلك (البَهْنَسَة) التَّبَخْتُر، فهو من البَهْس صِفَةِ الأسد، ومن بَنَسَ([9]) إذا تَأَخَّر. معناه أنّه يمشي مُقارِباً في تعظُّم وَكِبْرٍ.
ومما يقارب هذا قولهم (بَلْهَسَ) إذا أسرع. فهو من بَهَسَ ومن بَلِهَ، وهو صِفَة الأبْلَهِ.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "من قولهم".
([2]) في الأصل: "وقولهم".
([3]) صدر بيت لعبد يغوث بن وقاص الحارثي في المفضليات (1: 153). وهو بتمامه:
وتضحك مني شيخة عبشمية  *** كأن لم تر قبلي أسيراً يمانيا
([4]) في الأصل: "والتنبه"، صوابه ما أثبت.
([5]) من بيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 18 والمفضليات (2: 228). وصدره فيهما:  * فتناديا وتواقفت خيلاهما *
والرواية المشهورة: "مخدع" بمعنى المجرب. ويروى: "مجدع" كما في شرح الديوان. ورواية "مخذع" في اللسان (خذع) وكذا في المقاييس (خذع).
([6]) في الأصل: "بلط" وليست صحيحة.
([7]) يقال تبلخس وتبخلص أيضاً.
([8]) لم تذكر هذه المادة في اللسان، وذكرها في القاموس.
([9]) في الأصل: "نبس"، صوابه بتقديم الباء.

-

##### Türkçe

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوّله باء)
Bir kelime ki, ikisinden de birlikte, bir hat ile alınmış olur. Bunun aslı, **الخليل**’in, onların “**حَيْعَل** الرجل” sözünden zikrettiğidir; **حَيَّ عَلَى** dediği zaman.
Ve üzerinde sanki ittifak edilmiş olan şeyden onların([1]) “**عَبْشَميّ**” sözüdür. Ve onun sözü:([2])
* Benden güler bir yaşlı kadın, **عَبْشَمِيَّةٌ**([3]) *
İşte bu asıl üzere, dörtlünün ölçülerinden zikrettiğimizi bina ettik; deriz ki: Şüphesiz o iki kısım üzeredir: biri, zikrettiğimiz yontulmuş olandır; diğer kısım ise [konulmuş] olarak konulmuştur; kıyas yollarında ona yer yoktur. Ve bunu Allah’ın yardımıyla açıklayacağız.
Arapların sözünden, dörtlüde, başı **باء** olan yontulmuş olarak gelenlerdendir.
(**البلعُوم**) boğazda yemeğin geçtiği yoldur. Ve bazen hazfedilir de **بُلْعُم** denir. Ve müşkil değildir ki bu, **بَلِعَ**’dan alınmıştır; ancak manasındaki bir tür mübalağa cinsi için ona artırılan artırılmıştır. Bu ve benzerleri, ondan sonrasına bir hazırlıktır.
Ve bundandır (**بُحْتُرٌ**); o, kısa, yaratılışı toplanmış olandır. Şu halde bu, iki kelimeden yontulmuştur: **الباء** ve **التاء** ve **الراء**’dan; o, “**بترتُه**”dendir; böylece “**فبُتِر**”; sanki uzunluktan mahrum bırakılmış da yaratılışı kesilmiş. İkinci kelime ise **الحاء** ve **التاء** ve **الراء**’dır; o, “**حَتَرتُ**” ve “**أَحْتَرت**”dendir; bu da, hiç kimseye fazlalık vermemendir. Denir: “**أَحْتَرَ** على نَفْسِه [وعِياله]” yani onlara daralttı. Böylece bu mana, kısa olanda olmuş oldu; çünkü uzuna verileni ona verilmedi.
Ve bundandır (**بَحْثَرْتُ**) şeyi; onu dağıttığın zaman. Ve **البَحْثَرة**: suda bulanıklık. Ve bu, iki kelimeden yontulmuştur: “**بحثْتُ**” şeyi toprakta—ve üçlüde tefsir edilmiştir—ve
bedende görünen **البَثْر**’den; *ve o, sahih, bilinen Arapçadır. Çünkü o, deride dağınık olarak görünür.
Ve bundandır (**البَعْثَقَةُ**); onun tefsiri, havuzdan suyun çıkmasıdır. Denir: “**تَبَعْثَق** الماءُ من الحوض” havuzdan bir tarafı kırıldığı da oradan çıktığı zaman. Ve bu, iki kelimeden yontulmuştur: **بَعَقَ** ve **بثق**; denir: “**انبعق** الماء” açıldı—ve üçlüde tefsir edilmiştir—ve “**بثَقْتُ** الماءَ”; o da **البثق**’tir; onun zikri geçmişti.
Ve bundandır (**البُرْجُد**) ve o, çizgili bir örtüdür. Ve iki kelimeden yontulmuştur: **البِجاد**’dan; o da örtüdür—ve tefsir edilmiştir—ve **البُرْد**’den. Ve aralarındaki([4]) benzerlik yakındır.
Ve bundandır (**ابْلَنْدَحَ**); onun tefsiri, genişledi’dir. Ve o, iki kelimeden yontulmuştur: **البَدَاح**’dan; o geniş yer (arazi)dir; ve **البَلَد**’den; o açık, belirgin boşluktur. İkisinin tefsiri geçmişti.
Ve bundandır onların “Onu vurdu da (**بَخْذَعَهُ**)” sözleri; o, senin “**خُذِّع**” sözündendir; çizildiği ve kesilip parçalara ayrıldığı zaman. Ondandır:
* İkisini de, karşılaşmanın yiğidi, **مُخَذَّعُ**([5]) *
Ve tefsir edilmiştir—ve **بُذِعَ**’dan; denir: “**بُذِعُوا** فَابْذَعَرُّوا” ayrıldıkları zaman.
Ve bundandır onların “(**بَلْطَحَ**) adam” sözleri; kendisiyle yere vurduğu zaman. Şu halde o, “**بُطِح**” ve “**أُبْلِط**”([6])’tan yontulmuştur; yerin döşemesine yapıştığı zaman.
Ve bundandır onların “(**بَزْمَخَ**) adam” sözleri; kibirlendiği zaman. Ve o, onların “**زَمَخ**” sözünden yontulmuştur; burnuyla yükseldiği zaman; o, **زَامِخٌ**’tir; ve onların “**بَزَخ**” sözünden; gevşeklik ettiği zaman; ve “**مُتَبازِخاً**” yürüdü; belini doğrultmayı zorladığı zaman. Ve tefsir edilmiştir.
Ve bundandır “(**تَبَلْخَصَ**([7])) eti” sözleri; kalınlaştığı zaman. Ve bu, iki kelimedendir: **اللَّخَص**’tan; o, etin çokluğudur; denir: “**ضَرْعٌ لَخِيصٌ**”; ve **البَخَص**’tan; o, kolun ve gözün ve parmak köklerinin et parçasıdır.
Ve bundandır (**تَبَزْعَرَ**([8])) yani huyu kötü oldu. Ve bu, **الزَّعَر** ve **الزَّعَارَة**’dendir; ve **التبَزُّع**’dandır. Üçlünün yerlerinde ikisi de tefsir edilmiştir.
Ve bundandır (**البِرْقِش**) ve o, bir kuştur. Ve o, iki kelimedendir: “**رَقَشْتُ**” şeyden—o, nakış gibidir—ve **البَرَش**’ten; o, iki rengin farklılığıdır; ve o bilinir.
Ve bundandır (**البَهْنَسَة**) salına salına yürüme; o, aslanın sıfatı olan **البَهْس**’tendir; ve “**بَنَسَ**”([9])’tandır; geri kaldığı zaman. Manası: Şüphesiz o, büyüklük ve kibir içinde, yakın yakın yürür.
Ve buna yaklaşan şeylerdendir onların “(**بَلْهَسَ**)” sözleri; hızlandığı zaman. Şu halde o, **بَهَسَ**’tandır ve **بَلِهَ**’dendir; o da **الأبْلَهِ**’in sıfatıdır.
--------------ـــ
([1]) Asılda: “من قولهم”.
([2]) Asılda: “وقولهم”.
([3]) **عبد يغوث بن وقاص الحارثي**’nin **المفضليات**’te (1: 153) bir beytinin صدر’ıdır. O, tamamıyla:
وتضحك مني شيخة عبشمية  *** كأن لم تر قبلي أسيراً يمانيا
([4]) Asılda: “والتنبه”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([5]) **أبي ذؤيب الهذلي**’nin divanında 18 ve **المفضليات**’te (2: 228) bir beyttendir. صدر’ı ikisinde de:
* فتناديا وتواقفت خيلاهما *
Meşhur rivayet: “مخدع” tecrübeli manasında. Rivayet olunur: “مجدع” divan şerhinde olduğu gibi. “مخذع” rivayeti **اللسان**’da (**خذع**) ve yine **المقاييس**’te (**خذع**).
([6]) Asılda: “بلط”; doğru değildir.
([7]) “تبلخس” ve “تبخلص” da denir.
([8]) Bu madde **اللسان**’da zikredilmedi; **القاموس**’ta zikretti.
([9]) Asılda: “نبس”; doğrusu, **الباء**’yı öne almakladır.

-
