# بخر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بخر

البخءر، بفتح فسكون: فعل البخار. وبخار القدر: ما ارتفع منها.
 بخرت القدر، كمنع تبخر بخرا وبخارا، إذا ارتفع بخارها.
 البخر، بالتحريك: النتن في الفم وغيره، قاله أبو حنيفة. وقد بخر، كفرح بخرا، فهو أبخر وهي بخراء. وأبخره الشيء: صيره أبخر.
 قال شيخنا: والمعروف في البخر التقييد بالفم دون غيره، كما جزم به الجوهري والزمخشري والفيومي، وأكثر الفقهاء. وفي اللسان: بخر، أي نتن من بخر الفم الخبيث.
 وفي الأساس: بخرت علينا: نتنت، وأردنا أن تبخر لنا فبخرت علينا. وكل رائحة ساطعة بخر، وبخار من نتن أو غيره، وكذلك بخار الدخان، وكل دخان يسطع من ماء حار فهو بخار، وكذلك من الندى، وبخار الماء يرتفع منه كالدخان.

  والمبخور: المخور، عن الصغاني. عن ابن الأعرابي: الباخر: ساقي الزرع. قال أبو منصور: المعروف الماخر، بالميم، فأبدل من الميم، كقولك: سمد رأسه وسبده. وبنات بخر، كبحر. ومخر: سحائب يأتين قبل الصيف، منتصبة رقاق بيض حسان، وقد تقدم في الحاء المهملة.
 البخور، كصبور: ما يتبخر به. وثياب مبخرة: مطيبة. وتبخر بالطيب ونحوه: تدخن، وفلان يتبخر ويتبختر. وبخور مريم: نبات، وأصله العرطنيثا وهو حار يابس، جلاء مفتح مدر محلل نفاع، ويسهل الطبع إذا تحمل به بصوفه أو طلي به أسفل السرة.
 والبخراء: أرض بالشام، لنتنها بعفونة تربها.
 البخراء أيضا: ماءة منتنة قرب القليعة بالحجاز. على ميلين منها، وهي في طرف الحجاز: نقله الصغاني. البخراء: نبات مثل الكشنا، وحبه كحبه سواء، سمي بذلك لأنه إذا أكل أبخر الفم، حكاه أبو حنيفة، قال: وهو مرعى، وتعلفه المواشي فيسمنها، ومنابته القيعان.
 وبخاراء، بالضم والمد: د، من أعظم مدن ما وراء النهر، بينها وبين سمرقند ثمانية أيام أو سبعة، وهو ممدود في شعر الكميت، قال:
  ويوم بيكند لا تقضى عجائبه                      وما بخاراء مما أخطأ العدد. ويروى: ويوم قنديد، ويقصر وهو المشهور الراجح، وبه جزم غير واحد من الحفاظ، وأنكروا المد، خرج منها جماعة من العلماء في كل فن، ولها تاريخ عجيب مشهور.
 والبخارية: سكة بالبصرة أسكنها زياد بن أبيه ألف عبد من بخاراء، فسميت بهم، ولم تسم به، وذلك حين ملكها من خاتون ملكة بخارا، وكان السبي ألفين، وكلهم جيدو الرمي بالنشاب ففرض لهم العظائم، وأسكنهم بها.
 وعلي بن بخار الرازي كغراب.
 أبو المعالي أحمد بن أبي نصر محمد بن علي بن أحمد بن علي بن البخاري البغدادي المنسوب إلى بخار العود، لأنه كان يبخر به في الخانات، والذي في المعجم: أنه كان يحرق البخور في جامع المنصور حسبة، وعرف بيته ببيت ابن البخاري، قاله أبو سعد، وأخوه أبو البركات هبة الله، سمع مع أخيه من أبي غيلان والجوهري وغيرهما، كذا في التكملة للمنذري، وحدث عن الثاني يحيى بن بوش وغيره: محدثان. وأحمد بن بخار، وعلي البخاري: محدثان.
 وبقي عليه: الفقيه أبو الفضل عبد الرحمن بن محمد بن حمدون بن بخار البخاري، ونسب إلى جده الأعلى من أهل نيسابور.
 ومما يستدرك عليه:  إياكم ونومة الغداة، فإنها مبخرة مجفرة مجعرة  ، أي مظنة للبخر، وهو تغير ريح الفم، وهو من حديث عمر، وجعله القتيبي من حديث علي، رضي الله عنهما. قلت: وقد روي عن كل منهما. فحديث علي:  رأى رجلا في الشمس فقال: قم عنا فإنها مبخرة مجفرة، تنقل الريح، وتبلى الثوب، وتظهر الداء الدفين  .
 وفي حديث المغيرة:  إياك وكل مجفرة مبخرة  يعني من النساء. وبخار الفسو: ريحه، قال الفرزدق:
  أشارب قهوة وحليف زير                      وصراء لفسوته بخـار. ويقال: هذه بخرة السماك، إذا أصابك المطر عند سقوطه. ورجل مبخر: ذو بخر. وامرأة مبخرة.

### Türkçe

**البخءر**، fetha ile sonra sükûn ile: **البخار**’ın fiilidir. **بخار القدر**: ondan yükselen şeydir.
 **بخرت القدر**, **كمنع**; **تبخر** **بخرا** ve **بخارا** (olarak), onun buharı yükseldiği zaman.
 **البخر**، hareke ile: ağızda ve başkasında kokuşmuşluk (kötü koku); bunu Ebû Hanîfe söylemiştir. Ve **بخر**، **كفرح**; **بخرا** (olarak), artık o **أبخر**’dır, o (kadın) **بخراء**’dır. Ve **أبخره الشيء**: onu **أبخر** kıldı.
 Şeyhimiz dedi: ve bilinen, **البخر** hakkında, başkası değil ağız ile kayıtlamadır; Cevherî, Zemahşerî ve Feyyûmî’nin kesin hüküm verdiği gibi ve fakihlerin çoğu. Ve **اللسان**’da: **بخر**; yani, kötü **بخر الفم**’dan kokuştu.
 Ve **الأساس**’ta: **بخرت علينا**: kokuştun; ve bize **تبخر** etmeni istedik de bize karşı **بخرت** ettin. Ve her keskin koku **بخر**’dır; ve kokuşmuşluktan veya başkasından **بخار**; ve yine dumanın **بخار**’ı; ve sıcak sudan keskin çıkan her duman, o **بخار**’dır; ve yine çiyden; ve suyun **بخار**’ı ondan duman gibi yükselir.

  Ve **المبخور**: **المخور**; Sığânî’den. İbnü’l-A‘râbî’den: **الباخر**: ekinin sulayıcısıdır. Ebû Mansûr dedi: bilinen **الماخر**’dır, **الميم** ile; artık **الميم**’den bedel kılındı; senin “**سمد رأسه** ve **سبده**” demen gibi. Ve **بنات بخر**، **كبحر**. Ve **مخر**: yazdan önce gelen bulutlar; dik, ince, beyaz, güzel; ve daha önce **الحاء المهملة**’de geçti.
 **البخور**، **كصبور**: onunla **يتبخر** olunan şey. Ve **ثياب مبخرة**: kokulandırılmış. Ve **تبخر بالطيب** ve benzeri ile: tütsülendi. Ve falan **يتبخر** ve **يتبختر**. Ve **بخور مريم**: bir bitki; aslı **العرطنيثا**’dır ve o sıcak, kuru; cilâlayıcı, açıcı, idrar söktürücü, çözücü, faydalı; ve onunla yününe (emdirilerek) taşınırsa yahut göbeğin altına sürülürse tabiatı (dışkıyı) kolaylaştırır.
 Ve **البخراء**: Şam’da bir yer; toprağının kokuşmuşluğundan ötürü kokuşmuşluğu sebebiyle.
 **البخراء** ayrıca: Hicaz’da **القليعة** yakınında kokuşmuş bir su; ondan iki mil üzeredir; ve Hicaz’ın ucundadır: bunu Sığânî nakletti. **البخراء**: **الكشنا** gibi bir bitki; ve onun tanesi onun tanesi gibidir, eşittir; bununla adlandırıldı, çünkü yenildiği zaman ağzı **أبخر** kılar; Ebû Hanîfe onu hikâye etti; dedi: ve o bir otlaktır; ve hayvanlar onu yer de onları semirtir; ve bitiş yerleri çukur düzlüklerdir.
 Ve **بخاراء**، damme ve med ile: **د**; Mâverâünnehir’in en büyük şehirlerinden; onunla Semerkand arasında sekiz gün veya yedi; ve Kümeyt’in şiirinde medlidir, dedi ki:
  Ve **يوم بيكند**’de onun acayipleri bitirilmez;                      ve **بخاراء** sayıdan şaşanın (hesabın tutmadığının) (yanında) değildir. Ve rivayet olunur: **ويوم قنديد**; ve kısaltılır ve o meşhur, tercih edilen (görüş)tir; ve hâfızlardan birden fazlası bununla kesin hüküm verdi; ve medi inkâr ettiler; ondan her fennde âlimlerden bir cemaat çıktı; ve onun acayip, meşhur bir tarihi vardır.
 Ve **البخارية**: Basra’da bir sokak; Ziyâd b. Ebîhî oraya **بخاراء**’dan bin köle iskân etti; böylece onlarla adlandırıldı; ve onunla adlandırılmadı; bu, onu **خاتون** (Buhârâ melikesi)nden mülk edindiği vakit idi; ve esir iki bin idi; ve hepsi okla atışta iyi idiler; böylece onlara büyük (maaşlar) farz kıldı ve onları oraya iskân etti.
 Ve Ali b. **بخار** er-Râzî, **كغراب**.
 Ebü’l-Me‘âlî Ahmed b. Ebî Nasr Muhammed b. Ali b. Ahmed b. Ali b. el-**البخاري** el-Bağdâdî; **بخار العود**’a nisbet olunur; çünkü hanlarda onunla **يبخر** ederdi. Ve **المعجم**’de olan: onun, Mansûr Camii’nde hisbe olarak **البخور** yaktığıdır; ve evi **بيت ابن البخاري** diye bilindi; bunu Ebû Sa‘d söyledi. Ve kardeşi Ebü’l-Berekât Hibetullâh; kardeşiyle birlikte Ebû Gîlân’dan, Cevherî’den ve başkalarından işitti; Münzirî’nin **التكملة**’sinde böyledir. Ve ikinciden Yahyâ b. Bûş ve başkasından rivayet etti: ikisi de muhaddistir. Ve Ahmed b. **بخار**, ve Ali el-**البخاري**: ikisi de muhaddistir.
 Ve onun üzerinde kaldı: fakih Ebü’l-Fazl Abdurrahman b. Muhammed b. Hamdûn b. **بخار** el-**البخاري**; ve Nîşâbûr ehlinden olan en yüce dedesine nisbet olundu.
 Ve ona istidrâk olunan şeylerden:  **إياكم ونومة الغداة، فإنها مبخرة مجفرة مجعرة**  ; yani **البخر** için zan yeri; ve o, ağız kokusunun değişmesidir; ve o, Ömer hadîsindendir; ve Kuteybî onu Ali hadîsinden kıldı, Allah ikisinden de razı olsun. Dedim: ve her birinden rivayet olunmuştur. Artık Ali hadîsi:  bir adamı güneşte gördü de dedi: “Bizden kalk; çünkü o **مبخرة مجفرة**’dır; rüzgârı nakleder, elbiseyi eskitir, gizli hastalığı ortaya çıkarır.”  .
 Ve Muğîre hadîsinde:  **إياك وكل مجفرة مبخرة**  ; kadınlardan olanı kastediyor. Ve **بخار الفسو**: onun kokusu; Ferazdak dedi ki:
  Kahve içen ve zîr’in yoldaşı,                      ve onun yellenmesinin **بخار**’ına sar‘âlı. Ve denilir: bu, **بخرة السماك**’tır; onun düşüşü sırasında yağmur sana isabet ettiği zaman. Ve **رجل مبخر**: **بخر** sahibi. Ve **امرأة مبخرة**.
