# بخس (ب-خ-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çalgın ekin, cılız ekin demektir

- Harfler: ب - خ - س
- Kur'an'da: 7 geçiş · 7 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَبْخَسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعَلُوا | Değeri eksiltirsiniz; Değeri eksiltmeyin | 3 | 3 | [7:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/7:85.md) |
| [بَخْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Değer eksiltmek | 1 | 1 | [72:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/72:13.md) |
| [بَخْسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B3%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Değer eksiltmek | 1 | 1 | [12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/12:20.md) |
| [يَبْخَسْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B3%D9%92.md) | يَفْعَلْ | Değeri eksiltmesin | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/2:282.md) |
| [يُبْخَسُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Değerleri eksiltilir | 1 | 1 | [11:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/11:15.md) |

## Mücavir kökler — 75 mücavir (97 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Sopa, değnek demektir
2. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
3. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
4. [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Kile ölçü birimidir
5. [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Terazi demektir
6. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
7. [درهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Dirhemler
8. [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Zade : Azık demektir
9. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Şey
10. [سأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Körleşmiş bıçaktır
11. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
12. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
13. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
14. [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
15. [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
16. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Medyen
17. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
18. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
19. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
20. [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ağacın dalı demektir
21. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Küçük
22. [ملل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İnanç
23. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
24. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Satın aldılar
25. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Denk tutuyorlar
26. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
27. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
28. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
29. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kanat demektir
30. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
31. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
32. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
33. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
34. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katlanmış deri demektir
35. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İcl havuz demektir
36. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
37. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
38. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
39. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ad verilen
40. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
41. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
42. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
43. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
44. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
45. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
46. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
47. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
48. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
49. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
50. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
51. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
52. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
53. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
54. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
55. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
56. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşiten
57. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
58. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
59. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
60. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بخس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md), [طفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%81.md), [غبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D9%86.md), [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin hakkı olan değerini, miktarını veya payını haksızlık ve hile kastıyla kasten eksiltmek, değerini düşürmek |
| Çekirdek Özet 2 | Ölçü ve tartıda, sözleşmelerde ve karşılıklı haklarda insanların paylarını kısarak adaleti ve piyasa dengesini bozmaktan menedilme |
| Çekirdek Özet 3 | Hak ediş ile teslim edilen arasındaki bilinçli asimetrinin yol açtığı ahlaki ve iktisadi fesadın önlenmesi, adil denklik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ticari tartı noksanlığına indirgenmesi ve emeğin, toplumsal itibarın veya manevi hakların kasten değersizleştirilmesini dışarıda bırakması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بخ | Bir varlığın özünü, kuvvetini veya can damarını zorlayarak söndürme, kısma veya daraltma ([بخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9.md), [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md)) | س | Çekirdeğin taşıdığı kısma ve tüketme hareketine sinsi bir sürtünme, görünmez kılma ve aşındırma boyutu katarak bir hakkı veya değeri haksızca eksiltme eylemine dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Belirlenmiş, sınırlı ve korunaklı bir mülkiyet ya da hak alanını temsil eder |
| خ | Çit, duvar | Ayrılmış alanın sınırını, aşılmaması gereken eşiği ve yoğunlaşmış engeli ifade eder (ikiz harf ح imgesinden türetme yoğunlaşma) |
| س | Diken, destek | Tutunma, batma, gizlice sürtünerek aşındırma veya arkadan tutarak alıkoyma hareketini gösterir |
| بخس | Korunaklı bir alandaki hakkın sınırını sinsice aşındırarak değerini düşürme | Mülkiyet veya hak dairesi içindeki bir varlığın belirlenmiş sınırına gizli bir sürtünme ve müdahale uygulayarak onun payını veya itibarını kasten eksiltme hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sulamasız, cılız ve kıraç arazide kendi kendine bitip dolgunlaşmayan cılız ekin (el-bahas); parmağı göze daldırarak göz çukurunu zedeleyip görme payını eksiltme veya iliğin azalarak sadece göz ve kemik ekleminde kalması (bahhase’l-muhhu) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi deyiminde saf ve ahmak sanılan bir kadının aslında alışverişte hakkı eksilten kurnaz bir tacir olduğunu anlatan şu atasözü meşhurdur: Saf sanırsın oysa o hakkı eksiltendir تَحْسَبُهَا حَمْقَاءَ وَهِيَ بَاخِسٌ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’r-Rıkā‘ (Emevî dönemi) Irak pazarındaki haksız kesintileri ve eksiltmeleri şu mısra ile tasvir etmiştir: Irak çarşılarının hepsinde bir haraç vardır / İnsanın sattığı her şeyde eksiltilen bir dirhem bulunur وَفِي كُلِّ أَسْوَاقِ الْعِرَاقِ إِتَاوَةٌ / وَفِي كُلِّ مَا بَاعَ امْرُؤٌ بَخْسُ دِرْهَمِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بخس kökü, merkezi Sami dil gövdesinde fiziksel eksilme, zayıflama, göz oyması ve bir nesnenin hacminden çalma tasvirleriyle temsil edilir. Kökün biliteral çekirdeği olan بخ unsuru, canı tüketen, nefesi kesen veya malı kısan bir daralmayı ifade ederken; sibilant س sesinin katılımıyla hareket kaba bir yok edişten ziyade sinsice yürütülen bir pay kısma eylemine evrilmiştir. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan birebir aynı kökten ziyade benzer semantik matrisler üzerinden yürüyen ve hakkı çiğneme, küçültme ve değerden düşürme bildiren biçimlerle temas kurulur; özellikle Arapçada gözü çıkarma ya da kıraç toprağın zayıf mahsul vermesi anlamı, kökün fiziksel bir noksanlığı ve zayıflığı imlediğini belgeler. Söz konusu kök Arapçada hem somut ölçü-tartı eksiltmesini hem de soyut değer düşürmeyi kuşatacak biçimde gelişmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cılız ekin, iliğin çekilmesi ve gözün hasara uğratılması | Fiziksel bir bütünün veya uzvun özünün zayıflaması ve eksilmesi anlamından, ölçüde ve değerde bilinçli noksanlaştırmaya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Eksiltme, hakkı gasp etme ve payı kısmaya dair fiillerle morfo-fonetik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanabilir ve düzenli bir ses denkligi gösteren kök ilişkisi tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بخس | Anlamlı | Eksiltmek, hakkı kısmak | Hedef köktür; ölçüde, tartıda ve değer biçmede bilinçli noksanlık yapmayı bildirir | Kur'an'da geçer |
| بسخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [خبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Avuçla kapıp almak, zorla almak | Aslanın avını pençesiyle yakalaması veya ganimetten haksızca pay koparmak | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhīb müsta'mel kaydetmiştir; Kur'an'da geçmez |
| خسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [سبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE.md) | Anlamlı | Çoraklaşmak, yünü kabartıp inceltmek | Toprağın tuzlu ve verimsiz olması ya da pamuğun tiftilerek seyreltilmesi | Hafifletme ve inceltme yönüyle noksanlaştırma semantiğine yakındır; Kur'an'da geçmez |
| [سخب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8.md) | Anlamlı | Gürültü ve bağrışma | Çarşı pazardaki gürültü, şamata ve sürtüşme hali | Pazar ortamındaki çekişmeyi imler; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بخس | Merkez | Kasıtlı eksiltme | Hak edilen payı veya nesnenin değerini hile ve küçümsemeyle bilinçli olarak noksanlaştırmak | Kökün odağında hem miktar hem de değer yönünden karşı tarafı aldatarak eksiltme kastı vardır |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Komşu | Salt eksilme ve eksiltme | Değer yargısı içermeksizin bir şeyin bütününden herhangi bir parçanın azalması veya azaltılması | بخس kavramı her zaman zulüm ve haksızlık içerirken, [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) doğal eksilmeleri de kapsar |
| [طفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Ölçü ve tartıda çalma | Ölçek kabının kenarını veya tartı dengesini tam doldurmayarak milimetrik kısmak | [طفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%81.md) yalnızca hacim ve ağırlık aletlerindeki hileye özgüyken, بخس nesnenin manevi ve piyasa kıymetini düşürmeyi de içerir |
| [غبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D9%86.md) | Komşu | Fiyat aldatması | Piyasa fiyatını bilmeyenin malını ucuza kapatmak veya fahiş fiyatla satmak | [غبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D9%86.md) akdin bedel dengesizliğine odaklanır; بخس ise doğrudan hakkın inkarı veya küçümsenmesidir |
| [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) | Komşu | Sindirme ve payı çiğneme | Güç kullanarak zayıfın hakkının üstüne oturmak ve payını eksiltmek | [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) kuvvet kullanılarak yapılan doğrudan baskıyı imlerken, بخس sinsi hile ve değersizleştirmeyle gerçekleşir |
| [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) | Zıt | Tamamlama ve tastamam verme | Sözleşilen veya hak edilen payı eksiksiz, tastamam ve fazlasıyla yerine getirmek | بخس eyleminin panzehiri olan kamil adalet ve hakkaniyetli teslim halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بخس | Kasıtlı eksiltme ve değersizleştirme | Hakkı olan payı veya kıymeti noksanlaştırarak karşı tarafı zarara uğratma eylemi | Kesin |
| Latince | fraudare, deminuere | Eksiltmek, hileyle kısmak | fraudare hile ile hakkı alıkoymayı karşılarken, deminuere niceliksel küçültmeyi verir; değer küçümsemesini tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | defraud, depreciate, shortchange | Eksik vermek, değerini düşürmek, hakkını kısmak | defraud yasal/maddi hakkı çalmayı, depreciate değer düşürmeyi, shortchange ise para üstünü kasten eksik vermeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | unterschlagen, schmälern, entwerten | Kırpmak, hakkını kısmak, değersizleştirmek | schmälern payı daraltmayı ve kısmayı, entwerten ise nesnenin kıymetini düşürmeyi başarıyla yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | léser, déprécier, écornifler | Hakka zarar vermek, değerini düşürmek, paydan aşırmak | léser haksızlığa uğratıp mağdur etmeyi, déprécier değerini baltalamayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَبْخَسُوا | İnsanların mallarını ve haklarını eksiltmek, değersizleştirmek | Şuayb peygamberin kavmine hitabında, ticari ahlak ve hakkaniyet bağlamı; A'râf [7:85](https://lisan.digital/tr/ayet/7:85.md), Hûd [11:85](https://lisan.digital/tr/ayet/11:85.md), Şuarâ [26:183](https://lisan.digital/tr/ayet/26:183.md) |
| بَخْسٍ | Değersiz, noksan, hak ettiğinin çok altında kıymet | Hz. Yûsuf'un kervancılar tarafından haksız ve sembolik birkaç dirheme satılması bağlamı; Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md) |
| بَخْسًا | Hak edilen mükâfattan eksiltme, hak kaybı korkusu | Cinlerin Kur'an'ı dinleyip iman etmelerinin ardından ilahi adalete duydukları güven bağlamı; Cinn [72:13](https://lisan.digital/tr/ayet/72:13.md) |
| يَبْخَسْ | Borç ve sözleşme metninden hiçbir şeyi kısmamak | Borçlanma hukukunda borçlunun veya yazıcının hakkı noksanlaştırmadan kaydetmesi bağlamı; Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md) |
| يُبْخَسُونَ | Amellerin karşılığının dünyada veya ahirette zerre kadar kırpılmaması | Dünya hayatını isteyenlerin amellerinin karşılığının eksiksiz verilmesi bağlamı; Hûd [11:15](https://lisan.digital/tr/ayet/11:15.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve amel-ceza dengesi | Allah'ın kulların iyi amellerini eksiltip eksiltmeyeceği (va'd ve vaîd) meselesi; zerre kadar haksızlığa uğramama teminatı | Cezalandırmada hak edilenin üstünde baskı olmaması gibi, mükafatta da payın kısılmaması güvencesi |
| Fıkıh | Akitler, ölçü-tartı ve borçlar hukuku | Gabin (aldatma), ölçüde eksiltme, ayıplı mal teslimi ve borç senedine miktarı eksik yazdırma yasağı | Hukuki sözleşmelerde karşılıklı edimler arası denkliğin hile yoluyla bozulmasını yasaklayan haram hükmü |
| Tefsir | Şuayb kıssası ve Yûsuf suresi | İnsanların eşyasını eksiltmenin sadece tartı değil, emeğin ve itibarın değersizleştirilmesini de kapsayıp kapsamadığı | Maddi ölçü noksanlığından başlayıp hakikatin ve beşeri kıymetlerin üstünü örtmeye kadar genişleyen anlam katmanı |
| Hadis | Piyasa denetimi ve dürüst tüccar vasfı | Piyasada fiyatı kasten kırma, malın değerini düşürerek ucuza kapatma veya eksik tartma nehyi | Pazar nizamının güven esasına bağlanması ve kul hakkı ihlalinin şiddetle menedilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul hakkı ve ilahi mizan | Adaletin ihlali | Haram sınırını belirleme | Dinin merkezindeki adalet dengesini sarsan ve tövbesi hak sahibine iadeye bağlı olan temel ihlal | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve veri aktarımı | Bilimsel sansür ve çarpıtma | Veri dürüstlüğünü koruma | Bilimsel araştırmada veya şahitlikte hakikatin bir kısmını kasten gizleyip veriyi değersizleştirme | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve liyakat | Liyakat hakkını gasbetme | Toplumsal adalet düzeni | Hak sahibinin makam veya toplumsal itibarını küçümseyerek ehliyetsiz kimseleri öne çıkarma adaletsizliği | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret, mizan ve iş gücü | Emeğin ve malın sömürülmesi | Adil piyasa regülasyonu | Malın değerini manipülasyonla kırma, emeğin ücretini kısma ve ölçü-tartıda haksız artık değer üretme | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kasıtlı sistematik hata ve asimetrik veri kaybı (systematic truncation bias) | Bir ölçüm cihazının veya algoritmanın kalibrasyonunu kasten bozarak ölçülen her girdiden belirli bir payı sürekli ve tek taraflı olarak eksiltmesi durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Emeğin marjinal sömürüsü ve değersizleştirme (devaluation & exploitation) | Sosyoloji ve iktisatta bir grubun veya bireyin ürettiği artı değerin, toplumsal saygınlığının ya da ekonomik hak edişinin yapısal baskıyla bastırılması ve hak ettiğinden aşağıya çekilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bakkal terazisinde yapılan hileye veya fiziki tartı aletindeki birkaç gramlık hırsızlığa indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da insanların eşyaları ifadesiyle bütün hakları, emekleri, fikirleri, sanatları, toplumsal konumları ve sözleşme paylarını kapsayan külli bir kıymet koruma ilkesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enflasyonist soygun, emek sömürüsü, telif hakkı gasbı ve liyakatsizlikle insanların manevi değerini düşürme eylemlerinin bu kökün getirdiği ilahi yasak kapsamında görülmemesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın iktisadi ve ahlaki adalet nizamını salt ibadetle sınırlamayıp çarşıya, sözleşmelere ve insan ilişkilerine doğrudan bağladığını gösterir; toplumsal barışın temelinin hakkın teslimine dayandığını ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Medyen ve Eyke kavimlerinin helak gerekçesini anlatan Şuayb kıssalarında, Hz. Yûsuf'un köle olarak satılma sahnesinde ve müdayene (borçlanma) hukukunu düzenleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ticarette serbestliğin sınırsız bir kar ve hile alanı olduğu algısını yıkar; malın veya emeğin fiyatını yapay biçimde düşürüp karşı tarafın çaresizliğinden faydalanmanın açık bir haram ve toplumsal çürüme sebebi olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Cılız ve sulamasız kalmış ekinin dane tutmaması, iliğin çekilerek kuruması veya bir nesnenin hacminden ve ağırlığından hile ile pay çalınması.
- Soyut anlam: Bir hak sahibine ait nesnel veya manevi kıymetin, kasten ve haksızca hak ettiği seviyenin altına çekilmesi, değersizleştirilmesi ve eksik ödenmesi.
- Sistematik karşılık: Giriş değeri ile hak edilen çıkış değeri arasındaki bilinçli asimetrik noksanlaştırma; adalet ekseninde tanımlanan denklik bağının sömürü lehine kırılması.
- LaTeX modeli: $$H_v - \Delta = V_t \quad (\Delta > 0 \implies V_t < H_v)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $H_v$ bir varlığın, emeğin veya akdin gerçek ve hak edilmiş değerini temsil eder. $\Delta$ unsuru, kasten ve haksızlıkla yapılan eksiltme, çalma veya değer düşürme miktarını gösterir. $V_t$ ise hileli müdahale sonucunda teslim edilen veya biçilen noksan değeri ifade eder. $\Delta > 0$ olduğu müddetçe ortaya çıkan $V_t < H_v$ eşitsizliği, kökün işaret ettiği hak gaspını ve adaletsiz daraltmayı modeller.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/2:282.md) — يَبْخَسْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Araf 7:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/7:85.md) — تَبْخَسُوا

وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin. Sizin O’ndan başka hiç bir ilahınız yoktur. Rabbınızdan size apaçık bir burhan gelmiştir. O halde ölçüyü ve tartıyı doğru tutun. İnsanların eşyasını eksik vermeyin. Ve o, ıslah olduktan sonra yeryüzünde fesad çıkarmayın. Bunlar, sizin için hayırlıdır, eğer mü’minlerden iseniz.

### [Hud 11:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/11:15.md) — يُبْخَسُونَ

مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ

Meal (IK): Kim, dünya hayatını ve onun süsünü isterse; onlara amellerinin karşılığını burada tamamen öderiz. Onlar bu hususta hiç bir zarara da uğratılmazlar.

### [Hud 11:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/11:85.md) — تَبْخَسُوا

وَيَاقَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Ey kavmim; ölçüyü ve tartıyı yerine getirin. İnsanlara eşyalarını eksik vermeyin, yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

### [Yusuf 12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/12:20.md) — بَخْسٍ

وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ

Meal (IK): Onu, ucuz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Onu yanlarında alıkoymak istemediler.

### [Şuara 26:183](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/26:183.md) — تَبْخَسُوا

وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): İnsanların eşyasını azaltmayın ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

### [Cin 72:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/ayet/72:13.md) — بَخْسًا

وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَى آمَنَّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا

Meal (IK): Doğrusu biz, hidayeti işittiğimizde ona inandık. Kim Rabbına iman ederse; o, ecrinin eksiltilmesinden ve kendisine haksızlık edilmesinden korkmaz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çalgın ekin, cılız ekin demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والباء معهما
خ ب س، س خ ب، ب خ س، س ب خ مستعملات خبس: أسد خابِسٌ وخبَاسٌ وخَبُوسٌ وخُنابسٌ، وخَبْسُهُ: أخذه بكفهِ. والخُباسةُ: ما يُخبس، أي: يؤخذ. قال:
خُباساتُ الفوارس كل يومٍ		يواري شمسه رهج الغبارِ
والخُباسةُ: الغنيمة، قال أبو زبيد:
ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ		على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ
سخب: السِّخابُ: قلادة تتخذ من قرنفل وسك ومحلبٍ، ليس فيها من الجوهر شيء، وجمعه: سُخُبٌ.
والسَّخَبُ: الصِّخَبُ بلغة ربيعة.
بخس: البَخَسُ: أرض تنبت من غير سقيٍ، وجمعه: بُخُوسٌ.
والبَخُسُ: فقء العين بالإصبع وغيرها. والبَخْسُ: الظلم، تَبْخَسُ أخاك حقه فتنقصه، كما ينقص الكيال مكياله فينقصه. وقوله عز وجل: "بثمنٍ بَخَسٍ". أي: ناقص، وقوله عز وجل: "ولا تَبْخَسُوا النّاسَ أشياءهم" أي: لا تنقصوا.
وعن أبي عمرو: الأباخسُ: الأصابعُ. واحدها: أَبْخَس.
سبخ: أرض سَبِخَةٌ: أي ذات ملح ونزٍ، وانتهينا إلى سَبَخه، أي: إلى موضعه، والنعت: أرض سَبِخَة. وأَسْبَخَتِ الأرض وسَبِخَتْ. ويقال: قد علت الماء سَبَخَةٌ شديدة كالطحلب من طول الترك.
والسَّبِيخةُ: قطنة تعرض ليوضع عليها دواء، وتوضع فوق جرحٍ، وما أشبهها من عرمضٍ وغيره، وجمعها: سبائخ، قال:
سبائخُ من بُرسٍ وطوطٍ وبيلم		وقنفعة فيها أليل وحيحهـا
البُرْسُ: القُطن، والطوط: قطن البردي، والبليم: قطن القصب والقُنْفُعة: القُنْفُذة، والأليل: التَوجع. والوَحِيحُ: صوت، من الوَحْوَحة.
والتَّسْبيخ: نحو السِّلِّ والتَّخفيف. وقوله صلى الله عليه وسلم لعائشة: "لا تُسَبِّخي عليه بدعائك"، أي: لا تخففي. ويقال لرئيس الطائر الذي يسقط : سَبيخٌ، لأنه ينسل فيسقط.
والسِّبائخُ: قطع القطن إذا ندف. قال الأخطل:
فأرسلوهن يدزين التراب كما		يذري سَبائخَ قطنٍ ندف أوتارِ

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte

**خ ب س**، **س خ ب**، **ب خ س**، **س ب خ** kullanımdadırlar.

**خبس**: **أسد خابِسٌ** ve **خبَاسٌ** ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابسٌ**; ve onun **خَبْسُهُ**: onu avucuyla almasıdır. Ve **الخُباسةُ**: **ما يُخبس**; yani: alınır. Dedi ki:
**خُباساتُ الفوارس كل يومٍ		يواري شمسه رهج الغبارِ**

Ve **الخُباسةُ**: ganimet; Ebû Zübeyd dedi ki:
**ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ		على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ**

**سخب**: **السِّخابُ**: karanfil, misk ve mahlep(ten) yapılan bir gerdanlıktır; onda cevherden hiçbir şey yoktur. Onun çoğulu: **سُخُبٌ**.

Ve **السَّخَبُ**: **الصِّخَبُ**; Rabîa lehçesinde.

**بخس**: **البَخَسُ**: sulama olmaksızın biten bir arazidir; onun çoğulu: **بُخُوسٌ**.

Ve **البَخُسُ**: parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır. Ve **البَخْسُ**: zulümdür; kardeşinin hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin; tıpkı ölçücünün ölçeğini eksiltmesi gibi, böylece onu eksiltir. Aziz ve celil olanın sözü: “**بثمنٍ بَخَسٍ**”; yani: eksik. Aziz ve celil olanın sözü: “**ولا تَبْخَسُوا النّاسَ أشياءهم**”; yani: eksiltmeyin.

Ebû Amr’dan: **الأباخسُ**: parmaklardır. Onun teki: **أَبْخَس**.

**سبخ**: **أرض سَبِخَةٌ**: yani tuz ve sızıntı sahibi. Ve onun **سَبَخه**’sine vardık; yani: yerine. Ve sıfat: **أرض سَبِخَة**. Ve yer **أَسْبَخَتِ** ve **سَبِخَتْ**. Ve denilir: suyun üzerine, uzun süre bırakmadan dolayı yosun gibi şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükselmiştir.

Ve **السَّبِيخةُ**: üzerine ilaç konulmak için arz olunan bir pamuktur; bir yaranın üstüne konulur; ve onun benzeri olan **عرمضٍ** ve başkası. Onun çoğulu: **سبائخ**. Dedi ki:
**سبائخُ من بُرسٍ وطوطٍ وبيلم		وقنفعة فيها أليل وحيحهـا**

**البُرْسُ**: pamuktur. Ve **الطوط**: papirüs pamuğudur. Ve **البليم**: kamış pamuğudur. Ve **القُنْفُعة**: **القُنْفُذة**’dir. Ve **الأليل**: sızıdır. Ve **الوَحِيحُ**: bir sestir; **الوَحْوَحة**’den.

Ve **التَّسْبيخ**: **السِّلِّ** ve hafifletme gibidir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) Âişe’ye sözü: “**لا تُسَبِّخي عليه بدعائك**”; yani: hafifletme. Ve düşüp duran kuşun reisine **سَبيخٌ** denilir; çünkü o sıyrılır da düşer.

Ve **السِّبائخُ**: pamuk atıldığı zaman pamuk parçalarıdır. Ahtal dedi ki:
**فأرسلوهن يدزين التراب كما		يذري سَبائخَ قطنٍ ندف أوتارِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَخْسُ: الناقص. يقال: شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ. وقد بَخَسَهُ حقَّه يَبْخَسُهُ بَخْساً، إذا نقَصَه.
يقال للبيع إذا كان قَصْداً: لا بَخْسَ فيه ولا شَطَط. وفي المثل: تَحْسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ. والبَخْسُ أيضاً: أرض تُنْبِتُ من غير سَقْي. قال الأمويّ: يقال بَخَّسَ المُخُّ تَبْخيساً، أي نقص ولم يَبْقَ إلا في السُلامى والعين، وهو آخر ما يبقَى.

##### Türkçe

**البَخْسُ**: eksik olan. Denilir: “Onu **بِثَمَنٍ بَخْسٍ** ile satın aldılar.” Ve “Onun hakkını **بَخَسَهُ**; **يَبْخَسُهُ بَخْساً**” (yani) onu eksilttiği zaman (denilir).

Satış için, kasıtlı (ölçülü) olduğu zaman denilir: “Onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شَطَط**.” Ve meselde: “Onu ahmak sanırsın; hâlbuki o **باخِسٌ**tur.” Ve **البَخْسُ** ayrıca: sulama olmaksızın bitki bitiren bir toprak. el-Emevî dedi: “**بَخَّسَ المُخُّ تَبْخيساً** denilir; yani eksildi ve **السُلامى** ile **العين** içinde kalandan başka bir şey kalmadı; o, kalanların en sonuncusudur.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ب
خبس ، سخب ، سبخ ، بخس : مستعملة .
خبس : قال الليث : أَسَدٌ خبَّاسٌ وخابِسٌ
وخَبُوسٌ وخُنابِسٌ ، وخَبْسُه أخْذُه ، وأُسْدٌ
خَوابِسُ .
أَبو عبيد _ عن الأصمعي _ الخُبَاسةُ
ما تَخَبَّسْتَ من شيء _ أي : أخذْته
وغنِمته .
ومنه يقال : رجلٌ خَبَّاسٌ .
سخب : قال الليث : السِّخابُ قِلادةٌ تُتَّخَذ من
قَرَنْفُلِ وسُكٍّ ومحلبٍ . . . ليس فيها من
اللُّؤلؤ شيءٌ .
قلت : السِّخابُ _ عند العرب _ كلُّ قِلادة
كانت ذاتَ جوهرٍ أوَ لمْ تكن .
وقال الشاعر :
ويَوْمُ السِّخَابِ مِنَ تَعَاجِيبِ رَبِّنا
عَلَى أَنّه مِن بَلْدةِ السُّوءِ نجَّانِي
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حَضَّ النِّساءَ
عَلَى الصَّدقةِ ، فَجَعَلَتِ المرأةُ تُلْقِي القُرْطَ
والسِّخَابَ ) ( . يعني القِلادةَ والسَّخَبُ : لُغة
في الصخَب .
وفي الحديث _ في ذكر المنافقين _ :
) ( خُشُبٌ باللّيْلِ سُخُبٌ بالنَّهارِ ) ( .
سبخ : قال الليث : أَرضٌ سبِخَةٌ ، وهي ذات
المِلْح والنَّزِّ .
ويقال : انتهينا إلى سَبَخَةٍ : يعني الموضعَ ،
والنَّعتُ : أرضٌ سَبِخَةٌ ، وأَسْبَخَتِ الأرضُ
وسَبِخَت .
وقال الفرّاء : هي السَّبخَةُ والصَّبَخَةُ .
ويقال : حَفَر بئراً فَأَسْبَخَ _ إذا انتَهى إلى
سَبَخَةٍ ذَكَرَ ذلك أبو عبيد .
ويقال : قد عَلَتِ الماء سَبَخَةٌ شديدة كأنها
الطُّحْلُبُ من طول التَّرْك .
وقال ابنُ السكِّيت : يقال : هذه
سَبِيخَةٌ مِن
قُطْنٍ ، وعَمِيتةٌ من صُوفٍ ، وفَلِيلَةٌ من
شَعَرٍ .
والسَّبِيخَةُ قطعةُ قُطْنَةٍ تُعَرَّضُ ليوضعَ عليها
دواءٌ وتوضَعَ فوق جُرْحٍ ، وجمعُها سبَائخُ .
وقال الشاعر :
سَبَائِخُ مِنْ بُرْسٍ وَطُوطٍ وَبَيْلَمٍ
وَقُنْفُعةٌ فِيهَا أَلِيلُ وَحِيحِها
البُرْسُ : القُطن ، والطُّوطُ : قطن البَرْدِي ،
والبَيْلَمُ : قُطنُ القصَب ، والقُنْفُعَةُ : القُنْفُذَةُ ،
والأليلُ : التَّوجُّع ، والوَحِيحُ : ضَرْبٌ من
الْوَحْوَحَةِ .
وفي الحديث : أَنَّ سَارِقاً سَرق مِن بيْتِ
عائشةَ شيئاً فدَعَتْ عليه ، فَقال لها
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( لاَ تُسَبِّخي عنهُ بِدُعائِكِ ) ( .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : يقول :
لا تُخَفِّفِي عنه بدعائك عليه .
قال : وهذا كما قال _ في حديث آخر :
) ( مَنْ دَعَا عَلَى مَن ظَلمه فقد انتَصر ) ( .
وكذلك كلُّ مَن خُفِّف عنه شيءٌ فقد سُبِّخَ
عنه .
ويقال : اللهم سَبِّخْ عنه الحُمَّى _ أي سُلَّها
وخفِّفها .
قال أبو عبيد : ولهذا قيل لِقِطَع القطنِ _ إذا
نُدِفَ _ : سَبَائخُ .
ومنه قول الأخطَل _ يَذكر الكِلاَبَ _ :
فَأَرْسَلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كَمَا
يُذْرِي سبائِخَ قُطْنٍ نَدْفُ أَوْتَارِ
وقال أبو زيد : يقال : سَبَّخَ الله عنا
الأذَى ، يعني كَشَفَه وخفَّفَه .
ويقال لرِيش الطائر _ الذي يَسْقُط _ :
سَبيخٌ ، لأنه يَنْسُلُ فيَسقط عنه .
وقال ابن الأعرابيّ : سمعتُ أَعرابيّاً يقول :
) ( الحمد لله على تسبيخ العروق ، وإساغة
الرِّيق ) ( أراد سكون العُروق من ضَرَبَانِ الدَّم
فيها .
وقول الله جلّ وعزّ : ( إن لك في النهار سبحا طويلا ( [ المُزّمل : 7 ] وقُرىءَ : ) ( سَبْخاً ) (
بالخاء .
قال الفراء : هو من تَسْبِيخ القطن ، وهو
تَوْسِعَتُه وتَنْفيشُه .
يقال : سَبِّخِي قُطْنَكِ _ أي : نَفِّشِيه
ووَسِّعِيه .
وقال ابن الأعرابيّ : من قرأ ) ( سَبْحاً ) (
فمعناه : اضطراباً ومعاشاً ، ومَن قرأ
) ( سَبْخاً ) ( أراد راحةً وتخفيفاً للأبدان . .
والنومَ .
وقال الزَّجَّاجُ : السَّبْحُ والسبْخُ قريبان من
السَّواءِ .
أبو عبيد _ عن الأمويِّ _ : التسبِيخُ النَّوم
الشديد ، وقد سبّختُ _ إذا نِمْتُ .
ابن شميل : السَّبخَةُ : الأرضُ المالحة .
بخس : أبو عبيد : من أمثالهم في الرجل
_ تحسبه مُغَفَّلاً . وهو ذُو نَكْراءَ _ : تَحْسَبُها
حَمْقاءَ وهي باخِسٌ .
قال أبو العباس : باخِسٌ : بمعنى ظالم
) ولا تبخسوا الناس ( [ الأعراف : 85 ]
لا تظلموهم .
ابن السِّكِّيت : يقال : بَخَصْتُ عينَه
_ بالصَّاد _ ، ولا تَقُل : بَخَسْتُهَا ، إنَّما
البَخْسُ نَقْصُ الحقِّ ، تقول : بَخَسْتُ حَقَّه .
ويقال للبيع _ إذا كان قَصْداً _ : لا بَخْسَ
ولا شُطُوطَ .
وقال الليث : البَخْسُ فَقْءُ العَين بالأصبُعِ
وغيرها ، والْبَخْسُ من الظلم تَبْخَسُ أخاك
حقَّه فتَنْقُصُه ، كما يَبْخَسُ الكَيَّالُ مِكْيَالَه
فَيَنْقُصُهُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وشروه بثمن بخس ( [ يُوسُف : 20 ] _ أيْ : ناقِصٍ . . دُونَ
ثَمنه .
وقال غيرُه : الْبَخْسُ : الخَسيسُ الذي بُخِسَ
به البائعُ .
وقَوْلُه _ جلّ وعزّ _ : ( فلا يخاف بخسا (
[ الجنّ : 13 ] أي : لا يُنْقَصُ من ثوابِ
عَمَلِهِ .
غيرُه : إنه لشديد الأبَاخِس ، وهي اللَّحْمُ
العَصِبُ .
وقيل : الأَبَاخِسُ : ما بين الأصابع
وأصولها .
وقال الكُمَيْتُ :
جَمَعْتَ نِزَاراً وَهْيَ شَتَّى شُعُوبُهَا
كَمَا جَمَعَتْ كفٌّ إِلَيْهَا الأَباخِسَا
أبو عبيد _ عن الأُموِيِّ _ : بَخَّسَ المُخ
تَبْخِيساً _ إذا دَخل في السُّلاَمَى والعَينِ
فَذَهَب ، وهو آخر ما يَبْقَى .
والْبَخْسِيُّ _ من الزَّرْعِ _ ما لم يُسْقَ بِماءٍ
عِدٍّ ، إنَّما أَسْقاه ماءُ السَّماءِ .

##### Türkçe

خ س ب
**خبس** , **سخب** , **سبخ** , **بخس** : kullanımdadır.

**خبس** : Leys dedi ki: **أَسَدٌ خبَّاسٌ** ve **خابِسٌ**
ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابِسٌ**; ve **خَبْسُه** onun almasıdır; ve aslanlar
**خَوابِسُ**.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **الخُبَاسةُ**
senin bir şeyden **تَخَبَّسْتَ**’in; yani: onu aldın
ve ganimet edindin.
Bundan dolayı denir: **رجلٌ خَبَّاسٌ**.

**سخب** : Leys dedi ki: **السِّخابُ** karanfil, misk ve mahlep(ten) yapılan
bir gerdanlıktır... onda
inci(den) hiçbir şey yoktur.
Dedim ki: **السِّخابُ** — Arapların yanında — her gerdanlıktır;
mücevherli olsun ya da olmasın.
Şair dedi ki:
Ve **يَوْمُ السِّخَابِ** Rabbimizin acayiplerindendir,
şu ki o, kötülük beldesinden beni kurtardı.

Hadiste: Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) kadınları
sadakaya teşvik ettiği, kadının da küpeyi
ve **السِّخَابَ**’ı atar olduğu (rivayet edilmiştir). Yani gerdanlığı; ve **السَّخَبُ**:
**الصخَب**’da bir lugattır.

Hadiste — münafıkların zikrinde —:
“Geceleyin odunlar, gündüzün **سُخُبٌ**.”

**سبخ** : Leys dedi ki: **أَرضٌ سبِخَةٌ**; o,
tuz ve sızıntı(ya) sahip olandır.
Ve denir: **انتهينا إلى سَبَخَةٍ**; yani yeri;
sıfat ise: **أرضٌ سَبِخَةٌ**; ve yer **أَسْبَخَتِ**
ve **سَبِخَت**.
Ferrâ dedi ki: o, **السَّبخَةُ** ve **الصَّبَخَةُ**’dır.
Ve denir: bir kuyu kazdı da **فَأَسْبَخَ**; yani
**سَبَخَةٍ**’ye varınca; bunu Ebû Ubeyd zikretti.
Ve denir: suyun üzerine, uzun süre bırakmaktan dolayı
yosun gibi, şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükselmiştir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir: bu, pamuktan bir **سَبِيخَةٌ**’dir;
yünden bir **عَمِيتةٌ**; kıldan bir **فَلِيلَةٌ**.
Ve **السَّبِيخَةُ**: üzerine ilaç konulsun diye serilip
bir yaranın üstüne konulan bir pamuk parçasıdır; çoğulu **سبَائخُ**’tır.

Şair dedi ki:
**سَبَائِخُ** (vardır) **بُرْسٍ**’ten, **طُوطٍ**’tan ve **بَيْلَمٍ**’den;
ve içinde **أَلِيلُ**’ü ve **حِيحِها** olan bir **قُنْفُعةٌ**.

**البُرْسُ**: pamuk; **الطُّوطُ**: hasır kamışı pamuğu;
**البَيْلَمُ**: kamış pamuğu; **القُنْفُعَةُ**: dişi kirpi;
**الأليلُ**: sızı; **الوَحِيحُ**: **الْوَحْوَحَةِ**’den bir tür darbe.

Hadiste: bir hırsızın Âişe’nin evinden bir şey çaldığı, onun da ona beddua ettiği;
Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona:
“Bedduanla onun hakkında **لاَ تُسَبِّخي**.” dediği (rivayet edilmiştir).
Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: şöyle diyor:
ona bedduanla onun üzerinden hafifletme.
Dedi ki: bu, başka bir hadiste söylediği gibidir:
“Kim kendisine zulmedene beddua ederse, intikam almış olur.”
Ve böylece, üzerinden bir şey hafifletilen herkesin üzerinden
**سُبِّخَ** olunmuştur.
Ve denir: Allah’ım, ondan hummayı **سَبِّخْ**; yani onu çekip çıkar ve
hafiflet.
Ebû Ubeyd dedi ki: bunun için, pamuk parçalarına — didiklenince —
**سَبَائخُ** denilmiştir.
Bundan, Ahtal’ın — köpekleri zikrederken — sözü:
Onları, toprağı savurur oldukları hâlde saldılar; tıpkı
yay kirişlerinin didiklemesinin, didiklenmiş pamuk **سبائِخَ**’ını savurduğu gibi.

Ebû Zeyd dedi ki: denir: Allah bizden eziyeti **سَبَّخَ**; yani onu açığa çıkardı ve
hafifletti.
Ve kuşun — düşen — tüyüne **سَبيخٌ** denir; çünkü o, sıyrılıp
düşer.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bir bedevînin şöyle dediğini işittim:
“Hamd, damarların **تسبيخ**’i ve tükürüğün kolayca akması üzerinedir.”
Damarların içindeki kanın çarpmasından (kaynaklanan) damarların sükûnunu kastetti.

Allah’ın — aziz ve celîl — sözü: (Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سبحا** vardır) [Müzzemmil: 7];
ve **بالخاء** ile “**سَبْخاً**” diye de okunmuştur.
Ferrâ dedi ki: o, pamuğun **تَسْبِيخ**’indendir; o da onun genişletilmesi ve kabartılmasıdır.
Denir: pamuğunu **سَبِّخِي**; yani: onu kabart ve genişlet.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**سَبْحاً**” okuyan kimseye göre manası: çalkantı ve geçimdir;
“**سَبْخاً**” okuyan kimse ise bedenler için rahatlık ve hafifletme...
ve uykuyu kastetmiştir.
Zeccâc dedi ki: **السَّبْحُ** ve **السبْخُ** eşitliğe yakındır.

Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: **التسبِيخُ** şiddetli uykudur; ve ben **سبّختُ**; yani uyudum.
İbn Şümeyl: **السَّبخَةُ**: tuzlu toprak.

**بخس** : Ebû Ubeyd: adam hakkında — onu ahmak sanırsın; hâlbuki o, bir **ذُو نَكْراءَ**’dır — onların darb-ı mesellerindendir:
“Onu ahmak sanırsın; hâlbuki o **باخِسٌ**’tir.”
Ebû’l-Abbâs dedi ki: **باخِسٌ**: zalim manasındadır.
(İnsanlara **لا تبخسوا**.) [A‘râf: 85]
Onlara zulmetmeyin.

İbnü’s-Sikkît: denir: gözünü — **بالصَّاد** ile — **بَخَصْتُ**; “**بَخَسْتُهَا**” deme;
**البَخْسُ** ancak hakkı eksiltmektir; dersin ki: onun hakkını **بَخَسْتُ**.
Ve satış için — eğer orta(yol) ise — denir: **لا بَخْسَ**
ve **لا شُطُوطَ**.

Leys dedi ki: **البَخْسُ** parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır;
ve zulümden olan **الْبَخْسُ**: kardeşinin hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin;
tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi.
Allah’ın — aziz ve celîl — sözü: (Onu değersiz bir bedelle sattılar) [Yûsuf: 20]; yani: eksik...
kendi bedelinden aşağı.
Başkası dedi ki: **الْبَخْسُ**: satıcının onunla haksızlığa uğratıldığı değersiz (bedel)dir.
Ve O’nun — aziz ve celîl — sözü: (Artık **بخسا**’dan korkmaz) [Cin: 13]; yani: amelinin sevabından
eksiltilmez.

Başkası: o, şiddetli **الأبَاخِس** sahibidir; o da sinirli ettir.
Ve denildi ki: **الأَبَاخِسُ** parmaklar ile onların kökleri arasındakilerdir.
Kümeyt dedi ki:
Nizâr’ı, şubeleri dağınık iken topladın;
tıpkı bir avucun, kendisine **الأَباخِسَا**’yı toplaması gibi.

Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: ilik **بَخَّسَ** olur, **تَبْخِيساً**; yani parmak boğumuna ve göze girer de
gider; ve o, kalanların en sonuncusudur.
Ve ekinden olan **الْبَخْسِيُّ**: sürekli suyla sulanmamış olandır; onu ancak göğün suyu sulamıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال العامريّ: أبحرَ القومُ إذا ركبوا البحر، وأبَرُّوا أخَذُوا في البَرّ. قال أبو زيد: بَحِرَتِ الإبلُ أكلَتْ شَجَر البَحر. وبحِرَ الرّجُلُ سبَح في البَحرِ فانقطعت سِبَاحَتُه. ويقال للماء إذا غلُظ بعد عُذُوبةٍ استبحَرَ وماءٌ بَحْرٌ أي مِلْح. قال:
وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ ([3])قال: والأنهار كلُّها بِحارٌ. قال الفرّاء: البَحْرة الرَّوضة. وقال الأمويّ: البَحرة البلدة. ويقال هذه بَحْرَتُنا قال بعضهم: البَحْرة الفَجْوة من الأرض تتسع. قال النمْرُ بنُ تَولَب:
وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها([4])والأصل الثاني داءٌ، يقال بَحِرَتِ الغَنَمُ وأبحروها إذا أكلَتْ عُشْبَاً عليه نَدىً فبَحِرَتْ عنه، وذلك أن تخمص بُطونُها وتُهْلَسَ أجسامُها([5]). قال الشيباني: بَحِرَت الإبلُ إذا أكلت النَّشْر([6])، فتخرج من بطونها ([7]) دَوَابٌّ كأنَّها حَيّات. قال الضّبّيُّ: البَحَر في الغَنَم بمنزلة السُّهامِ في الإبل، ولا يكون في الإبل بَحَرٌ ولا في الغنم سُهام.
قال ابنُ الأعرابيّ: رجل بَحِرٌ إذا أصابه سُلالٌ. قال:
* وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ([8]) *
قال الزياديّ: البحر اصفرارُ اللَّوْن. والسَّحِير الذي يشتكي سَحْرَه.
فإن قال قائل: فأين هذا من الأصل الذي ذكرتموه في الاتّساع والانبساط؟ قيل له: كلُّه محمولٌ على البحر؛ لأنّ ماء البحر لا يُشْرَبُ، فإن شُرِبَ أوْرَثَ داءً. كذلك كل ماءٍ ملحٍ وإن لم يكن ماءَ بَحْرٍ.
ومن هذا الباب الرّجل الباحِر، وهو الأحمق، وذلك أنّه يتّسع بجهله فيما لا يتسع فيه العاقل. ومن هذا الباب بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً، وهو شقُّ أُذُنها، وهي البَحِيرة، وكانت العرب تفعل ذلك بها إذا نُتِجَتْ عشرةَ أبطُنٍ، فلا تُركب ولا يُنْتفَعُ بظهرها، فنهاهم الله تعالى عن ذلك، وقال: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. وأمّا الدّمُ الباحر والبَحْرانيُّ فقال قوم: هو الشّديد الحُمْرَةِ. والأصحُّ في ذلك قولُ عبد الله بن مسلم([9]): أنّ الدّمَ البَحْرانيَّ منسوبٌ إلى البَحْر. قال: والبَحْرُ عُمْق الرَّحِم، فقد عاد الأمر إلى الباب الأوّل. وقال الخليل: رجُل بَحْرَانيّ منسوبٌ إلى البَحْرَيْن، وقالوا بحرانيٌّ فرقاً بينه وبين المنسوب إلى البحر. ومن هذا الباب قولهم: "لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])" أي مُشَافَهَةً. وأما قولُ ذي الرُّمّة:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ([11])فإنه يعني كلَّ ماءٍ مِلْحٍ. والبَحْر هو الريف.
(بحن) الباء والحاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الضِّخَم، يقال جُلةٌ بَحْوَنةٌ، أي ضَخْمة. وقال الأصمعي: يقول العربُ للغَرْبِ إذا كان عظيماً كثير الأَخْذِ: إنّه لَبَحْوَن، على مثال جَدْوَل.
(بحت) الباء والحاء والتاء، يدلُّ على خُلوص الشيء وألاّ يخلِطَه غيرُه. قال الخليل: البَحْت الشيء الخالص، ومِسْك بَحْت. ولا يصغّر ولا يثنّى. قال العامريّ: باحَتَني الأمرَ، أي جاهَرَني به وبيَّنَهُ ولم يُخْفِهِ عليّ. قال الأصمعيّ:
باحَتَ فلانٌ دابّتَه بالضَّرِيعِ وغيره من النَّبت، أي أطعمَها إيّاه بَحْتاً. وقال مالك بن عوف:
ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ([12])أي لم تُطعم الضّريعَ بَحْتاً لا يخلِطه [غيره([13])]. ويقال ظُلْمٌ بَحْتٌ أي لا يشُوبُه شيءٌ. وبردٌ بَحْتٌ ومَحْتٌ أي صادق، وحُبٌّ بَحْتٌ مثله. وعربيٌّ بحتٌ ومَحْضٌ وقَلْبٌ. وكذلك الجَمْعُ على لفظ الواحد.
(بحث) الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب. والبحث أن تسأل عن شيء وتستخبر. تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه. وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه. والعرب تقول:"كالباحثِ* عَنْ مُدْية"، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده. وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيةُ في التُّرابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه، قال:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها([14])قال: والبحث لا يكون إلاّ باليد. وهو بالرِّجْل الفَحْص([15]). قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: [التي] إذا سارت بحثت التُّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها. قال:
* يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ *
ويقال بَحثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال: "تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر" أي بحيث لا يُدْرَى أين هُو([16]). قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصعاء ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَاتٍ.
 --------------ــ
([1]) هو أمية بن الأسكر، كما في معجم البلدان (3: 122).
([2]) جلدان، بالكسر، وبعد اللام دال مهملة أو ذال: موضع. وفي الأصل: "في الأباطح" تحريف. وفي معجم البلدان:
وانعق بضأنك في أرض تطيف بها  *** بين الأصافر وانتجها بجلذان
 ([3]) البيت لنصيب، كما في المجمل، واللسان (5: 103).
([4]) البيت في اللسان (بحر، دقر). والدقرى: الروضة الخضراء الناعمة. تخيل: تتلون بالنور.
([5]) يقال هلسه المرض يهلسه: هزله. وفي الأصل: "تلهس"، محرفة.
([6]) النشر: الكلأ يهيج أعلاه وأسفله ندى أخضر.
([7]) في الأصل: "في بطونها" .
([8]) البيت للعجاج كما في اللسان (سحر، هجر) وليس في ديوانه ولا ملحقات ديوانه. وبعده في اللسان (بحر، سحر، هجر): * وآبق من جذب دلويها هجر *
([9]) هو عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوري، صاحب أدب الكاتب.
([10]) في اللسان (6: 114): "قيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". يريد لم يصرفا للتركيب.
([11]) هجان الترب: بيضاء التراب. وفي الأصل: "هيجان". والعذاة، بفتح العين: الطيبة التربة. وفي الأصل "غداة". والبيت في ديوان ذي الرمة 211.
([12]) ثمالة: القبيلة المعروفة. وفي الأصل: "ثماكة".
([13]) تكملة يقتضيها القول.
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 158 وحماسة البحتري 286 حيث أورد ثمانية أشعار في هذا المعنى. وانظر الحيوان (5: 470) .
([15]) في الأصل: "وهو بالرجل الرجل".
([16]) الجمهرة (1: 200) واللسان (2: 419).

ـ ( باب الباء والخاء وما يثلثهما)
(بخد) باب الباء والخاء والدال. ليس في هذا الباب إلاّ كلمةٌ واحدة بدخيل([1]) ولا يقاس عليها. قالوا: امرأةٌ بخَنْدَاة، أي ثقيلة الأوراك.
(بخر) الباء والخاء والراء أصلٌ واحد، وهي رائحةٌ أو ريحٌ تثُور. من ذلك البُخار، ومنه البَخُور بفتح الباء، وكان ثعلبٌ يقول: على وزن فَعُول مثل البَرُود والوَجُور. فأمّا قولهم للسحائب التي تأتي قُبُلَ الصّيف بناتُ بَخْر فليس من الباب، وذلك أنّ هذه الباء مبدَلة من ميم، والأصل مَخْرٌ. وقد ذُكِرَ قياسُه في بابه بشواهِدِه.
(بخس) الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالى: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]، أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حتى نُقصانه وذهابه من سائر البدن. وقال شاعر([2]):
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ
(بخص) الباء والخاء والصاد كلمةٌ واحدةٌ، وهي لحمةٌ خاصة([3]): يقال لِلَحمة العين بَخَصَة. وبخصت الرّجُل إذا ضربتَ منْهُ [ذلك([4])]. والبَخَصَة لحمُ باطن خُفِّ البعير. وبَخَصُ اليدِ لحمُ أصول الأصابع ممَّا يلي الراحة.
(بخع) الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجلُ نفسَه إذا قتلَها غَيْظاً من شدّة الوَجْد. قال ذُو الرّمّة([5]):
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])ومنه قوله تعالى: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [الكهف 6]. قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط عنه قال: قال الضبّيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة، ونَخَعتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظهر، والبِخاع([7])، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نفسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ([8]). وأرضٌ مَبْخُوعة([9])، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع. وبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
(بخق) الباء والخاء والقاف أصلٌ واحد وكلمة واحدة، يقال بَخَقْتُ عينَه إذ ضربتَها حتى تَعُورَها([10]). قال رؤبة:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *
(بخل) الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي : البُخْل والبَخَلُ. ورجلٌ بخيلٌ وباخلٌ. فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *
(بخو) الباء والخاء والواو، كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. قال ابنُ دريد: البَخْو الرُّطَب الردِيّ، يقال رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ.
(بخت) الباء والخاء والتاء كلمةٌ ذكرها ابنُ دريدٍ، زعم أنّ البُخْت من الجمال عربيّة صحيحة، [وأنشد]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها مقحمة.
([2]) هو الراجز أبو ميمون النضر بن سلمة، كما في اللسان (نقا). والرجز في صفة خيل، وقبله:
* بنات وطاء على خد الليل *
وهذا ما يسمى في علم العروض بالإجازة في تسمية الخليل، وبالإكفاء في قول أبي زيد. انظر اللسان (7: 195).
([3]) في الأصل: "خالصة".
([4]) هذه التكملة من المجمل لابن فارس.
([5]) ديوانه ص251 واللسان (بخع).
([6]) كلمة "الوجد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان والديوان. وفي اللسان: "عن يديك" على الخطاب.
([7]) في اللسان (بخع): "قال ابن الأثير: هكذا ذكره في الكشاف، وفي كتاب الفائق في غريب الحديث. ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكوراً في شيء منها". قلت: وما هنا يؤيد مارواه الزمخشري المتوفى سنة 538. ووفاة ابن فارس 395. وقد ضبط البخاع في الأصل واللسان والفائق بكسر الباء ضبط قلم.
([8]) في اللسان: "أي جهدتها".
([9]) في الأصل: "بخوغة". وفي اللسان: "يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها".
([10]) يقال عار عينه يعورها، وعورها يعورها تعويرا.
([11]) ديوان رؤبة 107 واللسان (بخق). وقبله: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) ديوان رؤبة 65 واللسان (أرز، بخل) وقد سبق في مادة (أرز 78) بدون نسبة .
([13]) في الأصل: "الخلخ"، صوابه من اللسان (خلنج): والبيت لابن قيس الرقيات كما في ملحقات ديوانه 283 واللسان (خلنج). وصدره:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
          والبيت في الجمهرة(1: 193) بدون نسبة في الأصل.
ـ

##### Türkçe

(باء, **الباء** ve **الحاء** ve onlarla birlikte olan şeyin üçlüdeki babı)

(**بحر**) **الباء** ve **الحاء** ve **الراء**. **الخليل** dedi: **البَحر** ona **بحراً** diye adlandırıldı; onun **استبحارِه** sebebiyle; o da onun yayılması ve genişliği ve vüs‘atidir. Ve falan kimse ilimde **استبحر** etti; ve çoban çok otlatmada **تبَحَّر** etti. **أميّة** dedi:
**انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ**
Ve falan kimse malda **تبحَّر** etti. Ve bir adam **بَحْرٌ**dur; cömert olduğu zaman; onu, denizin taştığı gibi, onun avucunun bağışla taşması sebebiyle adlandırdılar. **العامريّ** dedi: Kavim **أبحرَ** etti; denize bindikleri zaman; ve **أبَرُّوا**; karaya girdikleri zaman. **أبو زيد** dedi: Develer **بَحِرَتِ**; **شَجَر البَحر** yediler. Ve adam **بحِرَ**; denizde yüzdü de onun yüzmesi kesildi. Ve suya, bir tatlılıktan sonra kalınlaştığı zaman, **استبحَرَ** denir; ve **ماءٌ بَحْرٌ**: yani tuzlu. Dedi:
**وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ**
Dedi: Nehirlerin hepsi **بِحارٌ**dır. **الفرّاء** dedi: **البَحْرة** çayırlıktır. **الأمويّ** dedi: **البَحرة** beldedir. Ve “bu bizim **بَحْرَتُنا**” denir. Bazıları dedi: **البَحْرة** yerden bir boşluktur; genişler. **النمْرُ بنُ تَولَب** dedi:
**وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها**
İkinci asıl bir hastalıktır; “koyunlar **بَحِرَتِ**” denir; ve “onları **أبحروها**” (yaptılar) denir; üzerinde çiy bulunan bir ot yedikleri zaman, ondan dolayı **بَحِرَتْ**; bu da, karınlarının içe çekilmesi ve bedenlerinin zayıflamasıdır. **الشيباني** dedi: Develer **بَحِرَت**; **النَّشْر** yedikleri zaman; böylece karınlarından, sanki yılanlar gibi, canlılar çıkar. **الضّبّيُّ** dedi: Koyunda **البَحَر**, devede **السُّهامِ** menzilesindedir; ve devede **بَحَرٌ** olmaz, koyunda da **سُهام** olmaz.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: Adam **بَحِرٌ**dur; ona **سُلالٌ** isabet ettiği zaman. Dedi:
* **وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ** *
**الزياديّ** dedi: **البحر** renk sararmasıdır. Ve **السَّحِير**: **سَحْرَه**’inden şikâyet eden kimsedir.
Eğer bir söyleyen derse: “Bu, sizin genişlik ve yayılma hususunda zikrettiğiniz asıldan nerededir?” Ona denir ki: Hepsi denize hamledilmiştir; çünkü deniz suyu içilmez; eğer içilirse bir hastalık miras bırakır. Aynı şekilde her tuzlu su; deniz suyu olmasa bile.
Ve bu babdandır: **الرّجل الباحِر**; o ahmaktır; çünkü akıllının genişlemediği şeyde, cehliyle genişler. Ve bu babdandır: “dişi deveyi **بَحَرْتُ** onu **بَحْراً**”; o, onun kulağını yarmaktır; o da **البَحِيرة**’dir. Araplar, ondan on karın doğurduğu zaman, onunla bunu yaparlardı; artık binilmez ve sırtından faydalanılmaz; böylece Allah Teâlâ onları bundan nehyetti ve dedi ki: ﴿**مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ**﴾ [المائدة 103]. Ama **الدّمُ الباحر** ve **البَحْرانيُّ** hakkında, bir kavim dedi: o, şiddetli kırmızıdır. Bunun hakkında daha sahih olan, **عبد الله بن مسلم**’in sözüdür: **الدّمَ البَحْرانيَّ** denize nisbet edilmiştir. Dedi: Ve **البَحْرُ** rahmin derinliğidir; böylece iş birinci baba dönmüş oldu. **الخليل** dedi: **رجُل بَحْرَانيّ** **البَحْرَيْن**’e nisbet edilmiştir; ve “**بحرانيّ**” dediler; denize nisbet edilenden onunla arasını ayırmak için. Ve bu babdandır onların sözü: “**لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ**” yani yüz yüze. Ama **ذي الرُّمّة**’nin sözü:
**بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ**
Şüphesiz o, her tuzlu suyu kasteder. Ve **البَحْر** rîftir.

(**بحن**) **الباء** ve **الحاء** ve **النون** tek bir asıldır; iriliğe delâlet eder. “**جُلةٌ بَحْوَنةٌ**” denir; yani iri. **الأصمعي** dedi: Araplar, büyük ve çok alan olduğu zaman, kovaya “o mutlaka **لَبَحْوَن**’dır” derler; **جَدْوَل** misali üzere.

(**بحت**) **الباء** ve **الحاء** ve **التاء**; bir şeyin saf oluşuna ve başkasının onu karıştırmamasına delâlet eder. **الخليل** dedi: **البَحْت** saf şeydir; ve **مِسْك بَحْت**. Küçültülmez ve ikilenmez. **العامريّ** dedi: “Bana işi **باحَتَني** etti”; yani onu bana açıktan söyledi ve onu beyan etti ve onu benden gizlemedi. **الأصمعيّ** dedi:
Falan kimse, binitini **الضَّرِيعِ** ve bitkiden başkasıyla **باحَتَ** etti; yani onu ona **بَحْتاً** olarak yedirdi. **مالك بن عوف** dedi:
**ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ**
Yani **الضّريعَ**’i **بَحْتاً** yedirilmedi; onu [başkası] karıştırmaz. Ve “**ظُلْمٌ بَحْتٌ**” denir; yani ona hiçbir şey karışmaz. Ve “**بردٌ بَحْتٌ** ve **مَحْتٌ**” denir; yani saf. Ve “**حُبٌّ بَحْتٌ**” da böyledir. Ve “**عربيٌّ بحتٌ** ve **مَحْضٌ** ve **قَلْبٌ**”. Ve cem‘ de tekilin lafzı üzere böyledir.

(**بحث**) **الباء** ve **الحاء** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyi kımıldatmaya delâlet eder. **الخليل** dedi: **البحث** toprağın içinde bir şeyi aramandır. Ve **البحث** bir şey hakkında sorman ve haber almaya çalışmandır. “Bu iş hakkında **استَبْحِثْ** et” dersin; ve ben onun hakkında **أستَبْحِثُ** ederim. Ve falan hakkında **بحثْتُ**; **بحثاً**; ve ben onun hakkında **أبحث** ederim. Ve Araplar der ki: “**كالباحثِ عَنْ مُدْية**”; eliyle helâki olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Aslı, öküz hakkındadır: ona **المُدْيةُ** toprağa gömülür; o da onu kımıldatır, o ise bilmez; böylece onu boğazlar. Dedi:
**ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها**
Dedi: **البحث** ancak elle olur. Ayakla olanı **الفَحْص**’tır. **الشَّيبانيّ** dedi: Develerden **البَحُوث**: yürüdüğü zaman toprağı eliyle, birbiri ardınca, kazar; onu arkasına atar. Dedi:
* **يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ** *
Ve “haber hakkında **بَحثَ** etti” denir; yani onun bilgisini istedi. **الدُّرَيديّ**: “Onu **بمَبَاحِثِ البقَر**’da bıraktım” denir; yani nerede olduğu bilinmeyecek bir yerde. **أبو زيد** dedi: **الباحِثاء**, **القاصعاء** vezni üzere, yer faresi tarafından toplanan bir topraktır; ve **باحِثَاوَاتٍ** olarak cem‘ edilir.

ـ ( **باب الباء والخاء وما يثلثهما** )
(**بخد**) **باب الباء والخاء والدال**. Bu bapta, yabancı kökenli tek bir kelimeden başka bir şey yoktur ve ona kıyas edilmez. Dediler ki: kadın **بخَنْدَاة**, yani kalçaları ağır.

(**بخر**) **الباء والخاء والراء** tek bir asıldır; o da bir kokudur yahut kabaran bir rüzgârdır. Bundan **البُخار**; ondan da **البَخُور** (bâ’nın fethiyle) gelir. Sa‘leb şöyle derdi: **فَعُول** vezninde; **البَرُود** ve **الوَجُور** gibi. Ama yazdan önce gelen bulutlara **بناتُ بَخْر** demeleri babtan değildir; çünkü bu **الباء**, bir **ميم**’den بدل edilmiştir; asıl **مَخْر**’dır. Onun kıyası, şahitleriyle birlikte kendi babında zikredilmiştir.

(**بخس**) **الباء والخاء والسين** tek bir asıldır; o da **النَّقْصُ**tur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ**﴾ [Yûsuf 20], yani eksik. Bu babdandır: iliğe dair sözleri: **بَخَّسَ تَبخيساً**; **السُّلامى** ve **العَين**’de olduğu vakit; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gidip yok olması sebebiyledir. Bir şair([2]) dedi ki:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ

(**بخص**) **الباء والخاء والصاد** tek bir kelimedir; o da özel bir ettir([3]): gözün etine **بَخَصَة** denir. Ve adamı **بخصت**: ondan [şunu([4])] vurduğun zaman. **البَخَصَة**: devenin ayağının iç tarafının etidir. **بَخَصُ اليدِ**: avuca bitişik olan tarafta, parmak köklerinin etidir.

(**بخع**) **الباء والخاء والعين** tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zillet ve kahırdır.
Halîl dedi ki: adam **بخَع** kendi nefsini; onu, şiddetli **الوَجْد**’den ötürü öfkeyle öldürdüğü zaman. **ذُو الرّمّة**([5]) dedi ki:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])
Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ**﴾ [Kehf 6]. Ebû Ali el-İsfahânî, bize Ebü’l-Fazl Muhammed b. el-‘Amîd’in, onun da Ebû Bekr el-Hayyât’tan rivayet ettiği şeye göre dedi ki: dedi **الضبّيّ**: **بَخَعْتُ الذَّبيحةَ**: boynunun kemiğini kestiğin zaman; o da **مبخوعة** olur. Ve **نَخَعتُها**: bundan aşağısıdır; çünkü **النخاعَ** boyunda ve sırt omurlarında akan beyaz ipliktir. Ve **البِخاع**([7])—**الباء** ile—beldeki damardır. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **بخعْتُ له نفسي ونُصْحي**; yani **جَهَدْتُ**([8]). Ve **أرضٌ مَبْخُوعة**([9]): ekinle onun gayretinin sonuna varıldığı zaman. Ve **بَخَعَ** bana hakkımda: ikrar ettiği zaman.

(**بخق**) **الباء والخاء والقاف** tek bir asıl ve tek bir kelimedir. Denir: **بَخَقْتُ عينَه**: onu, **تَعُورَها**([10]) edinceye kadar vurduğun zaman. Rü’be dedi ki:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *

(**بخل**) **الباء والخاء واللام** tek bir kelimedir; o da: **البُخْل** ve **البَخَلُ**. Ve adam **بخيلٌ** ve **باخلٌ**. Şayet bu onun hâli ise o **بخَّالٌ**dır. Rü’be dedi ki:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *

(**بخو**) **الباء والخاء والواو**: kıyas edilmeyen tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi ki: **البَخْو** kötü taze hurmadır; denir: **رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ**.

(**بخت**) **الباء والخاء والتاء**: İbn Düreyd’in zikrettiği bir kelimedir; **البُخْت**’un develerden sahih Arapça olduğunu iddia etti; [ve inşad etti]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
--------------ـــ
([1]) Bu kelime böyle varid olmuştur; belki de araya sokulmuştur.
([2]) O, Lisân’da (**نقا**)’da olduğu üzere, râciz Ebû Meymûn en-Nadr b. Seleme’dir. Ve recez, atların vasfındadır; ondan önce:
* بنات وطاء على خد الليل *
Bu, arûz ilminde Halîl’in adlandırmasında **الإجازة** diye, Ebû Zeyd’in sözünde ise **الإكفاء** diye adlandırılan şeydir. Lisân’a bakınız (7: 195).
([3]) Asılda: “**خالصة**”.
([4]) Bu tamamlama, İbn Fâris’in **المجمل**’indendir.
([5]) Dîvânı s251 ve Lisân (**بخع**).
([6]) “**الوجد**” kelimesi asıldan düşmüştür; Lisân ve dîvândan ispat edilmiştir. Lisân’da: hitap üzere “**عن يديك**”.
([7]) Lisân’da (**بخع**): “İbnü’l-Esîr dedi ki: onu **الكشاف**’ta ve **الفائق في غريب الحديث** kitabında böyle zikretti. Başkasında bulmadım. Dedi ki: dil, tıp ve teşrih kitaplarında onu çokça aradım da **البخاع**’ı **الباء** ile hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Dedim ki: Buradaki, Zemahşerî’nin (ö. 538) rivayet ettiğini teyit eder. İbn Fâris’in vefatı 395’tir. Ve **البخاع**, asılda, Lisân’da ve **الفائق**’te **الباء**’nın kesriyle, kalem ضبط’ı olarak ضبط edilmiştir.
([8]) Lisân’da: “yani onu zorladım”.
([9]) Asılda: “**بخوغة**”. Lisân’da: “denir: **بخعت الأرض بالزراعة أبخعها**; onu yıprattığın zaman”.
([10]) Denir: **عار** gözünü, onu **يعورها**; ve **عورها** onu **يعورها تعويرا**.
([11]) Rü’be Dîvânı 107 ve Lisân (**بخق**). Ondan önce:
*كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) Rü’be Dîvânı 65 ve Lisân (**أرز**، **بخل**) ve daha önce (**أرز 78**) maddesinde nisbesiz geçti.
([13]) Asılda: “**الخلخ**”; doğrusu Lisân’dan (**خلنج**)’dir. Beyit, İbn Kays er-Rukayyât’ındır; dîvânının zeyllerinde 283 ve Lisân (**خلنج**). Sadrı:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
Beyit, **الجمهرة**’de (1: 193) asılda nisbesizdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البخس: نقص الشيء على سبيل الظلم، قال تعالى: ﴿وهم فيها لا يبخسون﴾ [هود/15]، وقال تعالى: ﴿ولا تبخسوا الناس أشياءهم﴾ [الأعراف/85]، والبخس والباخس: الشيء الطفيف الناقص، وقوله تعالى: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [يوسف/20] قيل: معناه: باخس، أي: ناقص، وقيل: مبخوس أي: منقوص، ويقال: تباخسوا أي: تناقصوا وتغابنوا فبخس بعضهم بعضا.

##### Türkçe

- **البخس**: zulüm yoluyla şeyin eksiltilmesi; Yüce Allah dedi ki: ﴿وهم فيها لا يبخسون﴾ [هود/15], ve Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا تبخسوا الناس أشياءهم﴾ [الأعراف/85]. Ve **البخس** ve **الباخس**: eksik olan az şeydir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [يوسف/20]; denildi ki: manası: **باخس**; yani: eksik. Ve denildi ki: **مبخوس** yani: eksiltilmiş. Ve denilir: **تباخسوا** yani: eksildiler ve aldanışta (gabn) oldular; böylece onların bazısı bazısını eksiltti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب خ س
بخس الكيال مكياله‏.‏
وفي المثل‏:‏ ‏"‏ تحسبها حمقاء وهي باخس ‏"‏‏.‏
وبخس الناس‏:‏ مكسهم وضرب عليهم بخساً فاحشاً‏.‏
قال‏:‏ وفي كـل أسـواق العـراق إتـاوة وفي كل ما باع امرؤ بخس درهم ولا تبخـس أخاك حقه‏.‏
وباعه بثمن بخس أي مبخوس‏.‏
ومنه بخس المخ وتبخس إذا دخل في السلامى والعين وهو آخر ما يبقى‏.‏

##### Türkçe

ب خ س
**بخس**: ölçekçinin ölçeğini eksiltmesi.
Ve meselde: "Onu ahmak sanırsın, hâlbuki o **باخس**" .
Ve **بخس الناس**: onlardan vergi almak; ve üzerlerine aşırı bir **بخساً** vurmak.
Dedi: Ve Irak’ın bütün çarşılarında bir haraç vardır; ve kişinin sattığı her şeyde bir dirhem **بخس** vardır. Ve kardeşinin hakkını eksiltme.
Ve onu düşük bir fiyatla sattı; yani **مبخوس**.
Ve ondandır: **بخس المخ** ve **تبخس**; **السلامى** ve **العين** içine girdiği zaman; ve o, kalan şeyin en sonudur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَخْسُ: النَّقْصُ. بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛ وامرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ. وفي المثل في الرجل تَحْسَبُه مغفلاً وهو ذو نَكْراءَ: تَحسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ أَو باخِسَةٌ؛ أَبو العباس: باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم. والبَخْسُ من الظلم أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه. وقوله عز وجل: فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص من ثواب عمله، ولا رهقاً أَي ظلماً. وثَمَنٌ بَخْسٌ: دونَ ما يُحَبُّ. وقوله عز وجل: وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ؛ أَي ناقص دون ثمنه. والبَخْسُ: الخَسِيسُ الذي بَخَس به البائعُ. قال الزجاج: بَخْس أَي ظُلْم لأَن الإِنسان الموجود لا يحل بيعه. قال: وقيل بَخْسٌ ناقص، وأَكثر التفسير على أَن بَخْساً ظلم، وجاءَ في التفسير أَنه بيع بعشرين درهماً، وقيل باثنين وعشرين، أَخذ كل واحد من إِخوته درهمين، وقيل بأَربعين درهماً، ويقال للبيع إِذا كان قَصْداً: لا بَخْسَ فيه ولا شطط. وفي التهذيب: لا بَخْس ولا شُطُوط. وبَخَسَ الميزانً: نَقَصَه. وتَباخَسَ القومُ، تغابنوا. وروي عن الأَوزاعي في حديث: أَنه يأْتي على الناس زمانٌ يُستحلُّ فيه الربا بالبيع، والخمرُ بالنبيذ، والبَخْسُ بالزكاة؛ أَراد بالبَخْس ما يأْخذه الولاة باسم العُشْر، يتأَوّلون فيه أَنه الزكاة والصدقات. والبَخْسُ: فَقْءُ العين بالإِصبع وغيرها، وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً: فقأَها، لغة في بَخَصَها، والصاد أَعلى. قال ابن السكيت: يقال بَخَصْتُ عينَه، بالصاد، ولا تقل بَخَسْتُها إِنما البَخْسُ نقصانُ الحق. والبَخْسُ: أَرض تُنْبِتُ بغير سَقْي، والجمع بُخُوسٌ. والبَخْسُ من الزرع: ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إِنما سقاه ماء السماء؛ قال أَبو مالك: قال رجل من كندة يقال له العُذافَة وقد رأَيته: قالتْ لُبَيْنَى: اشْتَرْ لنا سَويقَا،
وهاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا،
واعْجَلْ بِشَحْمٍ نَتَّخِذْ حُرْذِيقا
واشْتَرْ فَعَجِّلْ خادِماً لَبِيقا،
واصْبُغْ ثيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،
من جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا
بِزَعْفَرَانٍ، صِبَغاً رَقيقا
قال: البَخْسُ الذي يزرع بماء السماء، تشريقاً أَي صُفِّرَ شيئاً يسيراً. والأَباخِسُ: الأَصابعُ. قال الكُمَيْتُ:
جَمَعْتَ نِزَاراً، وهي شَتَّى شُعُوبُها،
كما جَمَعَتْ كَفُّ إليها الأَباخِسا
وإِنه لشديد الأَباخِسِ، وهي لحم العَصَب، وقيل: الأَباخِسُ ما بين الأَصابع وأُصولها.
والبَخِيسُ من ذي الخُفِّ: اللحم الداخل في خُفِّه. والبَخِيسُ: نِياطُ القلب. ويقال: بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً أَي نقص ولم يبق إِلا في السُّلامَى والعين، وهو آخر ما يبقى. وقال الأُموي: إِذا دخل في السُّلامَى والعين فذهب وهو آخر ما يبقى.

##### Türkçe

**البَخْسُ**: eksiltme. **بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً**: onu hakkından eksiltti; onu eksilttiği zaman;
ve (bir) kadın **باخِسٌ** ve **باخِسَةٌ**. Ve meselde, adam hakkında: onu ahmak sanırsın, hâlbuki o (bir) **نَكْراءَ** sahibidir: onu aptal sanırsın, hâlbuki o **باخِسٌ** yahut **باخِسَةٌ**’dir; Ebû’l-‘Abbâs: **باخِسٌ** “zâlim” mânâsınadır; ve “**ولا تَبْخَسُوا الناس**”: onları zulmetmeyin. Ve **البَخْسُ** zulümdendir: kardeşini hakkından **تَبْخَسَ** (eksiltmen), böylece onu eksiltmen; tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi.
Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً**”; yani, amelinin sevabından eksiltilmesinden korkmaz; ve “**ولا رهقاً**” yani zulüm. Ve **ثَمَنٌ بَخْسٌ**: sevilenin aşağısında. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ**”; yani, eksik, onun bedelinin aşağısında. Ve **البَخْسُ**: satıcının onunla **بَخَس** ettiği (değerini düşürdüğü) **الخَسِيسُ** (aşağı, değersiz şey). Zecâc dedi: **بَخْس** yani zulüm; çünkü mevcut olan insanın satılması helâl olmaz. Dedi: ve “**بَخْسٌ** eksik” denildi; tefsirin çoğu, **بَخْساً**’ın zulüm olduğu üzerinedir. Ve tefsirde geldi ki o, yirmi dirheme satıldı; ve yirmi ikiyle denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. Ve satış için, eğer **قَصْداً** (orta, mutedil) ise, denilir: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شطط**. Ve **التهذيب**’de: ne **بَخْس** ne de **شُطُوط**. Ve **بَخَسَ الميزانً**: onu eksiltti. Ve **تَباخَسَ القومُ**: birbirlerini aldatıp zarara soktular.
Ve **الأَوزاعي**’den bir hadiste rivayet olundu: “İnsanların üzerine bir zaman gelir ki ribâ satışla helâl sayılır, şarap **النبيذ** ile, ve **البَخْسُ** zekât ile”; **البَخْس** ile, vâlilerin **العُشْر** adıyla aldıkları şeyi kastetti; onda, onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler.
Ve **البَخْسُ**: parmak ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır; ve **بَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً**: onu patlattı; **بَخَصَها**’da bir dildir (lehçedir); ve **الصاد** daha üstündür. İbnü’s-Sikkît dedi: “**بَخَصْتُ عينَه**” denilir, **الصاد** ile; “**بَخَسْتُها**” deme; ancak **البَخْسُ** hakkın eksiltilmesidir.
Ve **البَخْسُ**: sulama olmaksızın bitiren bir topraktır; çoğulu **بُخُوسٌ**.
Ve ekinden **البَخْسُ**: **ماءٍ عِدٍّ** ile sulanmamış olan; onu ancak göğün suyu sulamıştır; Ebû Mâlik dedi: Kinde’den, kendisine **العُذافَة** denilen bir adam dedi—onu görmüşümdür:
قالتْ لُبَيْنَى: اشْتَرْ لنا سَويقَا،
وهاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا،
واعْجَلْ بِشَحْمٍ نَتَّخِذْ حُرْذِيقا
واشْتَرْ فَعَجِّلْ خادِماً لَبِيقا،
واصْبُغْ ثيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،
من جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا
بِزَعْفَرَانٍ، صِبَغاً رَقيقا
Dedi: **البَخْسُ**, göğün suyuyla ekilen şeydir; **تشريقاً** yani azıcık sarartıldı.
Ve **الأَباخِسُ**: parmaklardır. **الكُمَيْتُ** dedi:
جَمَعْتَ نِزَاراً، وهي شَتَّى شُعُوبُها،
كما جَمَعَتْ كَفُّ إليها الأَباخِسا
Ve o, **الأَباخِسِ**’i şiddetli olandır; o, sinirin etidir; ve denildi: **الأَباخِسُ**, parmaklar ile kökleri arasındakidir.
Ve **البَخِيسُ** deve gibi toynaklıdan: toynağının içinde bulunan ettir. Ve **البَخِيسُ**: kalbin **نِياطُ**’ıdır. Ve denilir: **بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً** yani eksildi ve **السُّلامَى** ve gözde olandan başka kalmadı; ve o, kalanların sonuncusudur. Ve Ümevî dedi: **السُّلامَى** ve göze girdiği zaman, gider; ve o, kalanların sonuncusudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب خ س * * البَخْسُ * الناقص يقال شراه بثمن بخس وقد * بَخَسَهُ * حقه أي نقصه وبابه قطع ويقال للبيع إذا كان قصدا لا * بَخْسَ * فيه ولا شطط

##### Türkçe

* ب خ س * * **البَخْسُ** * eksik olan; “Onu eksik bir bedelle satın aldı” denir. Ve “**بَخَسَهُ** hakkını” yani onu eksiltti. Babı **قطع**’tır. Ve satış için, orta yol üzere olduğunda, onda “**بَخْسَ** yoktur” ve aşırılık yoktur, denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البخس: النقص والظلم، وقد بخسه بخسا، كمنعه، وقوله تعالى:  ولا تبخسوا الناس  أي لا تظلموهم، وقوله تعالى:  فلا يخاف بخسا ولا رهقا  أي لا ينقص من ثواب عمله، ولا رهقا، أي ظلما. وقوله تعالى:  وشروه بثمن بخس  ، وقال الزجاج: بخس أي ظلم، لأن الإنسان الموجود لا يجوز بيعه، وقيل: إنه ناقص دون ما يجب، وقيل: دون ثمنه، وجاء في التفسير: أنه بيع بعشرين درهما، وقيل باثنين وعشرين درهما، أخذ كل واحد من إخوته درهمين، وقيل: بأربعين درهما. قال الليث: البخس: فقء العين بالإصبع وغيرها، قاله الأصمعي، وهو لغة في البخص، وقال ابن السكيت: بخص عينه، بالصاد، ولا تقل: بخسها، وإنما البخس: نقصان الحق، كما نقله الأزهري، وسيأتي في الصاد، والجمع بخوس. البخس، من الزرع: ما لم يسق بماء عد، إنما سقاه ماء السماء، قاله أبو مالك، قال رجل من كندة يقال له العذافر وقد رأيته:
  قالت لبينى اشتر لنا سويقـا                      وهات بر البخس أو دقيقا
  واعجل بشحم نتخذ خرديقا

  قال: البخس: الذي يزرع بماء السماء. البخس: المكس، وهو ما يأخذه الولاة باسم العشر يتأولون فيه أنه الزكاة والصدقات، ومنه ما روي عن الأوزاعي في حديث:  أنه يأتي على الناس زمان يستحل فيه الربا بالبيع، والخمر بالنبيذ، والبخس بالزكاة، والسحت بالهدية، والقتل بالموعظة  وكل ظالم باخس. من أمثالهم: تحسبها حمقاء وهي باخس، أي ذات بخس، أو باخسة، يضرب لمن يتباله وفيه دهاء ونكر. قيل: أصل المثل: خلط رجل من بني العنبر من تميم ماله بمال امرأة طامعا غيها، ظانا أنها حمقاء مغفلة لا تعقل ولا تحفظ ولا تعرف مالها، فقاسمها بعد ما خلط فلم ترض عند المقاسمة حتى أخذت مالها واستوفت وشكته عند الولاة حتى افتدى منها بما أرادت من المال، فعوتب الرجل في ذلك وقيل له بأنك تخدع امرأة وليس ذلك بحسن، فقال الرجل عند ذلك: تحسبها حمقاء وهي باخس، فذهب المثل، أي وهي ظالمة، قاله ثعلب. والأباخس: الأصابع نفسها، قال الكميت:
  جمعت نزارا وهي شتى شعوبها                      كما جمعت كف إليها الأباخسا قيل: ما بين الأصابع وأصولها. يقال: إنه لشديد الأباخس: أي لحم العصب. يقال: بخس المخ تبخيسا، كذا تبخس، وهذه عن الصاغاني: نقص ولم يبق إلا في السلامى والعين، وهو آخر ما بقي، وقال الأموي: إذا دخل في السلامى والعين فذهب، وهو آخر ما يبقى، وقد روي بالجيم، وقد تقدم، وبخط أبي سهل: قلت: هذا يروى بالباء والنون. وتباخسوا: تغابنوا. ومما يستدرك عليه: يقال للبيع إذا كان قصدا: لا بخس فيه ولا شطط، وفي التهذيب: ولا شطوط. والبخيس، كأمير: نياط القلب، هكذا في اللسان، ولعل الصواب فيه بالنون، كما سيأتي. والبخيس من ذي الخف: اللحم الداخل في خفه.

##### Türkçe

**البخس**: eksiltme ve zulüm; “onu **بخسه** **بخسا** etti”, **كمنعه** (yani “**منعه**” gibi). Yüce Allah’ın sözü: **ولا تبخسوا الناس**; yani onlara zulmetmeyin. Yüce Allah’ın sözü: **فلا يخاف بخسا ولا رهقا**; yani amelinin sevabından eksiltilmez; ve “**رهقا**” (yani zulüm). Yüce Allah’ın sözü: **وشروه بثمن بخس**. **الزجاج** dedi ki: “**بخس**” yani zulüm; çünkü mevcut insanın satılması caiz olmaz. Ve denildi ki: o, gerekli olana göre eksiktir. Ve denildi ki: kendi bedelinden aşağıdır. Ve tefsirde geldi: onun yirmi dirheme satıldığı; ve yirmi iki dirheme denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. **الليث** dedi ki: **البخس**: parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır; bunu **الأصمعي** söyledi; ve o, **البخص**’ta bir dildir. **ابن السكيت** dedi ki: “gözünü **بخص** etti”, **بالصاد**; “**بخسها**” deme; ancak **البخس**: hakkın eksiltilmesidir; **الأزهري**’nin naklettiği üzere; ve **الصاد**’da gelecektir. Çoğulu **بخوس**.

**البخس** (ekinlerden): **ماء عد** ile sulanmamış olan; onu ancak göğün suyu sulamıştır; bunu **أبو مالك** söyledi. **كندة**’den bir adam dedi ki, ona **العذافر** denilir, ve ben onu gördüm:

  “**لبينى**’ye dedi: bize bir **سويق** satın al
  ve **البخس**’ın buğdayını yahut un getir.
  Ve bir içyağı ile acele et; bir **خرديق** edinelim.”

Dedi ki: **البخس**: göğün suyu ile ekilen şeydir. **البخس**: **المكس**’tir; o, valilerin öşür adıyla aldıkları şeydir; onda onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler. Ondandır: **الأوزاعي**’den bir hadiste rivayet olunan: **أنه يأتي على الناس زمان يستحل فيه الربا بالبيع، والخمر بالنبيذ، والبخس بالزكاة، والسحت بالهدية، والقتل بالموعظة**. Ve her zalim **باخس**’tır. Onların darbımesellerindendir: “Onu ahmak sanırsın, hâlbuki o **باخس**’tır”; yani **بخس** sahibi; yahut **باخسة**; kendisine aldırmayan, onda hile ve inkâr bulunan kimse hakkında darb olunur. Denildi ki: meselin aslı: **تميم**’den **بني العنبر**’den bir adam, bir kadının malını, onun azgınlığına tamah ederek, onun ahmak ve aldanmış, akletmeyen, korumayan, malını bilmeyen olduğunu zannederek, kendi malıyla karıştırdı; karıştırdıktan sonra onunla taksim etti; taksim sırasında razı olmadı; nihayet malını aldı, tam aldı, ve onu valilere şikâyet etti; ta ki adam, maldan onun istediğiyle ondan fidye verinceye kadar. Adam bu hususta kınandı ve ona “bir kadını aldatıyorsun; bu güzel değildir” denildi. Adam o sırada dedi ki: “Onu ahmak sanırsın, hâlbuki o **باخس**’tır”; böylece mesel gitti; yani o zalimdir; bunu **ثعلب** söyledi.

**الأباخس**: parmakların kendileridir. **الكميت** dedi ki:

  “**نزار**’ı topladım; hâlbuki onun şubeleri ayrı ayrı idi;
  tıpkı bir avucun, kendisine **الأباخس**’ı toplaması gibi.”

Denildi ki: parmakların araları ve kökleri arasındaki şeydir. “O, **الأباخس**’ı şiddetli olandır” denilir; yani sinirin eti. “**المخ**’u **تبخيسا** ile **بخس** etti” denilir; böylece “**تبخس**”. Bu, **الصاغاني**’dendir: eksildi ve **السلامى** ve **العين**’den başka kalmadı; ve o, kalan son şeydir. **الأموي** dedi ki: **السلامى** ve **العين**’e girerse gider; ve o, kalan son şeydir. Ve **بالجيم** ile rivayet olunmuştur; ve daha önce geçti. **أبي سهل**’in hattıyla: dedim ki: bu, **الباء** ve **النون** ile rivayet olunur.

“**تباخسوا**”: birbirlerini aldatmada gabn ettiler. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: satış kasıtlı (orta) olursa denilir: “onda **بخس** yoktur ve **شطط** yoktur”; ve **التهذيب**’de: “ve **شطوط** yoktur”. **البخيس**, **كأمير**: kalbin bağıdır; **اللسان**’da böyledir; ve belki doğrusu onda **بالنون** iledir; ileride geleceği üzere. Ve **البخيس** (tırnaklı hayvandan): tırnağının içinde bulunan ettir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَخَسَهُ
1 بَخَسَهُ بخس بخسه بخسة خس خسة , aor. بَخَسَ , inf. n. بَخْسٌ, He diminished it; lessened it; made it deficient, or defective: (S, A, Msb, K:) or he made it faulty. (Msb.) You say, بَخَسَ الكَيَّالُ [for بَخَسَ الكَيَّالُ الكَيْلَ The measurer made defective measure]. (A.) And of a just sale, لَا بَخْسَ فِيهِ وَ لَا شَطَطَ, (S,) or وَلَا شُطُوطَ, (T, TA,) [There is no deficiency in it nor excess.] And it is said in the Kur [lxxii. 13], فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا He shall not fear diminution of the reward of his actions, nor wrong, or injustice. (TA.) And in this sense, [as also in the next,] the verb is doubly trans. (Msb.) You say, بَخَسَهُ حَقَّهُ He diminished to him his right, or due; deprived him, or defrauded him, of a part of it. (S, A.) And it is said in the Kur [vii. 83 and xi. 86 and xxvi. 183], وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَآءَهُمْ [And ye shall not diminish unto men their things]: (Msb:) or the verb in this instance has the signification next following. (TA.) ― -b2- He wronged him; acted wrongfully, or unjustly, towards him. (A, K.) -A2- بَخَسَ عَيْنَهُ: see بَخَصَ.

تباخسوا
6 تباخسوا تباخسوا They defrauded one another in a sale. (K.)

بَخْسٌ
بَخْسٌ بخس خس Deficient; defective. (S.) It is said in the Kur [xii. 20], وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ And they sold him for a deficient, or defective, price: (S, * Msb, * TA:) or for a price less than was incumbent: or for an insufficient price: or for an unjust price; accord. to Zj; because the sale of a man that has been found is unlawful. (TA.) -A2- Land that produces herbage without being [artificially] watered: (JK, S, K:) or land which is watered by the rain; because it has deficient watering: (Mgh:) pl. بُخُوسٌ. (JK, TA.) ― -b2- Also, (TA, as from Ibn-Málik,) or ↓ بَخْسِىٌّ, [which is more probably the correct form,] a rel. n. from بَخْسٌ in the sense immediately preceding, explained in the T as signifying, (Mgh,) Seed-produce that is not irrigated with water from a spring or well or the like, but only by the rain. (Mgh, and TA from Ibn-Málik.)

بَخْسِىٌّ
بَخْسِىٌّ بخس بخسى بخسي خس : see بَخْسٌ.

بَاخِسٌ
بَاخِسٌ باخس Any one who acts wrongfully, or unjustly. (TA.) It is said in a prov., تَحْسِبُهَا حَمْقَآءَ وَ هِىَ بَاخِسٌ; (S, A, K;) so runs the prov.; but accord. to Th, (S,) you may also say بَاخِسَةٌ; (S, K;) i. e., [Thou thinkest her stupid,] but she is wrongful, or unjust: applied to him who feigns himself to be of weak understanding when he is crafty and cunning. (K, TA.) The origin of the prov. was this: a man of the Benu-l-' Ambar, of Temeem, mixed his property with that of a woman, coveting the possession of it, and thinking that she was stupid, and that she did not take care of her property nor know it: then he made a division with her, after he had mixed; but she was not content with the division until she took her property: she complained of him to those in authority, so that he released himself from her by giving her what she desired of the property: and the man was reproved for his conduct; it being said to him, “ Thou cheatest a woman: is not this wrongful conduct (بَخْس)? ” whereupon he replied in the words above, which became a proverb. (Th, K, * TA.)

##### Türkçe

**بَخَسَهُ**
1 **بَخَسَهُ** بخس بخسه بخسة خس خسة , muzâri‘ **بَخَسَ** , mastar ismi **بَخْسٌ**, Onu eksiltti; azalttı; onu noksan, yahut kusurlu yaptı: (S, A, Msb, K:) yahut onu ayıplı yaptı. (Msb.) Şöyle dersin: **بَخَسَ الكَيَّالُ** [**بَخَسَ الكَيَّالُ الكَيْلَ** yerine: Ölçücü ölçüyü kusurlu yaptı]. (A.) Ve adil bir satış hakkında, **لَا بَخْسَ فِيهِ وَ لَا شَطَطَ**, (S,) yahut **وَلَا شُطُوطَ**, (T, TA,) [Onda ne noksanlık vardır ne de fazlalık.] Ve Kur’ân’da [lxxii. 13] şöyle denilmiştir: **فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا** O, amellerinin sevabından eksiltme korkusu da duymaz, ne de zulüm yahut haksızlık. (TA.) Ve bu mânada, [bir sonrakinde de olduğu gibi,] fiil iki mef‘ûle geçişlidir. (Msb.) Şöyle dersin: **بَخَسَهُ حَقَّهُ** Ona hakkını eksiltti, yahut hakkını/borcunu; onun bir kısmından onu mahrum etti, yahut onu onun bir kısmında aldattı. (S, A.) Ve Kur’ân’da [vii. 83 ve xi. 86 ve xxvi. 183] şöyle denilmiştir: **وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَآءَهُمْ** [İnsanlara şeylerini eksiltmeyin]: (Msb:) yahut bu yerde fiil, bir sonraki mânaya sahiptir. (TA.) ― -b2- Ona zulmetti; ona karşı haksız, yahut adaletsiz davrandı. (A, K.) -A2- **بَخَسَ عَيْنَهُ**: **بَخَصَ** maddesine bak.

**تباخسوا**
6 **تباخسوا** **تباخسوا** Bir satışta birbirlerini aldattılar. (K.)

**بَخْسٌ**
**بَخْسٌ** بخس خس Noksan; kusurlu. (S.) Kur’ân’da [xii. 20] şöyle denilmiştir: **وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ** Ve onu noksan, yahut kusurlu, bir fiyatla sattılar: (S, * Msb, * TA:) yahut gerekli olandan daha az bir fiyatla: yahut yetersiz bir fiyatla: yahut haksız bir fiyatla; Zj’ye göre; çünkü bulunmuş bir adamın satışı haramdır. (TA.) -A2- [Yapay olarak] sulanmaksızın ot bitiren arazi: (JK, S, K:) yahut yağmurla sulanan arazi; çünkü onun sulaması noksandır: (Mgh:) çoğulu **بُخُوسٌ**. (JK, TA.) ― -b2- Yine, (TA, İbn-Mâlik’ten olarak,) yahut ↓ **بَخْسِىٌّ**, [ki daha muhtemelen doğru şekildir,] hemen önceki mânada **بَخْسٌ**’tan nisbet ismidir; T’de, (Mgh,) şöyle mânalandırılmıştır: Kaynak yahut kuyu yahut benzeri sudan sulanmayan, ancak yalnız yağmurla [sulanan] tohum mahsulü. (Mgh, ve TA İbn-Mâlik’ten.)

**بَخْسِىٌّ**
**بَخْسِىٌّ** بخس بخسى بخسي خس : **بَخْسٌ** maddesine bak.

**بَاخِسٌ**
**بَاخِسٌ** باخس Haksız, yahut adaletsiz davranan herhangi biri. (TA.) Bir darb-ı meselde şöyle denilmiştir: **تَحْسِبُهَا حَمْقَآءَ وَ هِىَ بَاخِسٌ**; (S, A, K;) darb-ı mesel böyle cereyan eder; fakat Sa‘leb’e göre, (S,) **بَاخِسَةٌ** de diyebilirsin; (S, K;) yani, [onu ahmak sanırsın,] fakat o haksızdır, yahut adaletsizdir: bunu, zayıf anlayışlıymış gibi görünen, hâlbuki kurnaz ve hilekâr olan kimse hakkında söylerler. (K, TA.) Darb-ı meselin aslı şudur: Temîm’den Benû’l-‘Anber’den bir adam, ona sahip olmayı arzulayarak ve onun ahmak olduğunu, malını gözetmediğini ve onu bilmediğini sanarak, malını bir kadının malıyla karıştırdı: sonra karıştırdıktan sonra onunla bir taksim yaptı; fakat o, kendi malını almadıkça taksimden razı olmadı: onu yetki sahiplerine şikâyet etti; bunun üzerine o, maldan onun istediğini ona vererek ondan kurtuldu: ve adam, davranışından dolayı kınandı; ona, “Bir kadını aldatıyorsun: bu haksız davranış (**بَخْس**) değil midir?” denildi; bunun üzerine o, yukarıdaki sözlerle cevap verdi; bu da bir darb-ı mesel oldu. (Th, K, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَخَسَ
بَخَسَ A ( n. ac. بَخْس 1 ),
a.  Diminished.

b.  Wronged, defrauded.

c.  Put out ( the eye of ).

تَبَاْخَسَ
تَبَاْخَسَ VI ,
a.  Defrauded one another.

بَخْس
بَخْس 1 , ( pl. بُخُوْس 27 ),
a.  Deficient, defective.

b.  Low ( price ).

بَخِس
بَخِس 5 ,
a.  Low priced: cheap.

بَاْخِس
بَاْخِس 21 ,
a.  Tyrannous, tyrannical.

##### Türkçe

**بَخَسَ**
**بَخَسَ** A ( i. ac. **بَخْس** 1 ),
a. Eksiltti.

b. Zulmetti, aldattı.

c. (Gözünü) çıkardı.

**تَبَاْخَسَ**
**تَبَاْخَسَ** VI ,
a. Birbirlerini aldattılar.

**بَخْس**
**بَخْس** 1 , ( çoğ. **بُخُوْس** 27 ),
a. Eksik, kusurlu.

b. Düşük (fiyat).

**بَخِس**
**بَخِس** 5 ,
a. Düşük fiyatlı: ucuz.

**بَاْخِس**
**بَاْخِس** 21 ,
a. Zalim, zalimce.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بخس
بَخَسَ - يَبْخَسُ - بَخْس - بَخْساً
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + كائناً + شيئاً: أنقصه حقه بتقدير ثمن الشيء بأقل من الصواب
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + شيئاً + من كائن أوشيء: أنقصه من حقه وثمنه شيئاً بتقدير ثمنه أقل من الصواب
بَخْس: على وزن "فـَعـْل": اسم فعل من " بَخَسَ - يَبْخَسُ ":  إنقاص حق الآخر بتقدير الثمن بأقل من الصواب: وهو كذلك اسم مفعول منه: الثمن الأقل من الصواب
بَخْساً: حال من " بَخْس" : بطريقة فيها بخس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص عند والوفاء، والتأدية المنقوصة بالتزام أو مال " وهي:
وَتَرَ - يَتِرُ، بَخَسَ - يَبْخَسُ، هَضمَ - يَهْضِمُ، خَسِرَ - يَخْسَرُ، نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي)، أَلَتَ - يَأْلِتُ
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + كائناً + شيئاً
 ﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود ﴿ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(183)﴾ الشعراء
 	﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود ﴿وإلى مدين أخاهم شعيبا قال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره قد جاءتكم بينة من ربكم فأوفوا الكيل والميزان ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تفسدوا في الأرض بعد إصلاحها ذلكم خير لكم إن كنتم مؤمنين(85)﴾ الأعراف
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + شيئاً + من كائن أوشيء
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة
 	﴿من كان يريد الحياة الدنيا وزينتها نوف إليهم أعمالهم فيها وهم فيها لا يبخسون (15)﴾ هود ﴿وأنا لما سمعنا الهدى آمنا به فمن يؤمن بربه فلا يخاف بخسا ولا رهقا(13)﴾ الجن
بَخْسا
 ﴿وأنا لما سمعنا الهدى آمنا به فمن يؤمن بربه فلا يخاف بخسا ولا رهقا(13)﴾ الجن ﴿من كان يريد الحياة الدنيا وزينتها نوف إليهم أعمالهم فيها وهم فيها لا يبخسون (15)﴾ هود
بَخْس
 ﴿وشروه بثمن بخس دراهم معدودة وكانوا فيه من الزاهدين(20)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [بخس] ب خ س: البَخْسُ الناقص يقال شراه بثمن بخس وقد بَخَسَهُ حقه أي نقصه وبابه قطع ويقال للبيع إذا كان قصدا لا بَخْسَ فيه ولا شطط
الراغب
بخس
البخس: نقص الشيء على سبيل الظلم، قال تعالى: }وهم فيها لا يبخسون﴿[هود/15]، وقال تعالى:﴾ولا تبخسوا الناس أشياءهم﴿[الأعراف/85]، والبخس والباخس: الشيء الطفيف الناقص، وقوله تعالى:﴾وشروه بثمن بخس{ [يوسف/20] قيل: معناه: باخس، أي: ناقص، وقيل: مبخوس أي: منقوص، ويقال: تباخسوا أي: تناقصوا وتغابنوا فبخس بعضهم بعضا.
ملخص اللسان
1.    بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛
2.    البَخْسُ: النَّقْصُ.
3.    باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم.
4.    أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه.
5.    فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص من ثواب عمله،
6.    وثَمَنٌ بَخْسٌ: دونَ ما يُحَبُّ.
7.    وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ؛ أَي ناقص دون ثمنه.
8.     والبَخْسُ: الخَسِيسُ الذي بَخَس  به البائعُ.
9.     وبَخَسَ  الميزانً: نَقَصَه.
10.                    وتَباخَسَ القومُ، تغابنوا.
11.                    والبَخْسُ: فَقْءُ العين بالإِصبع وغيرها،
12.                    وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً: فقأَها،
13.                     البَخْسُ نقصانُ الحق.
14.                    والبَخْسُ: أَرض تُنْبِتُ بغير سَقْي،
15.                    والبَخْسُ من الزرع: ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إِنما سقاه ماء السماء؛
16.                    والأَباخِسُ: الأَصابعُ.
17.                    الأَباخِسُ ما بين  الأَصابع وأُصولها.
18.                     والبَخِيسُ من ذي الخُفِّ: اللحم الداخل في خُفِّه.
19.                    والبَخِيسُ: نِياطُ  القلب.
20.                    بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً أَي نقص ولم يبق إِلا في  السُّلامَى والعين،
لسان العرب
● - بخس: البَخْسُ: النَّقْصُ. بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛  وامرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ. وفي المثل في الرجل تَحْسَبُه مغفلاً وهو ذو  نَكْراءَ: تَحسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ أَو باخِسَةٌ؛ أَبو العباس:  باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم. والبَخْسُ من الظلم  أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه.  وقوله عز وجل: فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص من ثواب عمله،  ولا رهقاً أَي ظلماً. وثَمَنٌ بَخْسٌ: دونَ ما يُحَبُّ. وقوله عز وجل:  وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ؛ أَي ناقص دون ثمنه. والبَخْسُ: الخَسِيسُ الذي بَخَس  به البائعُ. قال الزجاج: بَخْس أَي ظُلْم لأَن الإِنسان الموجود لا يحل  بيعه. قال: وقيل بَخْسٌ ناقص، وأَكثر التفسير على أَن بَخْساً ظلم، وجاءَ  في التفسير أَنه بيع بعشرين درهماً، وقيل باثنين وعشرين، أَخذ كل واحد من  إِخوته درهمين، وقيل بأَربعين درهماً، ويقال للبيع إِذا كان قَصْداً: لا  بَخْسَ فيه ولا شطط. وفي التهذيب: لا بَخْس ولا شُطُوط. وبَخَسَ  الميزانً: نَقَصَه. وتَباخَسَ القومُ، تغابنوا. وروي عن الأَوزاعي في حديث: أَنه  يأْتي على الناس زمانٌ يُستحلُّ فيه الربا بالبيع، والخمرُ بالنبيذ،  والبَخْسُ بالزكاة؛ أَراد بالبَخْس ما يأْخذه الولاة باسم العُشْر، يتأَوّلون  فيه أَنه الزكاة والصدقات. والبَخْسُ: فَقْءُ العين بالإِصبع وغيرها،  وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً: فقأَها، لغة في بَخَصَها، والصاد أَعلى.  قال ابن السكيت: يقال بَخَصْتُ عينَه، بالصاد، ولا تقل بَخَسْتُها إِنما  البَخْسُ نقصانُ الحق. والبَخْسُ: أَرض تُنْبِتُ بغير سَقْي، والجمع  بُخُوسٌ. والبَخْسُ من الزرع: ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إِنما سقاه ماء السماء؛  قال أَبو مالك: قال رجل من كندة يقال له العُذافَة وقد رأَيته:  قالتْ لُبَيْنَى: اشْتَرْ لنا سَويقَا،  وهاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا،  واعْجَلْ بِشَحْمٍ نَتَّخِذْ حُرْذِيقا  واشْتَرْ فَعَجِّلْ خادِماً لَبِيقا،  واصْبُغْ ثيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،  من جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا  بِزَعْفَرَانٍ، صِبَغاً رَقيقا  قال: البَخْسُ الذي يزرع بماء السماء، تشريقاً أَي صُفِّرَ شيئاً  يسيراً. والأَباخِسُ: الأَصابعُ. قال الكُمَيْتُ:  جَمَعْتَ نِزَاراً، وهي شَتَّى شُعُوبُها،  كما جَمَعَتْ كَفُّ إليها الأَباخِسا  وإِنه لشديد الأَباخِسِ، وهي لحم العَصَب، وقيل: الأَباخِسُ ما بين  الأَصابع وأُصولها.  والبَخِيسُ من ذي الخُفِّ: اللحم الداخل في خُفِّه. والبَخِيسُ: نِياطُ  القلب. ويقال: بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً أَي نقص ولم يبق إِلا في  السُّلامَى والعين، وهو آخر ما يبقى. وقال الأُموي: إِذا دخل في السُّلامَى  والعين فذهب وهو آخر ما يبقى.
المقاييس في اللغة
بخس الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالىٹ: ﴿وَشَرَوْهُ بِثمنٍ بَخْسٍ﴾ (يوسف 20) أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخِّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حين نُقصانه وذهابه من سائر البدن؛ وقال شاعر:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن
ما دام مُخٌّ في سُلاَمى أَوْ عَينْ
القاموس المحيط:
البَخْسُ النَّقْصُ، والظُّلْمُ، بَخَسَهُ كَمَنَعَهُ، وَفَقْءُ العين بالإِصْبَعِ وغيرِها، وأرضٌ تُنْبِتُ من غيرِ سَقْيٍ، والمَكْسُ. وتَحْسَِبُها حَمْقَاءَ وهي باخِسٌ أو باخِسَةٌ، يُضْرَبُ لمن يَتَبَالَهُ وفيه دَهاء. قِيلَ خَلَطَ رجلٌ مالَهُ بمالِ امرأةٍ، طامعاً فيها، ظاناً أنها حَمْقاء، فلم تَرْضَ عندَ المُقاسَمَةِ، حتى أخذت مالَها، وشَكَتْهُ حتى افْتَدَى منها بما أرادت، فعُوتِبَ في ذلك بأنَّكَ تَخْدَعُ امرأةً، فقال تَحْسَبُهَا المَثَلَ، أي وهي ظالمةٌ. والأباخِسُ الأصابعُ، وأُصولُها، والعَصَبُ. وبَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً وتَبَخَّسَ نَقَصَ، ولم يَبْقَ إلاَّ في السُّلامَى والعَين. وتباخَسُوا تَغابَنُوا.
تاج العروس:
بخس
البَخْسُ : النَّقْصُ والظُّلْمُ وقد بخسَه بَخْساً كمنعَه وقولُه تعالى : " ولا تَبْخَسُوا النَّاسَ " أَي لا تَظْلِمُوهُم وقوله تعالى : " فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقَاً " أَي لا يُنْقَصُ من ثَوابِ عملِه ولا رَهَقاً أّي ظُلْماً . وقوله تعالى : " وشَرَوْهُ بثَمَنٍ بَخْسٍ " وقال الزَّجّاجُ : بَخْسٍ أَي ظُلْمٍ لأَنَّ الإنسانَ المَوجودَ لا يَجوزُ بيعُه وقيل : إنَّه ناقِصٌ دونَ ما يَجِب وقيل : دونَ ثمَنِه وجاءَ في التَّفسير : أَنَّه بِيعَ بعِشرينَ دِرهَماً وقيل باثنين وعشرينَ دِرْهَماً أَخَذَ كلُّ واحدٍ من إخوَتِه دِرهَمَيْنِ وقيل : بأَربَعين دِرْهَماً . قال الليثُ : البَخْسُ : فَقْءُ العَيْنِ بالإصْبَعِ وغيرِها قاله الأَصمعيُّ وهو لُغَةٌ في البَخْصِ وقال ابن السِّكِّيت : بَخَصَ عينَه بالصَّادِ ولا تَقُل : بَخَسَها وإنَّما البَخْسُ : نُقصانُ الحَقِّ كما نقله الأَزْهَرِيُّ وسيأْتي في الصَّادِ والجَمعُ بُخوسٌ . البَخْسُ من الزَّرْعِ : ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إنَّما سقاه ماءُ السَّماءِ قاله أَبو مالِكٍ قال رَجُلٌ من كِنْدَةَ يُقال له العُذافِرُ وقد رأَيْتُه :
قالتْ لُبَيْنَى اشْتَرْ لَنا سَوِيقَا ... وهَاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا
" واعْجَلْ بشَحْمٍ نَتَّخِذْ خُرْدِيقا
قال : البَخْسُ : الذي يُزرَع بماءِ السَّماءِ . البَخْسُ : المَكْسُ وهو ما يأْخذُه الوُلاةُ باسمِ العُشْرِ يتأَوَّلونَ فيه أَنَّه الزَّكاةُ والصَّدَقاتُ ومنه ما رُويَ عن الأَوزاعِيِّ في حديث : " أَنَّه يأْتي على النَّاسِ زَمانٌ يُسْتَحَلُّ فيه الرِّبا بالبيعِ والخَمْرُ بالنَّبيذ والبَخْسُ بالزَّكاةِ والسُّحْتُ بالهَدِيَّة والقَتْلُ بالمَوعِظَةِ " وكُلُّ ظالمٍ باخِسٌ . من أَمثالهم : تَحسِبُها حَمقاءَ وهي بَاخِسٌ أَي ذاتُ بَخْسٍ أَو باخِسَةٌ يُضْرَبُ لِمَنْ يَتبَالَهُ وفيه دَهاءٌ ونُكْرٌ . قيل : أَصْلُ المَثلِ : خَلَطَ رَجُلٌ من بني العَنْبَر من تميمٍ مالَه بمال امْرأَةٍ طامعاً غيها ظانَّاً أَنَّها حَمْقاءُ مُغَفَّلَةٌ لا تَعْقِلُ ولا تَحفَظُ ولا تَعرِفُ مالَها فقاسمَها بعدَ ما خَلَطَ فلم تَرْضَ عند المُقاسَمةِ حتَّى أَخذَت مالَها واسْتَوْفَتْ وشَكَتْهُ عند الوُلاةِ حتَّى افْتَدى منها بما أَرادَتْ من المالِ فعُوتِبَ الرجلُ في ذلكَ وقيل له بأَنَّكَ تَخدَعُ امْرأَةً وليس ذلك بحسَنٍ فقال الرَّجُل عند ذلكَ : تَحْسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ فذهب المَثَلُ أَي وهي ظالِمَةٌ قاله ثعلبٌ . والأَباخِسُ : الأَصابِعُ نفسُها قال الكُمَيْتُ :
جَمَعْتُ نِزاراً وهْيَ شَتَّى شُعوبُها ... كما جمَعَتْ كَفٌّ إليها الأَباخِسا قيل : ما بين الأَصابِع وأُصولِها . يُقال : إنَّه لّشديدُ الأَباخِسِ : أَي لَحمِ العَصَب . يقال : بَخَّسَ المُخُّ تَبْخيساً كذا تَبَخَّسَ وهذه عن الصَّاغانِيِّ : نقَصَ ولم يبقَ إلاّ في السُّلامَى والعَيْنِ وهو آخِرُ ما بقِيَ وقال الأُمَوِيُّ : إذا دخلَ في السُّلامَى والعَيْنِ فذهَبَ وهو آخِرُ ما يَبْقَى وقد رُويَ بالجيم وقد تقدَّم وبخَطِّ أَبي سَهْلٍ : قلتُ : هذا يُروَى بالباءِ والنُّون . وتَباخَسوا : تَغابَنوا . ومما يُستدرَك عليه : يقال للبيع إذا كان قَصْداً : لا بَخْسَ فيه ولا شَطَطَ وفي التهذيبِ : ولا شُطُوطَ . والبَخِيسُ كأَميرٍ : نِياطُ القَلْبِ هكذا في اللسان ولعلَّ الصوابَ فيه بالنُّونِ كما سيأْتي . والبَخيسُ من ذي الخُفِّ : اللَّحمُ الدَّاخِلُ في خُفِّه

##### Türkçe

بخس
**بَخَسَ - يَبْخَسُ - بَخْس - بَخْساً**
**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi: Bir şeyin bedelini doğrudan daha az takdir etmek suretiyle onun hakkını eksiltti
**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlıktan veya bir şeyden: Bedelini doğrudan daha az takdir etmek suretiyle onun hakkından ve bedelinden bir şeyi eksiltti
**بَخْس**: “فـَعـْل” vezni üzere: **بَخَسَ - يَبْخَسُ**’tan fiil ismi: bedeli doğrudan daha az takdir etmek suretiyle başkasının hakkını eksiltme; ve o, ondan (türetilmiş) ism-i mef‘ûl de olur: doğrudan daha az olan bedel
**بَخْساً**: **بَخْس**’tan hâl: içinde **بخس** bulunan bir tarz ile

Ve lafız, “tam verme ve eda etme yanında eksiltme, ve bir yükümlülük veya mal ile eksik eda” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَتَرَ - يَتِرُ**، **بَخَسَ - يَبْخَسُ**، **هَضمَ - يَهْضِمُ**، **خَسِرَ - يَخْسَرُ**، **نَقَصَ - يَنْقُصُ** (müteaddî olan), **أَلَتَ - يَأْلِتُ**

**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi
﴿“Ey kavmim! Ölçeği ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (85)”﴾ Hûd ﴿“İnsanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (183)”﴾ Şuarâ
 	﴿“Ey kavmim! Ölçeği ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (85)”﴾ Hûd ﴿“Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı (gönderdik). Dedi ki: Ey kavmim! Allah’a ibadet edin; sizin için O’ndan başka ilâh yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. Öyleyse ölçeği ve tartıyı tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin; yeryüzünde ıslahından sonra fesat çıkarmayın. Bu, eğer mümin iseniz, sizin için daha hayırlıdır (85)”﴾ A‘râf

**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlıktan veya bir şeyden
﴿“Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar bir borçla borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın; yazsın. Üzerinde hak olan kimse imlâ ettirsin; Rabb’i olan Allah’tan sakınsın ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Eğer üzerinde hak olan kimse sefih veya zayıf ise yahut kendisi imlâ ettiremiyorsa, velisi adaletle imlâ ettirsin. Erkeklerinizden iki şahit tutun; eğer iki erkek olmazsa, razı olduğunuz şahitlerden bir erkek ve iki kadın (olsun); biri şaşırırsa öteki ona hatırlatsın diye. Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar. Vadesine kadar onu küçük veya büyük yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında daha adildir, şahitlik için daha sağlamdır ve şüphe etmemenize daha yakındır; ancak aranızda peşin bir ticaret olur da onu aranızda döndürürseniz, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda şahit tutun. Kâtip de şahit de zarar görmesin. Eğer yaparsanız, bu sizin için fısktır. Allah’tan sakının; Allah size öğretir; Allah her şeyi bilendir (282)”﴾ Bakara
 	﴿“Kim dünya hayatını ve süsünü isterse, onlara orada amellerini tam veririz; onlar orada eksiltilmezler (15)”﴾ Hûd ﴿“Biz hidayeti işittiğimizde ona iman ettik; artık kim Rabbine iman ederse, ne **بخسا**’dan ne de **رهقا**’dan korkar (13)”﴾ Cin

**بَخْسا**
﴿“Biz hidayeti işittiğimizde ona iman ettik; artık kim Rabbine iman ederse, ne **بخسا**’dan ne de **رهقا**’dan korkar (13)”﴾ Cin ﴿“Kim dünya hayatını ve süsünü isterse, onlara orada amellerini tam veririz; onlar orada eksiltilmezler (15)”﴾ Hûd

**بَخْس**
﴿“Onu sayılı dirhemlerle, **بخس** bir bedelle sattılar; onlar onda zâhidlerdendi (20)”﴾ Yûsuf

Muhtârü’s-sıhâh
● [**بخس**] ب خ س: **البَخْسُ** eksik olandır; “Onu **بخس** bir bedelle satın aldı” denir. “Onun hakkını **بَخَسَهُ**” yani onu eksiltti. Babı **قطع**’tır. Ve satış için, kasıtlı (orta) olduğu zaman: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شطط** denir.

Râgıb
بخس
**البخس**: zulüm yoluyla şeyin eksiltilmesi. Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Ve onlar orada eksiltilmezler”﴾ [Hûd/15]; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿“İnsanların eşyalarını eksiltmeyin”﴾ [A‘râf/85]. Ve **البخس** ve **الباخس**: eksik, az şeydir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Onu **بخس** bir bedelle sattılar”﴾ [Yûsuf/20]; denildi ki: manası **باخس**’tır; yani eksik. Ve denildi ki: **مبخوس** yani eksiltilmiş. Ve “**تباخسوا**” denir; yani birbirlerinden eksildiler ve aldanıp eksik aldılar; böylece bazısı bazısını **بخس** etti.

Lisân özeti
1. **بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً**: onu eksilttiği zaman;
2. **البَخْسُ**: eksiltme.
3. **باخِسٌ** “zâlim” manasındadır; “**ولا تَبْخَسُوا الناس**”: onları zulmetmeyin.
4. Kardeşinin hakkını **أَنْ تَبْخَسَ**: onu eksiltmen; tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi.
5. “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً**”: yani amelinin sevabından eksiltilmez,
6. Ve **ثَمَنٌ بَخْسٌ**: sevilenin aşağısında.
7. “**وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ**”: yani bedelinin aşağısında eksik.
8. Ve **البَخْسُ**: satıcının onunla **بَخَس** ettiği değersiz (şey).
9. **وبَخَسَ الميزانً**: onu eksiltti.
10. **وتَباخَسَ القومُ**: aldanıp eksik aldılar.
11. **والبَخْسُ**: parmak ve benzeriyle gözün patlatılması,
12. **وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً**: onu patlattı,
13. **البَخْسُ**: hakkın eksiltilmesi.
14. **والبَخْسُ**: sulamasız bitiren bir arazi,
15. Ekinlerden **البَخْسُ**: “**عِدّ**” suyu ile sulanmamış olan; onu ancak gök suyu sulamıştır;
16. **والأَباخِسُ**: parmaklardır.
17. **الأَباخِسُ**: parmaklar ile kökleri arasıdır.
18. **والبَخِيسُ**: toynaklıdan, toynağının içinde bulunan ettir.
19. **والبَخِيسُ**: kalbin bağıdır.
20. **بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً**: yani eksildi ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı,

Lisânü’l-Arab
● - بخس: **البَخْسُ**: eksiltmedir. **بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً**: onu eksilttiği zaman; ve **امرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ**. Ve “adam hakkında, onu gafil sanırsın hâlbuki o **نَكْراءَ** sahibidir” meselinde: “onu ahmak sanırsın hâlbuki o **باخِسٌ** yahut **باخِسَةٌ**’dir.” Ebü’l-Abbâs: **باخِسٌ** “zâlim” manasındadır; “**ولا تَبْخَسُوا الناس**”: onları zulmetmeyin. Ve zulümden **البَخْسُ**: kardeşinin hakkını **أَنْ تَبْخَسَ** edip onu eksiltmendir; tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً**”: yani amelinin sevabından eksiltilmez; ve **رهقاً**: yani zulüm. Ve **ثَمَنٌ بَخْسٌ**: sevilenin aşağısında. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ**”: yani bedelinin aşağısında eksik. Ve **البَخْسُ**: satıcının onunla **بَخَس** ettiği değersiz (şey). Zecâc dedi ki: **بَخْس** yani zulüm; çünkü mevcut insanın satılması helâl olmaz. Dedi ki: ve “**بَخْسٌ** eksik” denildi; tefsirin çoğu, **بَخْساً**’ın zulüm olduğu üzerinedir. Ve tefsirde geldi ki: yirmi dirheme satıldı; ve yirmi ikiye denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. Ve satış için, kasıtlı (orta) olduğu zaman: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شطط** denir. Ve **التهذيب**’de: ne **بَخْس** ne de **شُطُوط**. Ve **بَخَسَ الميزانً**: onu eksiltti. Ve **تَباخَسَ القومُ**: aldanıp eksik aldılar. Ve Evzâî’den bir hadiste rivayet olundu: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; onda ribâ satışla helâl sayılır, şarap nebîzle, ve **البَخْسُ** zekâtla.” **البَخْس** ile, valilerin **العُشْر** adıyla aldıkları şeyi kastetti; onda, onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler. Ve **البَخْسُ**: parmak ve benzeriyle gözün patlatılmasıdır; ve **بَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً**: onu patlattı; **بَخَصَها**’da bir dildir; ve **الصاد** daha yüksektir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Gözünü **بَخَصْتُ** ( **الصاد** ile) dersin; **بَخَسْتُها** deme; ancak **البَخْسُ** hakkın eksiltilmesidir.” Ve **البَخْسُ**: sulamasız bitiren bir arazidir; çoğulu **بُخُوسٌ**. Ve ekinden **البَخْسُ**: “**عِدّ**” suyu ile sulanmamış olan; onu ancak gök suyu sulamıştır. Ebû Mâlik dedi ki: Kinde’den bir adam dedi; ona **العُذافَة** denir; onu gördüm:
“Lübeynâ dedi: Bizim için kavut satın al,
ve **البَخْس** buğdayını yahut un getir,
ve acele et, bir yağ (içyağı) ile; **حُرْذِيقا** edinelim,
ve satın al; acele et, uygun bir hizmetçi,
ve elbiselerimi gerçek bir boyayla boya,
iyi **العُصْفُر**’dan; **تَشْرِيقا** değil,
safranla; ince bir boya.”
Dedi ki: **البَخْسُ**, gök suyuyla ekilendir; **تشريقاً**: yani birazcık sarartıldı. Ve **الأَباخِسُ**: parmaklardır. Kümeyt dedi ki:
“**نِزار**’ı topladın; hâlbuki onun kolları dağınıktır,
tıpkı bir avucun **الأَباخِسا**’yı kendine toplaması gibi.”
Ve “O, **الأَباخِسِ**’i şiddetlidir” denir; o, sinir etidir. Ve denildi ki: **الأَباخِسُ** parmaklar ile kökleri arasıdır. Ve **البَخِيسُ**: toynaklıdan, toynağının içinde bulunan ettir. Ve **البَخِيسُ**: kalbin bağıdır. Ve “**بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً**” denir: yani eksildi ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı; o, kalanların sonuncusudur. Ümeyyî dedi ki: **السُّلامَى** ve göze girdiği zaman gider; o, kalanların sonuncusudur.

el-Makâyîs fi’l-luğa
**بخس**: **الباء** ve **الخاء** ve **السين** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Yüce Allah dedi: ﴿“Onu **بَخْسٍ** bir bedelle sattılar”﴾ (Yûsuf 20) yani eksiltme. Ve bu babdandır, onların ilikte söyledikleri: “**بَخَّسَ تَبخيساً**”, **السُّلامى** ve **العَين**’de olduğu zaman; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gitmesi vaktindedir. Ve bir şair dedi:
“Bir işten şikâyet etmezim, ben tükenmiş olsam da,
**سُلاَمى** yahut gözde bir ilik oldukça.”

el-Kâmûsü’l-muhît:
**البَخْسُ** eksiltme ve zulümdür; **بَخَسَهُ** “**كَمَنَعَهُ**” gibidir; ve parmak ve benzeriyle gözün patlatılmasıdır; ve sulamasız bitiren bir arazidir; ve **المَكْسُ**’tur. Ve “Onu ahmak sanırsın hâlbuki o **باخِسٌ** yahut **باخِسَةٌ**’dir”: içinde kurnazlık bulunduğu hâlde onu hafife alan kimse için darb-ı meseldir. Denildi ki: Bir adam, bir kadının malını onun malıyla karıştırdı; ona tamah ederek, onun ahmak olduğunu zannederek; sonra paylaşmada razı olmadı; ta ki malını aldı ve onu şikâyet etti; nihayet ondan, istediğiyle fidye verdi; bunun üzerine ona: “Sen bir kadını aldatıyorsun” diye sitem edildi; o da “Onu ahmak sanırsın, hâlbuki o meseldir” dedi; yani o zâlimdir. Ve **الأباخِسُ**: parmaklar, ve onların kökleri, ve sinirdir. Ve **بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً** ve **تَبَخَّسَ**: eksildi; ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı. Ve **تباخَسُوا**: aldanıp eksik aldılar.

Tâcü’l-arûs:
بخس
**البَخْسُ**: eksiltme ve zulümdür; ve onu **بَخْساً** ile **كمنعَه** gibi **بخس** etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تَبْخَسُوا النَّاسَ**”: yani onları zulmetmeyin. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقَاً**”: yani amelinin sevabından eksiltilmez; ve **رَهَقاً**: yani zulüm. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وشَرَوْهُ بثَمَنٍ بَخْسٍ**”. Zecâc dedi ki: “**بَخْسٍ**” yani zulüm; çünkü mevcut insanın satılması câiz değildir. Ve denildi ki: o, gerekli olanın aşağısında eksiktir; ve denildi ki: bedelinin aşağısındadır. Ve tefsirde geldi ki: yirmi dirheme satıldı; ve yirmi iki dirheme denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. Leys dedi ki: **البَخْسُ**: parmak ve benzeriyle gözün patlatılmasıdır; Asmaî bunu söyledi; ve o, **البَخْصِ**’ta bir dildir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Gözünü **بَخَصَ** ( **الصاد** ile) et; “**بَخَسَها**” deme; ancak **البَخْسُ**: hakkın eksiltilmesidir; Ezherî’nin naklettiği üzere; ve **الصاد**’da gelecektir. Ve çoğul **بُخوسٌ**’tur. Ekinlerden **البَخْسُ**: “**عِدّ**” suyu ile sulanmamış olan; onu ancak gök suyu sulamıştır; Ebû Mâlik bunu söyledi. Kinde’den bir adam dedi; ona **العُذافِرُ** denir; onu gördüm:
“Lübeynâ dedi: Bizim için kavut satın al ... ve **البَخْسِ** buğdayını yahut un getir”
“ve acele et, bir yağ ile; **خُرْدِيقا** edinelim”
Dedi ki: **البَخْسُ**: gök suyuyla ekilendir. **البَخْسُ**: **المَكْسُ**’tur; o, valilerin **العُشْر** adıyla aldıkları şeydir; onda, onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler. Ve ondan, Evzâî’den bir hadiste rivayet olunan: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; onda ribâ satışla helâl sayılır, şarap nebîzle, **البَخْسُ** zekâtla, **السُّحْتُ** hediye ile, öldürme öğütle.” Ve her zâlim **باخِسٌ**’tir. Onların mesellerindendir: “Onu ahmak sanırsın hâlbuki o **بَاخِسٌ**”; yani **بَخْس** sahibi; yahut **باخِسَةٌ**; içinde kurnazlık ve **نُكْرٌ** bulunduğu hâlde onu hafife alan kimse için darb-ı meseldir. Denildi ki: Meselin aslı: Temîm’den Benî’l-Anber’den bir adam, bir kadının malını onun malıyla karıştırdı; ona tamah ederek, onun ahmak, aldatılmış, akletmeyen, korumayan, malını bilmeyen olduğunu zannederek; karıştırdıktan sonra onunla paylaştı; paylaşmada razı olmadı; ta ki malını aldı ve tam aldı; ve onu valilere şikâyet etti; nihayet ondan, istediği mal ile fidye verdi. Bunun üzerine adama sitem edildi; ve ona: “Sen bir kadını aldatıyorsun; bu iyi değildir” denildi. Adam o sırada dedi ki: “Onu ahmak sanırsın hâlbuki o **باخِسٌ**”; böylece mesel yayıldı; yani o zâlimdir. Bunu Sa‘leb söyledi. Ve **الأَباخِسُ**: parmakların kendileridir. Kümeyt dedi ki:
“**نِزار**’ı topladım; hâlbuki onun kolları dağınıktır ... tıpkı bir avucun **الأَباخِسا**’yı kendine toplaması gibi”
Denildi ki: parmaklar ile kökleri arasıdır. “O, **الأَباخِسِ**’i şiddetlidir” denir: yani sinir eti. “**بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً**” denir; keza **تَبَخَّسَ**; bu, Sâgânî’dendir: eksildi; ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı; o, kalanların sonuncusudur. Ümeyyî dedi ki: **السُّلامَى** ve göze girdiği zaman gider; o, kalanların sonuncusudur. Ve **بالجيم** ile rivayet olundu; ve daha önce geçti. Ve Ebû Sehl’in hattıyla: “Dedim ki: Bu, **بالباءِ والنُّون** ile rivayet olunur.” Ve **تَباخَسوا**: aldanıp eksik aldılar. Ve bunun üzerine istidrâk edilenden: satış için, kasıtlı (orta) olduğu zaman: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شَطَطَ**. Ve **التهذيب**’de: ve ne **شُطُوطَ**. Ve **البَخِيسُ** “**كأَميرٍ**” gibi: kalbin bağıdır; lisânda böyledir; belki de doğrusunda **بالنُّون** iledir; nitekim gelecektir. Ve toynaklıdan **البَخيسُ**: toynağının içinde bulunan ettir.
