# بخس — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: بخس

بخس
بَخَسَ - يَبْخَسُ - بَخْس - بَخْساً
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + كائناً + شيئاً: أنقصه حقه بتقدير ثمن الشيء بأقل من الصواب
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + شيئاً + من كائن أوشيء: أنقصه من حقه وثمنه شيئاً بتقدير ثمنه أقل من الصواب
بَخْس: على وزن "فـَعـْل": اسم فعل من " بَخَسَ - يَبْخَسُ ":  إنقاص حق الآخر بتقدير الثمن بأقل من الصواب: وهو كذلك اسم مفعول منه: الثمن الأقل من الصواب
بَخْساً: حال من " بَخْس" : بطريقة فيها بخس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص عند والوفاء، والتأدية المنقوصة بالتزام أو مال " وهي:
وَتَرَ - يَتِرُ، بَخَسَ - يَبْخَسُ، هَضمَ - يَهْضِمُ، خَسِرَ - يَخْسَرُ، نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي)، أَلَتَ - يَأْلِتُ
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + كائناً + شيئاً
 ﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود ﴿ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(183)﴾ الشعراء
 	﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود ﴿وإلى مدين أخاهم شعيبا قال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره قد جاءتكم بينة من ربكم فأوفوا الكيل والميزان ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تفسدوا في الأرض بعد إصلاحها ذلكم خير لكم إن كنتم مؤمنين(85)﴾ الأعراف
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + شيئاً + من كائن أوشيء
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة
 	﴿من كان يريد الحياة الدنيا وزينتها نوف إليهم أعمالهم فيها وهم فيها لا يبخسون (15)﴾ هود ﴿وأنا لما سمعنا الهدى آمنا به فمن يؤمن بربه فلا يخاف بخسا ولا رهقا(13)﴾ الجن
بَخْسا
 ﴿وأنا لما سمعنا الهدى آمنا به فمن يؤمن بربه فلا يخاف بخسا ولا رهقا(13)﴾ الجن ﴿من كان يريد الحياة الدنيا وزينتها نوف إليهم أعمالهم فيها وهم فيها لا يبخسون (15)﴾ هود
بَخْس
 ﴿وشروه بثمن بخس دراهم معدودة وكانوا فيه من الزاهدين(20)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [بخس] ب خ س: البَخْسُ الناقص يقال شراه بثمن بخس وقد بَخَسَهُ حقه أي نقصه وبابه قطع ويقال للبيع إذا كان قصدا لا بَخْسَ فيه ولا شطط
الراغب
بخس
البخس: نقص الشيء على سبيل الظلم، قال تعالى: }وهم فيها لا يبخسون﴿[هود/15]، وقال تعالى:﴾ولا تبخسوا الناس أشياءهم﴿[الأعراف/85]، والبخس والباخس: الشيء الطفيف الناقص، وقوله تعالى:﴾وشروه بثمن بخس{ [يوسف/20] قيل: معناه: باخس، أي: ناقص، وقيل: مبخوس أي: منقوص، ويقال: تباخسوا أي: تناقصوا وتغابنوا فبخس بعضهم بعضا.
ملخص اللسان
1.    بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛
2.    البَخْسُ: النَّقْصُ.
3.    باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم.
4.    أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه.
5.    فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص من ثواب عمله،
6.    وثَمَنٌ بَخْسٌ: دونَ ما يُحَبُّ.
7.    وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ؛ أَي ناقص دون ثمنه.
8.     والبَخْسُ: الخَسِيسُ الذي بَخَس  به البائعُ.
9.     وبَخَسَ  الميزانً: نَقَصَه.
10.                    وتَباخَسَ القومُ، تغابنوا.
11.                    والبَخْسُ: فَقْءُ العين بالإِصبع وغيرها،
12.                    وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً: فقأَها،
13.                     البَخْسُ نقصانُ الحق.
14.                    والبَخْسُ: أَرض تُنْبِتُ بغير سَقْي،
15.                    والبَخْسُ من الزرع: ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إِنما سقاه ماء السماء؛
16.                    والأَباخِسُ: الأَصابعُ.
17.                    الأَباخِسُ ما بين  الأَصابع وأُصولها.
18.                     والبَخِيسُ من ذي الخُفِّ: اللحم الداخل في خُفِّه.
19.                    والبَخِيسُ: نِياطُ  القلب.
20.                    بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً أَي نقص ولم يبق إِلا في  السُّلامَى والعين،
لسان العرب
● - بخس: البَخْسُ: النَّقْصُ. بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛  وامرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ. وفي المثل في الرجل تَحْسَبُه مغفلاً وهو ذو  نَكْراءَ: تَحسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ أَو باخِسَةٌ؛ أَبو العباس:  باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم. والبَخْسُ من الظلم  أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه.  وقوله عز وجل: فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص من ثواب عمله،  ولا رهقاً أَي ظلماً. وثَمَنٌ بَخْسٌ: دونَ ما يُحَبُّ. وقوله عز وجل:  وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ؛ أَي ناقص دون ثمنه. والبَخْسُ: الخَسِيسُ الذي بَخَس  به البائعُ. قال الزجاج: بَخْس أَي ظُلْم لأَن الإِنسان الموجود لا يحل  بيعه. قال: وقيل بَخْسٌ ناقص، وأَكثر التفسير على أَن بَخْساً ظلم، وجاءَ  في التفسير أَنه بيع بعشرين درهماً، وقيل باثنين وعشرين، أَخذ كل واحد من  إِخوته درهمين، وقيل بأَربعين درهماً، ويقال للبيع إِذا كان قَصْداً: لا  بَخْسَ فيه ولا شطط. وفي التهذيب: لا بَخْس ولا شُطُوط. وبَخَسَ  الميزانً: نَقَصَه. وتَباخَسَ القومُ، تغابنوا. وروي عن الأَوزاعي في حديث: أَنه  يأْتي على الناس زمانٌ يُستحلُّ فيه الربا بالبيع، والخمرُ بالنبيذ،  والبَخْسُ بالزكاة؛ أَراد بالبَخْس ما يأْخذه الولاة باسم العُشْر، يتأَوّلون  فيه أَنه الزكاة والصدقات. والبَخْسُ: فَقْءُ العين بالإِصبع وغيرها،  وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً: فقأَها، لغة في بَخَصَها، والصاد أَعلى.  قال ابن السكيت: يقال بَخَصْتُ عينَه، بالصاد، ولا تقل بَخَسْتُها إِنما  البَخْسُ نقصانُ الحق. والبَخْسُ: أَرض تُنْبِتُ بغير سَقْي، والجمع  بُخُوسٌ. والبَخْسُ من الزرع: ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إِنما سقاه ماء السماء؛  قال أَبو مالك: قال رجل من كندة يقال له العُذافَة وقد رأَيته:  قالتْ لُبَيْنَى: اشْتَرْ لنا سَويقَا،  وهاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا،  واعْجَلْ بِشَحْمٍ نَتَّخِذْ حُرْذِيقا  واشْتَرْ فَعَجِّلْ خادِماً لَبِيقا،  واصْبُغْ ثيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،  من جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا  بِزَعْفَرَانٍ، صِبَغاً رَقيقا  قال: البَخْسُ الذي يزرع بماء السماء، تشريقاً أَي صُفِّرَ شيئاً  يسيراً. والأَباخِسُ: الأَصابعُ. قال الكُمَيْتُ:  جَمَعْتَ نِزَاراً، وهي شَتَّى شُعُوبُها،  كما جَمَعَتْ كَفُّ إليها الأَباخِسا  وإِنه لشديد الأَباخِسِ، وهي لحم العَصَب، وقيل: الأَباخِسُ ما بين  الأَصابع وأُصولها.  والبَخِيسُ من ذي الخُفِّ: اللحم الداخل في خُفِّه. والبَخِيسُ: نِياطُ  القلب. ويقال: بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً أَي نقص ولم يبق إِلا في  السُّلامَى والعين، وهو آخر ما يبقى. وقال الأُموي: إِذا دخل في السُّلامَى  والعين فذهب وهو آخر ما يبقى.
المقاييس في اللغة
بخس الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالىٹ: ﴿وَشَرَوْهُ بِثمنٍ بَخْسٍ﴾ (يوسف 20) أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخِّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حين نُقصانه وذهابه من سائر البدن؛ وقال شاعر:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن
ما دام مُخٌّ في سُلاَمى أَوْ عَينْ
القاموس المحيط:
البَخْسُ النَّقْصُ، والظُّلْمُ، بَخَسَهُ كَمَنَعَهُ، وَفَقْءُ العين بالإِصْبَعِ وغيرِها، وأرضٌ تُنْبِتُ من غيرِ سَقْيٍ، والمَكْسُ. وتَحْسَِبُها حَمْقَاءَ وهي باخِسٌ أو باخِسَةٌ، يُضْرَبُ لمن يَتَبَالَهُ وفيه دَهاء. قِيلَ خَلَطَ رجلٌ مالَهُ بمالِ امرأةٍ، طامعاً فيها، ظاناً أنها حَمْقاء، فلم تَرْضَ عندَ المُقاسَمَةِ، حتى أخذت مالَها، وشَكَتْهُ حتى افْتَدَى منها بما أرادت، فعُوتِبَ في ذلك بأنَّكَ تَخْدَعُ امرأةً، فقال تَحْسَبُهَا المَثَلَ، أي وهي ظالمةٌ. والأباخِسُ الأصابعُ، وأُصولُها، والعَصَبُ. وبَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً وتَبَخَّسَ نَقَصَ، ولم يَبْقَ إلاَّ في السُّلامَى والعَين. وتباخَسُوا تَغابَنُوا.
تاج العروس:
بخس
البَخْسُ : النَّقْصُ والظُّلْمُ وقد بخسَه بَخْساً كمنعَه وقولُه تعالى : " ولا تَبْخَسُوا النَّاسَ " أَي لا تَظْلِمُوهُم وقوله تعالى : " فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقَاً " أَي لا يُنْقَصُ من ثَوابِ عملِه ولا رَهَقاً أّي ظُلْماً . وقوله تعالى : " وشَرَوْهُ بثَمَنٍ بَخْسٍ " وقال الزَّجّاجُ : بَخْسٍ أَي ظُلْمٍ لأَنَّ الإنسانَ المَوجودَ لا يَجوزُ بيعُه وقيل : إنَّه ناقِصٌ دونَ ما يَجِب وقيل : دونَ ثمَنِه وجاءَ في التَّفسير : أَنَّه بِيعَ بعِشرينَ دِرهَماً وقيل باثنين وعشرينَ دِرْهَماً أَخَذَ كلُّ واحدٍ من إخوَتِه دِرهَمَيْنِ وقيل : بأَربَعين دِرْهَماً . قال الليثُ : البَخْسُ : فَقْءُ العَيْنِ بالإصْبَعِ وغيرِها قاله الأَصمعيُّ وهو لُغَةٌ في البَخْصِ وقال ابن السِّكِّيت : بَخَصَ عينَه بالصَّادِ ولا تَقُل : بَخَسَها وإنَّما البَخْسُ : نُقصانُ الحَقِّ كما نقله الأَزْهَرِيُّ وسيأْتي في الصَّادِ والجَمعُ بُخوسٌ . البَخْسُ من الزَّرْعِ : ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إنَّما سقاه ماءُ السَّماءِ قاله أَبو مالِكٍ قال رَجُلٌ من كِنْدَةَ يُقال له العُذافِرُ وقد رأَيْتُه :
قالتْ لُبَيْنَى اشْتَرْ لَنا سَوِيقَا ... وهَاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا
" واعْجَلْ بشَحْمٍ نَتَّخِذْ خُرْدِيقا
قال : البَخْسُ : الذي يُزرَع بماءِ السَّماءِ . البَخْسُ : المَكْسُ وهو ما يأْخذُه الوُلاةُ باسمِ العُشْرِ يتأَوَّلونَ فيه أَنَّه الزَّكاةُ والصَّدَقاتُ ومنه ما رُويَ عن الأَوزاعِيِّ في حديث : " أَنَّه يأْتي على النَّاسِ زَمانٌ يُسْتَحَلُّ فيه الرِّبا بالبيعِ والخَمْرُ بالنَّبيذ والبَخْسُ بالزَّكاةِ والسُّحْتُ بالهَدِيَّة والقَتْلُ بالمَوعِظَةِ " وكُلُّ ظالمٍ باخِسٌ . من أَمثالهم : تَحسِبُها حَمقاءَ وهي بَاخِسٌ أَي ذاتُ بَخْسٍ أَو باخِسَةٌ يُضْرَبُ لِمَنْ يَتبَالَهُ وفيه دَهاءٌ ونُكْرٌ . قيل : أَصْلُ المَثلِ : خَلَطَ رَجُلٌ من بني العَنْبَر من تميمٍ مالَه بمال امْرأَةٍ طامعاً غيها ظانَّاً أَنَّها حَمْقاءُ مُغَفَّلَةٌ لا تَعْقِلُ ولا تَحفَظُ ولا تَعرِفُ مالَها فقاسمَها بعدَ ما خَلَطَ فلم تَرْضَ عند المُقاسَمةِ حتَّى أَخذَت مالَها واسْتَوْفَتْ وشَكَتْهُ عند الوُلاةِ حتَّى افْتَدى منها بما أَرادَتْ من المالِ فعُوتِبَ الرجلُ في ذلكَ وقيل له بأَنَّكَ تَخدَعُ امْرأَةً وليس ذلك بحسَنٍ فقال الرَّجُل عند ذلكَ : تَحْسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ فذهب المَثَلُ أَي وهي ظالِمَةٌ قاله ثعلبٌ . والأَباخِسُ : الأَصابِعُ نفسُها قال الكُمَيْتُ :
جَمَعْتُ نِزاراً وهْيَ شَتَّى شُعوبُها ... كما جمَعَتْ كَفٌّ إليها الأَباخِسا قيل : ما بين الأَصابِع وأُصولِها . يُقال : إنَّه لّشديدُ الأَباخِسِ : أَي لَحمِ العَصَب . يقال : بَخَّسَ المُخُّ تَبْخيساً كذا تَبَخَّسَ وهذه عن الصَّاغانِيِّ : نقَصَ ولم يبقَ إلاّ في السُّلامَى والعَيْنِ وهو آخِرُ ما بقِيَ وقال الأُمَوِيُّ : إذا دخلَ في السُّلامَى والعَيْنِ فذهَبَ وهو آخِرُ ما يَبْقَى وقد رُويَ بالجيم وقد تقدَّم وبخَطِّ أَبي سَهْلٍ : قلتُ : هذا يُروَى بالباءِ والنُّون . وتَباخَسوا : تَغابَنوا . ومما يُستدرَك عليه : يقال للبيع إذا كان قَصْداً : لا بَخْسَ فيه ولا شَطَطَ وفي التهذيبِ : ولا شُطُوطَ . والبَخِيسُ كأَميرٍ : نِياطُ القَلْبِ هكذا في اللسان ولعلَّ الصوابَ فيه بالنُّونِ كما سيأْتي . والبَخيسُ من ذي الخُفِّ : اللَّحمُ الدَّاخِلُ في خُفِّه

### Türkçe

بخس
**بَخَسَ - يَبْخَسُ - بَخْس - بَخْساً**
**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi: Bir şeyin bedelini doğrudan daha az takdir etmek suretiyle onun hakkını eksiltti
**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlıktan veya bir şeyden: Bedelini doğrudan daha az takdir etmek suretiyle onun hakkından ve bedelinden bir şeyi eksiltti
**بَخْس**: “فـَعـْل” vezni üzere: **بَخَسَ - يَبْخَسُ**’tan fiil ismi: bedeli doğrudan daha az takdir etmek suretiyle başkasının hakkını eksiltme; ve o, ondan (türetilmiş) ism-i mef‘ûl de olur: doğrudan daha az olan bedel
**بَخْساً**: **بَخْس**’tan hâl: içinde **بخس** bulunan bir tarz ile

Ve lafız, “tam verme ve eda etme yanında eksiltme, ve bir yükümlülük veya mal ile eksik eda” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَتَرَ - يَتِرُ**، **بَخَسَ - يَبْخَسُ**، **هَضمَ - يَهْضِمُ**، **خَسِرَ - يَخْسَرُ**، **نَقَصَ - يَنْقُصُ** (müteaddî olan), **أَلَتَ - يَأْلِتُ**

**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi
﴿“Ey kavmim! Ölçeği ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (85)”﴾ Hûd ﴿“İnsanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (183)”﴾ Şuarâ
 	﴿“Ey kavmim! Ölçeği ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (85)”﴾ Hûd ﴿“Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı (gönderdik). Dedi ki: Ey kavmim! Allah’a ibadet edin; sizin için O’ndan başka ilâh yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. Öyleyse ölçeği ve tartıyı tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin; yeryüzünde ıslahından sonra fesat çıkarmayın. Bu, eğer mümin iseniz, sizin için daha hayırlıdır (85)”﴾ A‘râf

**بَخَسَ - يَبْخَسُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlıktan veya bir şeyden
﴿“Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar bir borçla borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın; yazsın. Üzerinde hak olan kimse imlâ ettirsin; Rabb’i olan Allah’tan sakınsın ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Eğer üzerinde hak olan kimse sefih veya zayıf ise yahut kendisi imlâ ettiremiyorsa, velisi adaletle imlâ ettirsin. Erkeklerinizden iki şahit tutun; eğer iki erkek olmazsa, razı olduğunuz şahitlerden bir erkek ve iki kadın (olsun); biri şaşırırsa öteki ona hatırlatsın diye. Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar. Vadesine kadar onu küçük veya büyük yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında daha adildir, şahitlik için daha sağlamdır ve şüphe etmemenize daha yakındır; ancak aranızda peşin bir ticaret olur da onu aranızda döndürürseniz, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda şahit tutun. Kâtip de şahit de zarar görmesin. Eğer yaparsanız, bu sizin için fısktır. Allah’tan sakının; Allah size öğretir; Allah her şeyi bilendir (282)”﴾ Bakara
 	﴿“Kim dünya hayatını ve süsünü isterse, onlara orada amellerini tam veririz; onlar orada eksiltilmezler (15)”﴾ Hûd ﴿“Biz hidayeti işittiğimizde ona iman ettik; artık kim Rabbine iman ederse, ne **بخسا**’dan ne de **رهقا**’dan korkar (13)”﴾ Cin

**بَخْسا**
﴿“Biz hidayeti işittiğimizde ona iman ettik; artık kim Rabbine iman ederse, ne **بخسا**’dan ne de **رهقا**’dan korkar (13)”﴾ Cin ﴿“Kim dünya hayatını ve süsünü isterse, onlara orada amellerini tam veririz; onlar orada eksiltilmezler (15)”﴾ Hûd

**بَخْس**
﴿“Onu sayılı dirhemlerle, **بخس** bir bedelle sattılar; onlar onda zâhidlerdendi (20)”﴾ Yûsuf

Muhtârü’s-sıhâh
● [**بخس**] ب خ س: **البَخْسُ** eksik olandır; “Onu **بخس** bir bedelle satın aldı” denir. “Onun hakkını **بَخَسَهُ**” yani onu eksiltti. Babı **قطع**’tır. Ve satış için, kasıtlı (orta) olduğu zaman: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شطط** denir.

Râgıb
بخس
**البخس**: zulüm yoluyla şeyin eksiltilmesi. Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Ve onlar orada eksiltilmezler”﴾ [Hûd/15]; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿“İnsanların eşyalarını eksiltmeyin”﴾ [A‘râf/85]. Ve **البخس** ve **الباخس**: eksik, az şeydir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Onu **بخس** bir bedelle sattılar”﴾ [Yûsuf/20]; denildi ki: manası **باخس**’tır; yani eksik. Ve denildi ki: **مبخوس** yani eksiltilmiş. Ve “**تباخسوا**” denir; yani birbirlerinden eksildiler ve aldanıp eksik aldılar; böylece bazısı bazısını **بخس** etti.

Lisân özeti
1. **بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً**: onu eksilttiği zaman;
2. **البَخْسُ**: eksiltme.
3. **باخِسٌ** “zâlim” manasındadır; “**ولا تَبْخَسُوا الناس**”: onları zulmetmeyin.
4. Kardeşinin hakkını **أَنْ تَبْخَسَ**: onu eksiltmen; tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi.
5. “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً**”: yani amelinin sevabından eksiltilmez,
6. Ve **ثَمَنٌ بَخْسٌ**: sevilenin aşağısında.
7. “**وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ**”: yani bedelinin aşağısında eksik.
8. Ve **البَخْسُ**: satıcının onunla **بَخَس** ettiği değersiz (şey).
9. **وبَخَسَ الميزانً**: onu eksiltti.
10. **وتَباخَسَ القومُ**: aldanıp eksik aldılar.
11. **والبَخْسُ**: parmak ve benzeriyle gözün patlatılması,
12. **وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً**: onu patlattı,
13. **البَخْسُ**: hakkın eksiltilmesi.
14. **والبَخْسُ**: sulamasız bitiren bir arazi,
15. Ekinlerden **البَخْسُ**: “**عِدّ**” suyu ile sulanmamış olan; onu ancak gök suyu sulamıştır;
16. **والأَباخِسُ**: parmaklardır.
17. **الأَباخِسُ**: parmaklar ile kökleri arasıdır.
18. **والبَخِيسُ**: toynaklıdan, toynağının içinde bulunan ettir.
19. **والبَخِيسُ**: kalbin bağıdır.
20. **بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً**: yani eksildi ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı,

Lisânü’l-Arab
● - بخس: **البَخْسُ**: eksiltmedir. **بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً**: onu eksilttiği zaman; ve **امرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ**. Ve “adam hakkında, onu gafil sanırsın hâlbuki o **نَكْراءَ** sahibidir” meselinde: “onu ahmak sanırsın hâlbuki o **باخِسٌ** yahut **باخِسَةٌ**’dir.” Ebü’l-Abbâs: **باخِسٌ** “zâlim” manasındadır; “**ولا تَبْخَسُوا الناس**”: onları zulmetmeyin. Ve zulümden **البَخْسُ**: kardeşinin hakkını **أَنْ تَبْخَسَ** edip onu eksiltmendir; tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً**”: yani amelinin sevabından eksiltilmez; ve **رهقاً**: yani zulüm. Ve **ثَمَنٌ بَخْسٌ**: sevilenin aşağısında. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ**”: yani bedelinin aşağısında eksik. Ve **البَخْسُ**: satıcının onunla **بَخَس** ettiği değersiz (şey). Zecâc dedi ki: **بَخْس** yani zulüm; çünkü mevcut insanın satılması helâl olmaz. Dedi ki: ve “**بَخْسٌ** eksik” denildi; tefsirin çoğu, **بَخْساً**’ın zulüm olduğu üzerinedir. Ve tefsirde geldi ki: yirmi dirheme satıldı; ve yirmi ikiye denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. Ve satış için, kasıtlı (orta) olduğu zaman: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شطط** denir. Ve **التهذيب**’de: ne **بَخْس** ne de **شُطُوط**. Ve **بَخَسَ الميزانً**: onu eksiltti. Ve **تَباخَسَ القومُ**: aldanıp eksik aldılar. Ve Evzâî’den bir hadiste rivayet olundu: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; onda ribâ satışla helâl sayılır, şarap nebîzle, ve **البَخْسُ** zekâtla.” **البَخْس** ile, valilerin **العُشْر** adıyla aldıkları şeyi kastetti; onda, onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler. Ve **البَخْسُ**: parmak ve benzeriyle gözün patlatılmasıdır; ve **بَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً**: onu patlattı; **بَخَصَها**’da bir dildir; ve **الصاد** daha yüksektir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Gözünü **بَخَصْتُ** ( **الصاد** ile) dersin; **بَخَسْتُها** deme; ancak **البَخْسُ** hakkın eksiltilmesidir.” Ve **البَخْسُ**: sulamasız bitiren bir arazidir; çoğulu **بُخُوسٌ**. Ve ekinden **البَخْسُ**: “**عِدّ**” suyu ile sulanmamış olan; onu ancak gök suyu sulamıştır. Ebû Mâlik dedi ki: Kinde’den bir adam dedi; ona **العُذافَة** denir; onu gördüm:
“Lübeynâ dedi: Bizim için kavut satın al,
ve **البَخْس** buğdayını yahut un getir,
ve acele et, bir yağ (içyağı) ile; **حُرْذِيقا** edinelim,
ve satın al; acele et, uygun bir hizmetçi,
ve elbiselerimi gerçek bir boyayla boya,
iyi **العُصْفُر**’dan; **تَشْرِيقا** değil,
safranla; ince bir boya.”
Dedi ki: **البَخْسُ**, gök suyuyla ekilendir; **تشريقاً**: yani birazcık sarartıldı. Ve **الأَباخِسُ**: parmaklardır. Kümeyt dedi ki:
“**نِزار**’ı topladın; hâlbuki onun kolları dağınıktır,
tıpkı bir avucun **الأَباخِسا**’yı kendine toplaması gibi.”
Ve “O, **الأَباخِسِ**’i şiddetlidir” denir; o, sinir etidir. Ve denildi ki: **الأَباخِسُ** parmaklar ile kökleri arasıdır. Ve **البَخِيسُ**: toynaklıdan, toynağının içinde bulunan ettir. Ve **البَخِيسُ**: kalbin bağıdır. Ve “**بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً**” denir: yani eksildi ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı; o, kalanların sonuncusudur. Ümeyyî dedi ki: **السُّلامَى** ve göze girdiği zaman gider; o, kalanların sonuncusudur.

el-Makâyîs fi’l-luğa
**بخس**: **الباء** ve **الخاء** ve **السين** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Yüce Allah dedi: ﴿“Onu **بَخْسٍ** bir bedelle sattılar”﴾ (Yûsuf 20) yani eksiltme. Ve bu babdandır, onların ilikte söyledikleri: “**بَخَّسَ تَبخيساً**”, **السُّلامى** ve **العَين**’de olduğu zaman; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gitmesi vaktindedir. Ve bir şair dedi:
“Bir işten şikâyet etmezim, ben tükenmiş olsam da,
**سُلاَمى** yahut gözde bir ilik oldukça.”

el-Kâmûsü’l-muhît:
**البَخْسُ** eksiltme ve zulümdür; **بَخَسَهُ** “**كَمَنَعَهُ**” gibidir; ve parmak ve benzeriyle gözün patlatılmasıdır; ve sulamasız bitiren bir arazidir; ve **المَكْسُ**’tur. Ve “Onu ahmak sanırsın hâlbuki o **باخِسٌ** yahut **باخِسَةٌ**’dir”: içinde kurnazlık bulunduğu hâlde onu hafife alan kimse için darb-ı meseldir. Denildi ki: Bir adam, bir kadının malını onun malıyla karıştırdı; ona tamah ederek, onun ahmak olduğunu zannederek; sonra paylaşmada razı olmadı; ta ki malını aldı ve onu şikâyet etti; nihayet ondan, istediğiyle fidye verdi; bunun üzerine ona: “Sen bir kadını aldatıyorsun” diye sitem edildi; o da “Onu ahmak sanırsın, hâlbuki o meseldir” dedi; yani o zâlimdir. Ve **الأباخِسُ**: parmaklar, ve onların kökleri, ve sinirdir. Ve **بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً** ve **تَبَخَّسَ**: eksildi; ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı. Ve **تباخَسُوا**: aldanıp eksik aldılar.

Tâcü’l-arûs:
بخس
**البَخْسُ**: eksiltme ve zulümdür; ve onu **بَخْساً** ile **كمنعَه** gibi **بخس** etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تَبْخَسُوا النَّاسَ**”: yani onları zulmetmeyin. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقَاً**”: yani amelinin sevabından eksiltilmez; ve **رَهَقاً**: yani zulüm. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وشَرَوْهُ بثَمَنٍ بَخْسٍ**”. Zecâc dedi ki: “**بَخْسٍ**” yani zulüm; çünkü mevcut insanın satılması câiz değildir. Ve denildi ki: o, gerekli olanın aşağısında eksiktir; ve denildi ki: bedelinin aşağısındadır. Ve tefsirde geldi ki: yirmi dirheme satıldı; ve yirmi iki dirheme denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. Leys dedi ki: **البَخْسُ**: parmak ve benzeriyle gözün patlatılmasıdır; Asmaî bunu söyledi; ve o, **البَخْصِ**’ta bir dildir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Gözünü **بَخَصَ** ( **الصاد** ile) et; “**بَخَسَها**” deme; ancak **البَخْسُ**: hakkın eksiltilmesidir; Ezherî’nin naklettiği üzere; ve **الصاد**’da gelecektir. Ve çoğul **بُخوسٌ**’tur. Ekinlerden **البَخْسُ**: “**عِدّ**” suyu ile sulanmamış olan; onu ancak gök suyu sulamıştır; Ebû Mâlik bunu söyledi. Kinde’den bir adam dedi; ona **العُذافِرُ** denir; onu gördüm:
“Lübeynâ dedi: Bizim için kavut satın al ... ve **البَخْسِ** buğdayını yahut un getir”
“ve acele et, bir yağ ile; **خُرْدِيقا** edinelim”
Dedi ki: **البَخْسُ**: gök suyuyla ekilendir. **البَخْسُ**: **المَكْسُ**’tur; o, valilerin **العُشْر** adıyla aldıkları şeydir; onda, onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler. Ve ondan, Evzâî’den bir hadiste rivayet olunan: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; onda ribâ satışla helâl sayılır, şarap nebîzle, **البَخْسُ** zekâtla, **السُّحْتُ** hediye ile, öldürme öğütle.” Ve her zâlim **باخِسٌ**’tir. Onların mesellerindendir: “Onu ahmak sanırsın hâlbuki o **بَاخِسٌ**”; yani **بَخْس** sahibi; yahut **باخِسَةٌ**; içinde kurnazlık ve **نُكْرٌ** bulunduğu hâlde onu hafife alan kimse için darb-ı meseldir. Denildi ki: Meselin aslı: Temîm’den Benî’l-Anber’den bir adam, bir kadının malını onun malıyla karıştırdı; ona tamah ederek, onun ahmak, aldatılmış, akletmeyen, korumayan, malını bilmeyen olduğunu zannederek; karıştırdıktan sonra onunla paylaştı; paylaşmada razı olmadı; ta ki malını aldı ve tam aldı; ve onu valilere şikâyet etti; nihayet ondan, istediği mal ile fidye verdi. Bunun üzerine adama sitem edildi; ve ona: “Sen bir kadını aldatıyorsun; bu iyi değildir” denildi. Adam o sırada dedi ki: “Onu ahmak sanırsın hâlbuki o **باخِسٌ**”; böylece mesel yayıldı; yani o zâlimdir. Bunu Sa‘leb söyledi. Ve **الأَباخِسُ**: parmakların kendileridir. Kümeyt dedi ki:
“**نِزار**’ı topladım; hâlbuki onun kolları dağınıktır ... tıpkı bir avucun **الأَباخِسا**’yı kendine toplaması gibi”
Denildi ki: parmaklar ile kökleri arasıdır. “O, **الأَباخِسِ**’i şiddetlidir” denir: yani sinir eti. “**بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً**” denir; keza **تَبَخَّسَ**; bu, Sâgânî’dendir: eksildi; ve ancak **السُّلامَى** ve gözde kaldı; o, kalanların sonuncusudur. Ümeyyî dedi ki: **السُّلامَى** ve göze girdiği zaman gider; o, kalanların sonuncusudur. Ve **بالجيم** ile rivayet olundu; ve daha önce geçti. Ve Ebû Sehl’in hattıyla: “Dedim ki: Bu, **بالباءِ والنُّون** ile rivayet olunur.” Ve **تَباخَسوا**: aldanıp eksik aldılar. Ve bunun üzerine istidrâk edilenden: satış için, kasıtlı (orta) olduğu zaman: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شَطَطَ**. Ve **التهذيب**’de: ve ne **شُطُوطَ**. Ve **البَخِيسُ** “**كأَميرٍ**” gibi: kalbin bağıdır; lisânda böyledir; belki de doğrusunda **بالنُّون** iledir; nitekim gelecektir. Ve toynaklıdan **البَخيسُ**: toynağının içinde bulunan ettir.
