# بخس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بخس

البَخْسُ: النَّقْصُ. بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛ وامرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ. وفي المثل في الرجل تَحْسَبُه مغفلاً وهو ذو نَكْراءَ: تَحسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ أَو باخِسَةٌ؛ أَبو العباس: باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم. والبَخْسُ من الظلم أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه. وقوله عز وجل: فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص من ثواب عمله، ولا رهقاً أَي ظلماً. وثَمَنٌ بَخْسٌ: دونَ ما يُحَبُّ. وقوله عز وجل: وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ؛ أَي ناقص دون ثمنه. والبَخْسُ: الخَسِيسُ الذي بَخَس به البائعُ. قال الزجاج: بَخْس أَي ظُلْم لأَن الإِنسان الموجود لا يحل بيعه. قال: وقيل بَخْسٌ ناقص، وأَكثر التفسير على أَن بَخْساً ظلم، وجاءَ في التفسير أَنه بيع بعشرين درهماً، وقيل باثنين وعشرين، أَخذ كل واحد من إِخوته درهمين، وقيل بأَربعين درهماً، ويقال للبيع إِذا كان قَصْداً: لا بَخْسَ فيه ولا شطط. وفي التهذيب: لا بَخْس ولا شُطُوط. وبَخَسَ الميزانً: نَقَصَه. وتَباخَسَ القومُ، تغابنوا. وروي عن الأَوزاعي في حديث: أَنه يأْتي على الناس زمانٌ يُستحلُّ فيه الربا بالبيع، والخمرُ بالنبيذ، والبَخْسُ بالزكاة؛ أَراد بالبَخْس ما يأْخذه الولاة باسم العُشْر، يتأَوّلون فيه أَنه الزكاة والصدقات. والبَخْسُ: فَقْءُ العين بالإِصبع وغيرها، وبَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً: فقأَها، لغة في بَخَصَها، والصاد أَعلى. قال ابن السكيت: يقال بَخَصْتُ عينَه، بالصاد، ولا تقل بَخَسْتُها إِنما البَخْسُ نقصانُ الحق. والبَخْسُ: أَرض تُنْبِتُ بغير سَقْي، والجمع بُخُوسٌ. والبَخْسُ من الزرع: ما لم يُسْقَ بماءٍ عِدٍّ إِنما سقاه ماء السماء؛ قال أَبو مالك: قال رجل من كندة يقال له العُذافَة وقد رأَيته: قالتْ لُبَيْنَى: اشْتَرْ لنا سَويقَا،
وهاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا،
واعْجَلْ بِشَحْمٍ نَتَّخِذْ حُرْذِيقا
واشْتَرْ فَعَجِّلْ خادِماً لَبِيقا،
واصْبُغْ ثيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،
من جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا
بِزَعْفَرَانٍ، صِبَغاً رَقيقا
قال: البَخْسُ الذي يزرع بماء السماء، تشريقاً أَي صُفِّرَ شيئاً يسيراً. والأَباخِسُ: الأَصابعُ. قال الكُمَيْتُ:
جَمَعْتَ نِزَاراً، وهي شَتَّى شُعُوبُها،
كما جَمَعَتْ كَفُّ إليها الأَباخِسا
وإِنه لشديد الأَباخِسِ، وهي لحم العَصَب، وقيل: الأَباخِسُ ما بين الأَصابع وأُصولها.
والبَخِيسُ من ذي الخُفِّ: اللحم الداخل في خُفِّه. والبَخِيسُ: نِياطُ القلب. ويقال: بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً أَي نقص ولم يبق إِلا في السُّلامَى والعين، وهو آخر ما يبقى. وقال الأُموي: إِذا دخل في السُّلامَى والعين فذهب وهو آخر ما يبقى.

### Türkçe

**البَخْسُ**: eksiltme. **بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً**: onu hakkından eksiltti; onu eksilttiği zaman;
ve (bir) kadın **باخِسٌ** ve **باخِسَةٌ**. Ve meselde, adam hakkında: onu ahmak sanırsın, hâlbuki o (bir) **نَكْراءَ** sahibidir: onu aptal sanırsın, hâlbuki o **باخِسٌ** yahut **باخِسَةٌ**’dir; Ebû’l-‘Abbâs: **باخِسٌ** “zâlim” mânâsınadır; ve “**ولا تَبْخَسُوا الناس**”: onları zulmetmeyin. Ve **البَخْسُ** zulümdendir: kardeşini hakkından **تَبْخَسَ** (eksiltmen), böylece onu eksiltmen; tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi.
Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً**”; yani, amelinin sevabından eksiltilmesinden korkmaz; ve “**ولا رهقاً**” yani zulüm. Ve **ثَمَنٌ بَخْسٌ**: sevilenin aşağısında. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**وشَرَوْه بثمن بَخْسٍ**”; yani, eksik, onun bedelinin aşağısında. Ve **البَخْسُ**: satıcının onunla **بَخَس** ettiği (değerini düşürdüğü) **الخَسِيسُ** (aşağı, değersiz şey). Zecâc dedi: **بَخْس** yani zulüm; çünkü mevcut olan insanın satılması helâl olmaz. Dedi: ve “**بَخْسٌ** eksik” denildi; tefsirin çoğu, **بَخْساً**’ın zulüm olduğu üzerinedir. Ve tefsirde geldi ki o, yirmi dirheme satıldı; ve yirmi ikiyle denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. Ve satış için, eğer **قَصْداً** (orta, mutedil) ise, denilir: onda ne **بَخْسَ** vardır ne de **شطط**. Ve **التهذيب**’de: ne **بَخْس** ne de **شُطُوط**. Ve **بَخَسَ الميزانً**: onu eksiltti. Ve **تَباخَسَ القومُ**: birbirlerini aldatıp zarara soktular.
Ve **الأَوزاعي**’den bir hadiste rivayet olundu: “İnsanların üzerine bir zaman gelir ki ribâ satışla helâl sayılır, şarap **النبيذ** ile, ve **البَخْسُ** zekât ile”; **البَخْس** ile, vâlilerin **العُشْر** adıyla aldıkları şeyi kastetti; onda, onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler.
Ve **البَخْسُ**: parmak ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır; ve **بَخَسَ عينه يَبْخَسُها بخساً**: onu patlattı; **بَخَصَها**’da bir dildir (lehçedir); ve **الصاد** daha üstündür. İbnü’s-Sikkît dedi: “**بَخَصْتُ عينَه**” denilir, **الصاد** ile; “**بَخَسْتُها**” deme; ancak **البَخْسُ** hakkın eksiltilmesidir.
Ve **البَخْسُ**: sulama olmaksızın bitiren bir topraktır; çoğulu **بُخُوسٌ**.
Ve ekinden **البَخْسُ**: **ماءٍ عِدٍّ** ile sulanmamış olan; onu ancak göğün suyu sulamıştır; Ebû Mâlik dedi: Kinde’den, kendisine **العُذافَة** denilen bir adam dedi—onu görmüşümdür:
قالتْ لُبَيْنَى: اشْتَرْ لنا سَويقَا،
وهاتِ بُرَّ البَخْسِ أَو دَقِيقا،
واعْجَلْ بِشَحْمٍ نَتَّخِذْ حُرْذِيقا
واشْتَرْ فَعَجِّلْ خادِماً لَبِيقا،
واصْبُغْ ثيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،
من جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا
بِزَعْفَرَانٍ، صِبَغاً رَقيقا
Dedi: **البَخْسُ**, göğün suyuyla ekilen şeydir; **تشريقاً** yani azıcık sarartıldı.
Ve **الأَباخِسُ**: parmaklardır. **الكُمَيْتُ** dedi:
جَمَعْتَ نِزَاراً، وهي شَتَّى شُعُوبُها،
كما جَمَعَتْ كَفُّ إليها الأَباخِسا
Ve o, **الأَباخِسِ**’i şiddetli olandır; o, sinirin etidir; ve denildi: **الأَباخِسُ**, parmaklar ile kökleri arasındakidir.
Ve **البَخِيسُ** deve gibi toynaklıdan: toynağının içinde bulunan ettir. Ve **البَخِيسُ**: kalbin **نِياطُ**’ıdır. Ve denilir: **بَخَّسَ المُخُّ تَبْخِيساً** yani eksildi ve **السُّلامَى** ve gözde olandan başka kalmadı; ve o, kalanların sonuncusudur. Ve Ümevî dedi: **السُّلامَى** ve göze girdiği zaman, gider; ve o, kalanların sonuncusudur.
