# بخس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بخس

البخس: النقص والظلم، وقد بخسه بخسا، كمنعه، وقوله تعالى:  ولا تبخسوا الناس  أي لا تظلموهم، وقوله تعالى:  فلا يخاف بخسا ولا رهقا  أي لا ينقص من ثواب عمله، ولا رهقا، أي ظلما. وقوله تعالى:  وشروه بثمن بخس  ، وقال الزجاج: بخس أي ظلم، لأن الإنسان الموجود لا يجوز بيعه، وقيل: إنه ناقص دون ما يجب، وقيل: دون ثمنه، وجاء في التفسير: أنه بيع بعشرين درهما، وقيل باثنين وعشرين درهما، أخذ كل واحد من إخوته درهمين، وقيل: بأربعين درهما. قال الليث: البخس: فقء العين بالإصبع وغيرها، قاله الأصمعي، وهو لغة في البخص، وقال ابن السكيت: بخص عينه، بالصاد، ولا تقل: بخسها، وإنما البخس: نقصان الحق، كما نقله الأزهري، وسيأتي في الصاد، والجمع بخوس. البخس، من الزرع: ما لم يسق بماء عد، إنما سقاه ماء السماء، قاله أبو مالك، قال رجل من كندة يقال له العذافر وقد رأيته:
  قالت لبينى اشتر لنا سويقـا                      وهات بر البخس أو دقيقا
  واعجل بشحم نتخذ خرديقا

  قال: البخس: الذي يزرع بماء السماء. البخس: المكس، وهو ما يأخذه الولاة باسم العشر يتأولون فيه أنه الزكاة والصدقات، ومنه ما روي عن الأوزاعي في حديث:  أنه يأتي على الناس زمان يستحل فيه الربا بالبيع، والخمر بالنبيذ، والبخس بالزكاة، والسحت بالهدية، والقتل بالموعظة  وكل ظالم باخس. من أمثالهم: تحسبها حمقاء وهي باخس، أي ذات بخس، أو باخسة، يضرب لمن يتباله وفيه دهاء ونكر. قيل: أصل المثل: خلط رجل من بني العنبر من تميم ماله بمال امرأة طامعا غيها، ظانا أنها حمقاء مغفلة لا تعقل ولا تحفظ ولا تعرف مالها، فقاسمها بعد ما خلط فلم ترض عند المقاسمة حتى أخذت مالها واستوفت وشكته عند الولاة حتى افتدى منها بما أرادت من المال، فعوتب الرجل في ذلك وقيل له بأنك تخدع امرأة وليس ذلك بحسن، فقال الرجل عند ذلك: تحسبها حمقاء وهي باخس، فذهب المثل، أي وهي ظالمة، قاله ثعلب. والأباخس: الأصابع نفسها، قال الكميت:
  جمعت نزارا وهي شتى شعوبها                      كما جمعت كف إليها الأباخسا قيل: ما بين الأصابع وأصولها. يقال: إنه لشديد الأباخس: أي لحم العصب. يقال: بخس المخ تبخيسا، كذا تبخس، وهذه عن الصاغاني: نقص ولم يبق إلا في السلامى والعين، وهو آخر ما بقي، وقال الأموي: إذا دخل في السلامى والعين فذهب، وهو آخر ما يبقى، وقد روي بالجيم، وقد تقدم، وبخط أبي سهل: قلت: هذا يروى بالباء والنون. وتباخسوا: تغابنوا. ومما يستدرك عليه: يقال للبيع إذا كان قصدا: لا بخس فيه ولا شطط، وفي التهذيب: ولا شطوط. والبخيس، كأمير: نياط القلب، هكذا في اللسان، ولعل الصواب فيه بالنون، كما سيأتي. والبخيس من ذي الخف: اللحم الداخل في خفه.

### Türkçe

**البخس**: eksiltme ve zulüm; “onu **بخسه** **بخسا** etti”, **كمنعه** (yani “**منعه**” gibi). Yüce Allah’ın sözü: **ولا تبخسوا الناس**; yani onlara zulmetmeyin. Yüce Allah’ın sözü: **فلا يخاف بخسا ولا رهقا**; yani amelinin sevabından eksiltilmez; ve “**رهقا**” (yani zulüm). Yüce Allah’ın sözü: **وشروه بثمن بخس**. **الزجاج** dedi ki: “**بخس**” yani zulüm; çünkü mevcut insanın satılması caiz olmaz. Ve denildi ki: o, gerekli olana göre eksiktir. Ve denildi ki: kendi bedelinden aşağıdır. Ve tefsirde geldi: onun yirmi dirheme satıldığı; ve yirmi iki dirheme denildi; kardeşlerinden her biri iki dirhem aldı; ve kırk dirheme denildi. **الليث** dedi ki: **البخس**: parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır; bunu **الأصمعي** söyledi; ve o, **البخص**’ta bir dildir. **ابن السكيت** dedi ki: “gözünü **بخص** etti”, **بالصاد**; “**بخسها**” deme; ancak **البخس**: hakkın eksiltilmesidir; **الأزهري**’nin naklettiği üzere; ve **الصاد**’da gelecektir. Çoğulu **بخوس**.

**البخس** (ekinlerden): **ماء عد** ile sulanmamış olan; onu ancak göğün suyu sulamıştır; bunu **أبو مالك** söyledi. **كندة**’den bir adam dedi ki, ona **العذافر** denilir, ve ben onu gördüm:

  “**لبينى**’ye dedi: bize bir **سويق** satın al
  ve **البخس**’ın buğdayını yahut un getir.
  Ve bir içyağı ile acele et; bir **خرديق** edinelim.”

Dedi ki: **البخس**: göğün suyu ile ekilen şeydir. **البخس**: **المكس**’tir; o, valilerin öşür adıyla aldıkları şeydir; onda onun zekât ve sadakalar olduğu şeklinde te’vil ederler. Ondandır: **الأوزاعي**’den bir hadiste rivayet olunan: **أنه يأتي على الناس زمان يستحل فيه الربا بالبيع، والخمر بالنبيذ، والبخس بالزكاة، والسحت بالهدية، والقتل بالموعظة**. Ve her zalim **باخس**’tır. Onların darbımesellerindendir: “Onu ahmak sanırsın, hâlbuki o **باخس**’tır”; yani **بخس** sahibi; yahut **باخسة**; kendisine aldırmayan, onda hile ve inkâr bulunan kimse hakkında darb olunur. Denildi ki: meselin aslı: **تميم**’den **بني العنبر**’den bir adam, bir kadının malını, onun azgınlığına tamah ederek, onun ahmak ve aldanmış, akletmeyen, korumayan, malını bilmeyen olduğunu zannederek, kendi malıyla karıştırdı; karıştırdıktan sonra onunla taksim etti; taksim sırasında razı olmadı; nihayet malını aldı, tam aldı, ve onu valilere şikâyet etti; ta ki adam, maldan onun istediğiyle ondan fidye verinceye kadar. Adam bu hususta kınandı ve ona “bir kadını aldatıyorsun; bu güzel değildir” denildi. Adam o sırada dedi ki: “Onu ahmak sanırsın, hâlbuki o **باخس**’tır”; böylece mesel gitti; yani o zalimdir; bunu **ثعلب** söyledi.

**الأباخس**: parmakların kendileridir. **الكميت** dedi ki:

  “**نزار**’ı topladım; hâlbuki onun şubeleri ayrı ayrı idi;
  tıpkı bir avucun, kendisine **الأباخس**’ı toplaması gibi.”

Denildi ki: parmakların araları ve kökleri arasındaki şeydir. “O, **الأباخس**’ı şiddetli olandır” denilir; yani sinirin eti. “**المخ**’u **تبخيسا** ile **بخس** etti” denilir; böylece “**تبخس**”. Bu, **الصاغاني**’dendir: eksildi ve **السلامى** ve **العين**’den başka kalmadı; ve o, kalan son şeydir. **الأموي** dedi ki: **السلامى** ve **العين**’e girerse gider; ve o, kalan son şeydir. Ve **بالجيم** ile rivayet olunmuştur; ve daha önce geçti. **أبي سهل**’in hattıyla: dedim ki: bu, **الباء** ve **النون** ile rivayet olunur.

“**تباخسوا**”: birbirlerini aldatmada gabn ettiler. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: satış kasıtlı (orta) olursa denilir: “onda **بخس** yoktur ve **شطط** yoktur”; ve **التهذيب**’de: “ve **شطوط** yoktur”. **البخيس**, **كأمير**: kalbin bağıdır; **اللسان**’da böyledir; ve belki doğrusu onda **بالنون** iledir; ileride geleceği üzere. Ve **البخيس** (tırnaklı hayvandan): tırnağının içinde bulunan ettir.
