# بخس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: بخس

خ س ب
خبس ، سخب ، سبخ ، بخس : مستعملة .
خبس : قال الليث : أَسَدٌ خبَّاسٌ وخابِسٌ
وخَبُوسٌ وخُنابِسٌ ، وخَبْسُه أخْذُه ، وأُسْدٌ
خَوابِسُ .
أَبو عبيد _ عن الأصمعي _ الخُبَاسةُ
ما تَخَبَّسْتَ من شيء _ أي : أخذْته
وغنِمته .
ومنه يقال : رجلٌ خَبَّاسٌ .
سخب : قال الليث : السِّخابُ قِلادةٌ تُتَّخَذ من
قَرَنْفُلِ وسُكٍّ ومحلبٍ . . . ليس فيها من
اللُّؤلؤ شيءٌ .
قلت : السِّخابُ _ عند العرب _ كلُّ قِلادة
كانت ذاتَ جوهرٍ أوَ لمْ تكن .
وقال الشاعر :
ويَوْمُ السِّخَابِ مِنَ تَعَاجِيبِ رَبِّنا
عَلَى أَنّه مِن بَلْدةِ السُّوءِ نجَّانِي
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حَضَّ النِّساءَ
عَلَى الصَّدقةِ ، فَجَعَلَتِ المرأةُ تُلْقِي القُرْطَ
والسِّخَابَ ) ( . يعني القِلادةَ والسَّخَبُ : لُغة
في الصخَب .
وفي الحديث _ في ذكر المنافقين _ :
) ( خُشُبٌ باللّيْلِ سُخُبٌ بالنَّهارِ ) ( .
سبخ : قال الليث : أَرضٌ سبِخَةٌ ، وهي ذات
المِلْح والنَّزِّ .
ويقال : انتهينا إلى سَبَخَةٍ : يعني الموضعَ ،
والنَّعتُ : أرضٌ سَبِخَةٌ ، وأَسْبَخَتِ الأرضُ
وسَبِخَت .
وقال الفرّاء : هي السَّبخَةُ والصَّبَخَةُ .
ويقال : حَفَر بئراً فَأَسْبَخَ _ إذا انتَهى إلى
سَبَخَةٍ ذَكَرَ ذلك أبو عبيد .
ويقال : قد عَلَتِ الماء سَبَخَةٌ شديدة كأنها
الطُّحْلُبُ من طول التَّرْك .
وقال ابنُ السكِّيت : يقال : هذه
سَبِيخَةٌ مِن
قُطْنٍ ، وعَمِيتةٌ من صُوفٍ ، وفَلِيلَةٌ من
شَعَرٍ .
والسَّبِيخَةُ قطعةُ قُطْنَةٍ تُعَرَّضُ ليوضعَ عليها
دواءٌ وتوضَعَ فوق جُرْحٍ ، وجمعُها سبَائخُ .
وقال الشاعر :
سَبَائِخُ مِنْ بُرْسٍ وَطُوطٍ وَبَيْلَمٍ
وَقُنْفُعةٌ فِيهَا أَلِيلُ وَحِيحِها
البُرْسُ : القُطن ، والطُّوطُ : قطن البَرْدِي ،
والبَيْلَمُ : قُطنُ القصَب ، والقُنْفُعَةُ : القُنْفُذَةُ ،
والأليلُ : التَّوجُّع ، والوَحِيحُ : ضَرْبٌ من
الْوَحْوَحَةِ .
وفي الحديث : أَنَّ سَارِقاً سَرق مِن بيْتِ
عائشةَ شيئاً فدَعَتْ عليه ، فَقال لها
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( لاَ تُسَبِّخي عنهُ بِدُعائِكِ ) ( .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : يقول :
لا تُخَفِّفِي عنه بدعائك عليه .
قال : وهذا كما قال _ في حديث آخر :
) ( مَنْ دَعَا عَلَى مَن ظَلمه فقد انتَصر ) ( .
وكذلك كلُّ مَن خُفِّف عنه شيءٌ فقد سُبِّخَ
عنه .
ويقال : اللهم سَبِّخْ عنه الحُمَّى _ أي سُلَّها
وخفِّفها .
قال أبو عبيد : ولهذا قيل لِقِطَع القطنِ _ إذا
نُدِفَ _ : سَبَائخُ .
ومنه قول الأخطَل _ يَذكر الكِلاَبَ _ :
فَأَرْسَلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كَمَا
يُذْرِي سبائِخَ قُطْنٍ نَدْفُ أَوْتَارِ
وقال أبو زيد : يقال : سَبَّخَ الله عنا
الأذَى ، يعني كَشَفَه وخفَّفَه .
ويقال لرِيش الطائر _ الذي يَسْقُط _ :
سَبيخٌ ، لأنه يَنْسُلُ فيَسقط عنه .
وقال ابن الأعرابيّ : سمعتُ أَعرابيّاً يقول :
) ( الحمد لله على تسبيخ العروق ، وإساغة
الرِّيق ) ( أراد سكون العُروق من ضَرَبَانِ الدَّم
فيها .
وقول الله جلّ وعزّ : ( إن لك في النهار سبحا طويلا ( [ المُزّمل : 7 ] وقُرىءَ : ) ( سَبْخاً ) (
بالخاء .
قال الفراء : هو من تَسْبِيخ القطن ، وهو
تَوْسِعَتُه وتَنْفيشُه .
يقال : سَبِّخِي قُطْنَكِ _ أي : نَفِّشِيه
ووَسِّعِيه .
وقال ابن الأعرابيّ : من قرأ ) ( سَبْحاً ) (
فمعناه : اضطراباً ومعاشاً ، ومَن قرأ
) ( سَبْخاً ) ( أراد راحةً وتخفيفاً للأبدان . .
والنومَ .
وقال الزَّجَّاجُ : السَّبْحُ والسبْخُ قريبان من
السَّواءِ .
أبو عبيد _ عن الأمويِّ _ : التسبِيخُ النَّوم
الشديد ، وقد سبّختُ _ إذا نِمْتُ .
ابن شميل : السَّبخَةُ : الأرضُ المالحة .
بخس : أبو عبيد : من أمثالهم في الرجل
_ تحسبه مُغَفَّلاً . وهو ذُو نَكْراءَ _ : تَحْسَبُها
حَمْقاءَ وهي باخِسٌ .
قال أبو العباس : باخِسٌ : بمعنى ظالم
) ولا تبخسوا الناس ( [ الأعراف : 85 ]
لا تظلموهم .
ابن السِّكِّيت : يقال : بَخَصْتُ عينَه
_ بالصَّاد _ ، ولا تَقُل : بَخَسْتُهَا ، إنَّما
البَخْسُ نَقْصُ الحقِّ ، تقول : بَخَسْتُ حَقَّه .
ويقال للبيع _ إذا كان قَصْداً _ : لا بَخْسَ
ولا شُطُوطَ .
وقال الليث : البَخْسُ فَقْءُ العَين بالأصبُعِ
وغيرها ، والْبَخْسُ من الظلم تَبْخَسُ أخاك
حقَّه فتَنْقُصُه ، كما يَبْخَسُ الكَيَّالُ مِكْيَالَه
فَيَنْقُصُهُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وشروه بثمن بخس ( [ يُوسُف : 20 ] _ أيْ : ناقِصٍ . . دُونَ
ثَمنه .
وقال غيرُه : الْبَخْسُ : الخَسيسُ الذي بُخِسَ
به البائعُ .
وقَوْلُه _ جلّ وعزّ _ : ( فلا يخاف بخسا (
[ الجنّ : 13 ] أي : لا يُنْقَصُ من ثوابِ
عَمَلِهِ .
غيرُه : إنه لشديد الأبَاخِس ، وهي اللَّحْمُ
العَصِبُ .
وقيل : الأَبَاخِسُ : ما بين الأصابع
وأصولها .
وقال الكُمَيْتُ :
جَمَعْتَ نِزَاراً وَهْيَ شَتَّى شُعُوبُهَا
كَمَا جَمَعَتْ كفٌّ إِلَيْهَا الأَباخِسَا
أبو عبيد _ عن الأُموِيِّ _ : بَخَّسَ المُخ
تَبْخِيساً _ إذا دَخل في السُّلاَمَى والعَينِ
فَذَهَب ، وهو آخر ما يَبْقَى .
والْبَخْسِيُّ _ من الزَّرْعِ _ ما لم يُسْقَ بِماءٍ
عِدٍّ ، إنَّما أَسْقاه ماءُ السَّماءِ .

### Türkçe

خ س ب
**خبس** , **سخب** , **سبخ** , **بخس** : kullanımdadır.

**خبس** : Leys dedi ki: **أَسَدٌ خبَّاسٌ** ve **خابِسٌ**
ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابِسٌ**; ve **خَبْسُه** onun almasıdır; ve aslanlar
**خَوابِسُ**.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **الخُبَاسةُ**
senin bir şeyden **تَخَبَّسْتَ**’in; yani: onu aldın
ve ganimet edindin.
Bundan dolayı denir: **رجلٌ خَبَّاسٌ**.

**سخب** : Leys dedi ki: **السِّخابُ** karanfil, misk ve mahlep(ten) yapılan
bir gerdanlıktır... onda
inci(den) hiçbir şey yoktur.
Dedim ki: **السِّخابُ** — Arapların yanında — her gerdanlıktır;
mücevherli olsun ya da olmasın.
Şair dedi ki:
Ve **يَوْمُ السِّخَابِ** Rabbimizin acayiplerindendir,
şu ki o, kötülük beldesinden beni kurtardı.

Hadiste: Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) kadınları
sadakaya teşvik ettiği, kadının da küpeyi
ve **السِّخَابَ**’ı atar olduğu (rivayet edilmiştir). Yani gerdanlığı; ve **السَّخَبُ**:
**الصخَب**’da bir lugattır.

Hadiste — münafıkların zikrinde —:
“Geceleyin odunlar, gündüzün **سُخُبٌ**.”

**سبخ** : Leys dedi ki: **أَرضٌ سبِخَةٌ**; o,
tuz ve sızıntı(ya) sahip olandır.
Ve denir: **انتهينا إلى سَبَخَةٍ**; yani yeri;
sıfat ise: **أرضٌ سَبِخَةٌ**; ve yer **أَسْبَخَتِ**
ve **سَبِخَت**.
Ferrâ dedi ki: o, **السَّبخَةُ** ve **الصَّبَخَةُ**’dır.
Ve denir: bir kuyu kazdı da **فَأَسْبَخَ**; yani
**سَبَخَةٍ**’ye varınca; bunu Ebû Ubeyd zikretti.
Ve denir: suyun üzerine, uzun süre bırakmaktan dolayı
yosun gibi, şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükselmiştir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir: bu, pamuktan bir **سَبِيخَةٌ**’dir;
yünden bir **عَمِيتةٌ**; kıldan bir **فَلِيلَةٌ**.
Ve **السَّبِيخَةُ**: üzerine ilaç konulsun diye serilip
bir yaranın üstüne konulan bir pamuk parçasıdır; çoğulu **سبَائخُ**’tır.

Şair dedi ki:
**سَبَائِخُ** (vardır) **بُرْسٍ**’ten, **طُوطٍ**’tan ve **بَيْلَمٍ**’den;
ve içinde **أَلِيلُ**’ü ve **حِيحِها** olan bir **قُنْفُعةٌ**.

**البُرْسُ**: pamuk; **الطُّوطُ**: hasır kamışı pamuğu;
**البَيْلَمُ**: kamış pamuğu; **القُنْفُعَةُ**: dişi kirpi;
**الأليلُ**: sızı; **الوَحِيحُ**: **الْوَحْوَحَةِ**’den bir tür darbe.

Hadiste: bir hırsızın Âişe’nin evinden bir şey çaldığı, onun da ona beddua ettiği;
Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona:
“Bedduanla onun hakkında **لاَ تُسَبِّخي**.” dediği (rivayet edilmiştir).
Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: şöyle diyor:
ona bedduanla onun üzerinden hafifletme.
Dedi ki: bu, başka bir hadiste söylediği gibidir:
“Kim kendisine zulmedene beddua ederse, intikam almış olur.”
Ve böylece, üzerinden bir şey hafifletilen herkesin üzerinden
**سُبِّخَ** olunmuştur.
Ve denir: Allah’ım, ondan hummayı **سَبِّخْ**; yani onu çekip çıkar ve
hafiflet.
Ebû Ubeyd dedi ki: bunun için, pamuk parçalarına — didiklenince —
**سَبَائخُ** denilmiştir.
Bundan, Ahtal’ın — köpekleri zikrederken — sözü:
Onları, toprağı savurur oldukları hâlde saldılar; tıpkı
yay kirişlerinin didiklemesinin, didiklenmiş pamuk **سبائِخَ**’ını savurduğu gibi.

Ebû Zeyd dedi ki: denir: Allah bizden eziyeti **سَبَّخَ**; yani onu açığa çıkardı ve
hafifletti.
Ve kuşun — düşen — tüyüne **سَبيخٌ** denir; çünkü o, sıyrılıp
düşer.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bir bedevînin şöyle dediğini işittim:
“Hamd, damarların **تسبيخ**’i ve tükürüğün kolayca akması üzerinedir.”
Damarların içindeki kanın çarpmasından (kaynaklanan) damarların sükûnunu kastetti.

Allah’ın — aziz ve celîl — sözü: (Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سبحا** vardır) [Müzzemmil: 7];
ve **بالخاء** ile “**سَبْخاً**” diye de okunmuştur.
Ferrâ dedi ki: o, pamuğun **تَسْبِيخ**’indendir; o da onun genişletilmesi ve kabartılmasıdır.
Denir: pamuğunu **سَبِّخِي**; yani: onu kabart ve genişlet.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**سَبْحاً**” okuyan kimseye göre manası: çalkantı ve geçimdir;
“**سَبْخاً**” okuyan kimse ise bedenler için rahatlık ve hafifletme...
ve uykuyu kastetmiştir.
Zeccâc dedi ki: **السَّبْحُ** ve **السبْخُ** eşitliğe yakındır.

Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: **التسبِيخُ** şiddetli uykudur; ve ben **سبّختُ**; yani uyudum.
İbn Şümeyl: **السَّبخَةُ**: tuzlu toprak.

**بخس** : Ebû Ubeyd: adam hakkında — onu ahmak sanırsın; hâlbuki o, bir **ذُو نَكْراءَ**’dır — onların darb-ı mesellerindendir:
“Onu ahmak sanırsın; hâlbuki o **باخِسٌ**’tir.”
Ebû’l-Abbâs dedi ki: **باخِسٌ**: zalim manasındadır.
(İnsanlara **لا تبخسوا**.) [A‘râf: 85]
Onlara zulmetmeyin.

İbnü’s-Sikkît: denir: gözünü — **بالصَّاد** ile — **بَخَصْتُ**; “**بَخَسْتُهَا**” deme;
**البَخْسُ** ancak hakkı eksiltmektir; dersin ki: onun hakkını **بَخَسْتُ**.
Ve satış için — eğer orta(yol) ise — denir: **لا بَخْسَ**
ve **لا شُطُوطَ**.

Leys dedi ki: **البَخْسُ** parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır;
ve zulümden olan **الْبَخْسُ**: kardeşinin hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin;
tıpkı ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip onu eksiltmesi gibi.
Allah’ın — aziz ve celîl — sözü: (Onu değersiz bir bedelle sattılar) [Yûsuf: 20]; yani: eksik...
kendi bedelinden aşağı.
Başkası dedi ki: **الْبَخْسُ**: satıcının onunla haksızlığa uğratıldığı değersiz (bedel)dir.
Ve O’nun — aziz ve celîl — sözü: (Artık **بخسا**’dan korkmaz) [Cin: 13]; yani: amelinin sevabından
eksiltilmez.

Başkası: o, şiddetli **الأبَاخِس** sahibidir; o da sinirli ettir.
Ve denildi ki: **الأَبَاخِسُ** parmaklar ile onların kökleri arasındakilerdir.
Kümeyt dedi ki:
Nizâr’ı, şubeleri dağınık iken topladın;
tıpkı bir avucun, kendisine **الأَباخِسَا**’yı toplaması gibi.

Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: ilik **بَخَّسَ** olur, **تَبْخِيساً**; yani parmak boğumuna ve göze girer de
gider; ve o, kalanların en sonuncusudur.
Ve ekinden olan **الْبَخْسِيُّ**: sürekli suyla sulanmamış olandır; onu ancak göğün suyu sulamıştır.
