# بخص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بخص

البَخْصُ: مصدر بَخَصَ عينَه يَبْخَصُها بَخْصاً أَغارها؛ قال اللحياني: هذا كلام العرب، والسين لغة. والبَخَصُ: سُقوطُ باطنِ الحجَاجِ على العين. والبَخَصة: شَحْمةُ العَيْنِ من أَعلى وأَسفل. التهذيب: والبَخَصُ في العَيْن لحمٌ عند الجفن الأَسفل كاللَّخَصِ عند الجَفْن الأَعْلى. وفي حديث القُرَظِيِّ في قوله عز وجل: قل هو اللّه أَحد اللّه الصمد، لو سُكِتَ عنها لتَبَخَّص لها رجالٌ فقالوا: ما صَمَدٌ؟ البَخَصُ، بتحريك الخاء: لحمٌ تحت الجفن الأَسفل يظهر عند تَحْدِيق الناظر إِذا أَنكر شيئاً وتعجَّب منه، يعني لولا أَن البيان اقْتَرَنَ في السُّورة بهذا الاسم لتَحَيَّروا فيه حتى تَنْقَلِب أَبصارُهم. غيره: البَخَصُ لحمٌ ناتئٌ فوق العينين أَو تحتهما كهيئة النَّفْخة، تقول منه: بَخِص الرجلُ، بالكسر، فهو أَبْخَصُ إِذا نَتَأَ ذلك منه. وبَخَصْتُ عَيْنَه أَبْخَصُها بَخْصاً إِذا قَلَعتها مع شَحْمَتِها. قال يعقوب: ولا تقل بَخَسْتُ. وروى الأَصمعي: بَخَصَ عَيْنَه وبَخَزَها وبَخَسَها، كله بمعنى فَقَأَها. والبَخَصُ، بالتحريك: لحمُ القَدَمِ ولحمُ فِرْسِن البعير ولحمُ أُصولِ الأَصابعِ مما يَلي الراحةَ، الواحدةُ بَخَصةٌ. قال أَبو زيد: الوَجَى في عظْم الساقين وبَخَصِ الفَراسِنِ؛ والوَجى قِيل الحَفا. وفي صفته، صلّى اللّه عليه وسلّم: أَنه كان مَبْخُوصَ العَقِبَيْن أَي قليلَ لحمِهِما. قال الهروي: وإِن روي بالنون والحاء والضاد، فهو من النَّحْضِ اللحم. يقال: نَحَضْتُ العظْمَ إِذا أَخذتَ عنه لحمَهُ. ابن سيده: والبَخَصةُ لحمُ الكفِّ والقدمِ، وقيل: هي لحمُ باطنِ القدم، وقيل: هي ما وَليَ الأَرضَ من تحتِ أَصابعِ الرجلين وتحت مناسمِ البعير والنِّعام، والجمع بَخَصات وبَخَصٌ؛ قال: وربما أَصابَ الناقةَ داءٌ في بَخَصِها، فهي مَبْخوصة تَظْلَعُ من ذلك. والبَخَصُ: لحمُ الذراعين. وناقة مبْخُوصَة: تَشْتكِي بَخَصَتَها. وبَخَصُ اليدِ: لحمُ أُصول الأَصابع مما يلي الراحة. والبَخَصةُ: لحمُ أَسفلِ خُفِّ البعير، والأَظَلُّ: ما تحتَ المناسم. المبرّد: البَخَصُ اللحم الذي يَرْكبُ القدم، قال: وهو قول الأَصمعي، وقال غيره: هو لحمٌ يُخالطُه بياضٌ من فسادٍ يَحُلّ فيه؛ ومما يدل على أَنه اللحم خالَطَهُ الفسادُ قولُ أَبي شُراعةَ من بني قيس بن ثعلبة:
يا قَدَمَيّ، ما أَرى لي مَخْلَصا
ممّا أَرَاه، أَو تَعُودا بَخَصَا

### Türkçe

**البَخْصُ**: **بَخَصَ** onun gözünü **يَبْخَصُها** **بَخْصاً**; onu yerinden çıkardı; dedi ki
el-Lihyânî: Bu Arapların sözüdür, **السين** ise bir lehçedir. Ve **البَخَصُ**: şakak içinin
göz üzerine düşmesidir. Ve **البَخَصة**: gözün üstten ve alttan olan yağıdır. et-Tehzîb:
Gözdeki **البَخَصُ**, alt göz kapağı yanında bir ettir; üst göz kapağı yanındaki **اللَّخَصِ** gibidir.
Ve Kurazî’nin, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında olan hadisinde: “De ki: O Allah’tır, bir; Allah, **الصمد**.” Eğer
onda susulmuş olsaydı, onun için adamlar **تَبَخَّص** ederlerdi de derlerdi: **صَمَدٌ** nedir? **البَخَصُ**,
**الخاء**’ın harekelenmesiyle: alt göz kapağı altında bir ettir; bakanın bakışını dikip bir şeyi yadırgadığında
ve ondan hayrete düştüğünde görünür; yani eğer açıklama bu isimle sûrede
birlikte bulunmamış olsaydı, onda şaşkınlığa düşerlerdi; ta ki gözleri tersine dönünceye kadar. Başkası:
**البَخَصُ** gözlerin üstünde yahut altında, şişkinlik heyeti gibi, dışa çıkık bir ettir; bundan şöyle dersin:
**بَخِص** adam, kesre ile; o hâlde o **أَبْخَصُ**’tur; eğer bu ondan dışa çıkmışsa. Ve **بَخَصْتُ** onun gözünü
**أَبْخَصُها** **بَخْصاً**; eğer onu yağıyla birlikte söküp çıkardıysam. Ya‘kūb dedi ki: **بَخَسْتُ** deme. el-Asma‘î rivayet etti:
**بَخَصَ** onun gözünü ve **بَخَزَها** ve **بَخَسَها**; hepsi **فَقَأَها** (onu patlattı/çıkardı) mânasındadır. Ve **البَخَصُ**,
harekelenmeyle: ayağın eti, devenin **فِرْسِن**’inin eti ve avuca bitişik olan parmak köklerinin eti; bunun teki **بَخَصةٌ**’dır. Ebû Zeyd dedi ki: **الوَجَى** iki baldır kemiğinde
ve **بَخَصِ الفَراسِنِ**’dedir; ve **الوَجى** “çıplak ayaklılık” denmiştir. Ve onun sıfatında, Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun:
iki topuğu **مَبْخُوصَ العَقِبَيْن** idi; yani ikisinin eti az idi. el-Herevî dedi ki: Eğer **النون** ve **الحاء** ve **الضاد** ile rivayet edilmişse, o, **النَّحْضِ** (et)ten olur. Denir ki:
**نَحَضْتُ** kemiği; eğer ondan etini aldıysan. İbn Sîde: ve **البَخَصةُ** avuç ve ayağın etidir;
ve denildi: o, ayağın içinin etidir; ve denildi: o, iki ayağın parmaklarının altından yere bitişik olan şeydir
ve devenin ve devekuşunun **مناسم**’lerinin altıdır; çoğulu **بَخَصات** ve **بَخَصٌ**’tur; dedi ki:
Bazen deveye **بَخَصِها**’sında bir hastalık isabet eder; o hâlde o **مَبْخوصة**’dir; bundan dolayı topallar.
Ve **البَخَصُ**: iki kolun etidir. Ve **مبْخُوصَة** deve: **بَخَصَتَها**’sından şikâyet eder. Ve **بَخَصُ اليدِ**:
avuca bitişik olan parmak köklerinin etidir. Ve **البَخَصةُ**: devenin **خُفِّ**ünün altının etidir; ve **الأَظَلُّ**:
**المناسم**’lerin altındaki şeydir. el-Muberred: **البَخَصُ**, ayağın üzerine binen ettir; dedi ki: bu el-Asma‘î’nin sözüdür; başkası dedi ki:
o, içinde bozulmadan bir beyazlık karışan bir ettir; ve onun, bozulmanın karıştığı et olduğuna delil olan şey,
Ebû Şurâ‘a’nın Benî Kays b. Sa‘lebe’den olan şu sözüdür:
يا قَدَمَيّ، ما أَرى لي مَخْلَصا
ممّا أَرَاه، أَو تَعُودا بَخَصَا
