# بخع (ب-خ-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Behik bir gözü kör kimsedir

- Harfler: ب - خ - ع
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَاخِعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%90%D8%B9%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Yiyip bitiren | 2 | 2 | [18:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/ayet/18:6.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
2. [أسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
3. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
4. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
5. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
6. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بخع |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md), [نهك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%83.md), [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md), [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [أجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canlının veya varlığın gücünü, ömrünü veya verimini aşırı yüklenme, tüketici keder ya da boğazlamada sınırı aşma yoluyla son damlasına kadar tüketip helak etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Tebliğ ve hidayet sorumluluğunu muhatapların inkârı karşısında nefsi tüketip öldürecek derecede derin bir kahır, hüzün ve içsel yıpranışa dönüştürme hali |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi irade ve insan iradesi arasındaki sınırın ihlal edilerek, hidayet sorumluluğunun ontolojik bir tükeniş ve öz kıyım noktasına vardırılmasının yasaklanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir üzüntü veya can sıkıntısı olarak algılanıp, canı tüketme, kendini helak etme ve aşırı yüklenmeyle tüketip bitirme boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بخ | Bir şeyin hakkını, değerini, gücünü veya bütünlüğünü eksiltme, kısma, tüketme veya zarara uğratma hareketini gösterir; nitekim [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) kökünde hakkı eksiltip değer düşürme, [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) kökünde ise elde tutarak akışı kısıp tüketim dengesini bozma manası hâkimdir. | ع | Derin boğaz harfi olan ع sesinin eklenmesiyle tükeniş ve kısılma eylemi varlığın en derin özüne, can damarına ve sınırlarına kadar dayanmış; eksiltme hareketi nefsi öldürecek veya toprağı dermanı kalmayacak derecede tüketecek nihaî bir helak ve bitiş manasına dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış iç alan | Eylemin dış dünyadan ziyade varlığın kendi iç yapısına, özüne, nefsine veya can haznesine yöneldiğini gösterir. |
| خ | Çit/duvar imgesinin hırıltılı varyantı; zorlama, sınır aşımı, yırtılma | Varlığı koruyan iç sınırların, dengenin ve fiziki direncin zorlanarak hırpalanmasını, yarılmasını veya yıpratılmasını ifade eder. |
| ع | Göz; kaynak, can damarı, derin içsel merkez | Canın çıktığı boğaz merkezine, hayat pınarına ve varlığın en hassas içsel kaynağına doğrudan nüfuz edilişini simgeler. |
| بخع | İç haznenin koruyucu sınırlarını aşırı bir zorlamayla derin kaynağına kadar yırtıp tüketme hareketi | Varlığın kendi iç dengesini koruyamayıp, aşırı baskı, keder veya son raddeye vardırılan fiil neticesinde öz kaynağını tüketip kendini helak etmesini temsil eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen kurbanın boyun omuriliğine ve ense kökündeki can damarına kadar bıçağın ulaştırılıp boğaz kemiğinin ve can bağının koparılması; ayrıca dinlendirilmeden peş peşe ekilerek toprağın gücünün tamamen tüketilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Zü’r-Rimme bir beytinde takdirin elinden çekip aldığı bir şey yüzünden insanın içindeki aşırı keder ve kahırla kendini tüketip helak etmesini şu mısra ile tasvir etmiştir: ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه / لشيء نحته عن يديك المقادر |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Aişe’nin Hz. Ömer’in idaresini anlatırken yeryüzünü son sınırına kadar zorlayıp hazinelerini çıkardığını ifade etmek üzere b-kh-ʿ fiilini kullanması ve kişinin boyun eğerek bütün gayretiyle teslim olmasını anlatan baha‘a bi’t-tâ‘ati deyimi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Dîvânu Zî’r-Rimme.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök بخع Sami dilleri ailesinde büyük oranda Kuzeybatı ve Güney Sami havzasında içsel aşırılık, boğazlama sınırını aşma ve güç tüketme anlamlarıyla varlık gösteren özgün bir köktür. Kökün temel ses örüntüsü olan b-kh dizgesi, kısıtlama, kesme ve eksiltme bildiren ilksel bir ses köküne dayanır. İbranice ve Aramice gibi dillerde bu kök tam bu üçlü biçimiyle korunmaktan ziyade, benzer bir semantik matris içinde boğazlama ve tüketmeyle ilgili köklerle temas halindedir; nitekim boğazın derinliğini ve omuriliği kesme eylemi n-kh-ʿ köküyle de paralel seyreder. Klasik Arapçada bu kök bedensel sınırın aşılması (hayvanın boğazlanırken boyun kemiğinin ve can damarının parçalanması), toprağın gücünün bitirilmesi (peş peşe ekilerek toprağın takatsiz bırakılması) ve psikolojik sınırın aşılması (kederin canı alacak raddeye varması) biçiminde somuttan soyuta muntazam bir semantik gelişim sergilemiştir. Kökün Arapçadaki bu gelişimi, bedensel bir şiddet eyleminden psikolojik bir öz kıyım haline geçişin en yetkin filolojik örneklerinden biridir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بخع ve [نخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B9.md) paralelliği ile toprağın ve canın tüketilmesi | Boyun omuriliğini ve can damarını kesmek manasındaki fiziksel fiilden, aşırı üzüntüyle nefsi tüketip öldürme ve boyun eğerek tüm varlığıyla teslim olma manasına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki eksiltme, aşırı zorlama ve can alma kökleriyle semantik ortaklık | Arapça dışındaki Sami kollarında birebir b-kh-ʿ kökünden ziyade, can damarını kesme ve takatsiz bırakma eylemleri fonetik varyantlar ve eşdeğer semantik alanlar üzerinden takip edilir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dil ailesinin diğer kollarında bu üçlü kök dizilimine dair doğrulanmış ve spekülatif olmayan doğrudan bir eşasıl tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بخع | Anlamlı | Tüketerek öldürme | Nefsi kederle helak etme, can damarını kesme, toprağı yıpratma | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| بعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [خبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | Gizleme ve nefesi kesilme | Saklamak, örtmek veya çocuğun aşırı ağlamaktan sesinin ve soluğunun kesilmesi | Kitābü’l-ʿAyn’a göre Temîm lehçesinde hemzenin ayına dönüşmesidir; soluğun kesilmesi hedef kökle tematik paralellik taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [خعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| عبخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| عخب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بخع | Merkez | Canı tüketme | Keder, kahır veya aşırı yüklenme sebebiyle canı ve gücü son raddesine kadar tüketip kendini helak etme | Bıçakla boyun iliğini kesme ve toprağı tüketme gibi fiziksel bir kökten gelen içsel tükeniş |
| [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Hayata son verme | Genel olarak canı alma fiilidir; بخع ise kederin veya aşırı yüklenmenin doğurduğu öz kıyım ve tükenişe özgüdür | Maddi veya manevi herhangi bir sebeple ölümün vuku bulması |
| [نهك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%83.md) | Komşu | Gücü tüketme | Varlığı zayıflatıp direncini bitirme eylemidir; بخع bu zayıflatmanın ölüm ve helak sınırına dayanmış nihai halidir | Hastalık veya aşırı çaba ile bedenin dermanını tüketme |
| [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Gayret ve zorlama | Gücün tamamını bir amaca sarf etmektir; بخع kökünde ise gayretin neticesinde canın tükenip gitmesi tehlikesi mevcuttur | Bir işi başarmak için bütün takatini ortaya koyma |
| [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | İçi yakan keder | Geçip giden bir şeye duyulan esef ve derin pişmanlıktır; بخع bu hasretin doğrudan canı helak eden fiziki/ruhi tesiridir | Elden kaçan imkânlar karşısında duyulan keder ve takatsizlik |
| [أجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%85.md) | Zıt | Dinlendirme ve koruma | Toprağı nadasa bırakarak dinlendirmek ve canlının güç toplamasını sağlamak; toprağı peş peşe ekerek tüketmenin (بخع) tam zıddıdır | Tarlayı ekmeyip kuvvet bulması için kendi haline bırakma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بخع | Aşırı kederle kendini tüketip helak etme | Bedensel ve ruhi sınırları tüketip canını çıkaracak dereceye vardırma halini tam karşılar. | Kesin |
| Latince | conficere, enecare | Tüketmek, kahrederek öldürmek | İçsel keder veya aşırı ıstırapla birini tüketip öldürme manasını verir; ancak kökün boyun iliğini kesme ve tarla tüketme somut katmanını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to consume oneself with grief, to wear out to death | Kederden kendini tüketmek, helak etmek | İnsanın kendi nefsini tüketici bir üzüntüyle bitirmesini karşılar; ancak kökün tek kelimelik yoğunluğunu ve boğazlama kökenini vermez. | Güçlü |
| Almanca | sich verzehren vor Kummer, zu Tode grämen | Üzüntüden kendini tüketmek, kahrolmak | Kederin içten içe insanı yiyip bitirmesi durumunu başarılı biçimde ifade eder; biyolojik/somut boğazlama arka planı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | se consumer de douleur, s'épuiser à mort | Acıdan eriyip bitmek, ölesiye tükenmek | İçsel ızdırabın canlıyı yok oluş sınırına getirmesini ifade eder; kurbanın can damarını aşırı kesme çağrışımını kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَاخِعٌ نَفْسَكَ | Tebliğde muhatapların yüz çevirmesi ve inanmaması karşısında duyulan kahredici üzüntüyle canını tüketip helak etme hali | Peygamber’in inkârcıların tavrı karşısında hissettiği derin keder ve sorumluluk baskısının ikaz edildiği bağlamlar; örnek ayetler: Kehf [18:6](https://lisan.digital/tr/ayet/18:6.md), Şuarâ [26:3](https://lisan.digital/tr/ayet/26:3.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberin beşerî tabiatı ve irade sınırları | Peygamberin vahyi ulaştırma gayreti ile hidayetin tamamen Allah’ın elinde oluşu arasındaki ontolojik denge; peygamberin insanları kurtarma yönündeki aşırı arzusunun kendi nefsini helak noktasına getirmesinin ilahi fıtrata ve kadere uygunluğu | Hidayetin kula değil Allah'a ait olduğu gerçeği karşısında peygamberi kahredici sorumluluk vehminden arındırma |
| Fıkıh | Zebh (kurban/kesim) hükümleri ve ziraat | Kurban kesilirken boğazlama sınırının aşılıp omuriliğin ve ense kökünün kesilmesinin (el-bah‘) mekruh veya sakıncalı sayılışı; tarlanın dinlendirilmeden peş peşe ekilmesinin toprağa zulüm kabul edilmesi | Bir varlığı fıtri ve meşru sınırının ötesinde son raddeye kadar hırpalayıp tüketmenin yasaklanması |
| Tefsir | Kehf [18:6](https://lisan.digital/tr/ayet/18:6.md) ve Şuarâ [26:3](https://lisan.digital/tr/ayet/26:3.md) ayetlerinin tahlili | {فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ} ifadelerinde yer alan nehy ve teselli üslubunun mahiyeti; ifadenin bir kınama değil, bilakis derin bir şefkat ve tebliğcinin canını feda edecek seviyedeki merhametini dizginleme hitabı oluşu | Peygamberin muhataplarına karşı duyduğu nihai şefkatin canını tüketme derecesine varması |
| Hadis | Sahabe rivayetleri ve idari itaat dili | Hz. Ömer'in hilafetinde insanların boyun eğerek tam bir sadakatle itaat etmelerini anlatan baha‘a bi’t-tâ‘ati ve yeryüzünün imkânlarının sonuna kadar çıkarılmasını anlatan rivayetler | Varlığın bütün gücüyle, sakınmadan ve boyun eğerek tam bir teslimiyet göstermesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve kulluk dengesi | Amelde ve davette ifratın önlenmesi | Nefsin emanet olduğunu hatırlatarak intiharvarî sorumluluk vehmini engellemek | Dini tebliğ eden kimsenin, muhatabın inkârından kendini sorumlu tutarak öz varlığını tüketmesini haram ve batıl kılan denge ilkesi | Kesin |
| İlmi | Fikri ve zihni çaba | Zihinsel tükenmişlik (burnout) eşiği | Zihnin ve bedenin doğal taşıma kapasitesini korumak | Hakikati anlatma veya anlama cehdinde kapasitenin ötesine geçilerek aklın veya bedenin iflas ettirilmemesi | Güçlü |
| Siyasi | Liderlik ve kamu yönetimi | Yöneticinin tebaanın ıslahındaki sınırları | İdari sorumluluğun psikolojik çöküşe dönüşmesini önlemek | Bir yöneticinin toplumun sapkınlıkları karşısında kendini helak edecek derecede yıpranmasını önleyip hukuki ve kurumsal sınırlarda kalmasını sağlamak | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve kaynak kullanımı | Kaynakların sürdürülebilirliği ve aşırı sömürünün yasaklanması | Tarlayı ve emeği tüketmeden nadas ve dinlendirme dengesini kurmak | Toprağın peş peşe ekilerek verimsizleştirilmesini veya iş gücünün canını çıkarırcasına çalıştırılmasını engelleyen fıtri üretim dengesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve aşırı gerilim kırılması (material fatigue / yield point failure) | Bir cismin veya elastik yapının taşıma kapasitesinin ve elastik sınırının ötesinde sürekli bir gerilime maruz bırakılarak iç bağlarının kopması ve kalıcı tahribatla çökmesi olayı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Özgeci tükenmişlik ve ikincil travmatik stres (compassion fatigue) | Başkalarının kurtuluşu veya acısı için aşırı empati ve sorumluluk üstlenen bireyin, kendi duygusal ve biyolojik kaynaklarını sıfırlayarak psikolojik çöküşe uğraması ve kendi benliğini tüketmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca modern Türkçedeki «üzülmek», «canı sıkılmak» veya «tasa etmek» gibi yüzeysel, hafif ve geçici duygusal durumlara indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün, nefsi öldürme, can damarını koparma, bütün içsel direnci son damlasına kadar harcayıp tüketerek intihar eşiğine getirecek derecede kahredici bir öz kıyım boyutunu barındırması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamber’in çektiği ontolojik ve ruhi sancının boyutunun anlaşılamaması; ayetin tebliğciye yönelik hayati uyarısının ve ilahi kader-hidayet sınırının sıradan bir ahlaki tavsiyeymiş gibi basitleştirilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın tebliğciye yüklediği sorumluluğun sınırlarını çizer; peygamberin ümmetine olan eşsiz şefkatini gösterirken, bu şefkatin dahi ilahi iradenin ve insanın seçme özgürlüğünün önüne geçemeyeceğini, tebliğin bir kendini yok etme krizine dönüşmemesi gerektiğini en sarsıcı kelimeyle vazeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber’in risalet görevi sırasında inkârcıların alay, yüz çevirme ve inadı karşısında hissettiği içsel daralmayı, hüznü ve risalet yükünü konu edinen mekkî ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hidayetin peygamberin gayretine ve çırpınışına bağlı olduğu vehmini düzeltir; tebliğcinin görevinin yalnızca tebliğ olduğunu, neticeden ve kalplerin durumundan sorumlu tutularak kendi canını tüketmesinin ilahi iradeye aykırı olduğunu netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hayvanın boğazlanmasında boyun iliğini ve can damarını parçalayacak dereceye varmak; tarlayı aralıksız ekip dermanını bitirerek tüketmek.
- Soyut anlam: Aşırı keder, kahır, sorumluluk duygusu veya baskı sebebiyle bir canlının kendi nefsini ve iç rezervlerini helak sınırına kadar tüketmesi.
- Sistematik karşılık: Dinî, ahlakî ve iktisadî alanlarda fıtrî ve meşru kapasitenin ötesine geçerek kaynağı veya benliği tahrip eden aşırı yüklenmelerin ilahî sınırla durdurulması.
- LaTeX modeli: $$B = \lim_{\Delta t \to 0} \int_{0}^{T} \left( \frac{dE}{dt} + \frac{dS}{dt} \right) dt \ge E_{\max} \implies \Omega \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E$, sistemin veya nefsin hayati iç enerjisini; $S$, muhatapların inkârından kaynaklanan keder ve sorumluluk baskısını temsil eder. Bu iki büyüklüğün zamana bağlı tükeniş ve artış oranlarının toplamının $T$ süresince birikimi, varlığın nihai taşıma kapasitesi olan $E_{\max}$ eşiğini aştığında, varlığın ontolojik bütünlüğü ve hayatta kalma durumu olan $\Omega$ sıfıra yaklaşır; yani can helak ve tükeniş noktasına ulaşır. Kökün işaret ettiği bu kritik sınır, Kur'an'da ilahi bir teselli ve sınırlandırma ile dengelenmektedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/ayet/18:6.md) — بَاخِعٌ

فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا

Meal (IK): Demek ki bu söze inanmayanların ardından üzülerek neredeyse kendini mahvedeceksin.

### [Şuara 26:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/ayet/26:3.md) — بَاخِعٌ

لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Mü’min olmuyorlar diye nerede ise kendini mahvedeceksin.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Behik bir gözü kör kimsedir. Behia üzüntüden kendisini zayıflatmak, hasta etmek, çok üzülmek anlamındadır.
Peşpeşe ekimden dolayı yıpranmış tarla.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الخاء والباء
)خ ب ع، ب خ ع مستعملان( خبع: الخَبْعُ: الخَبْءُ في لغة تميمٍ، يجعَلُون بدل الهمزة عَيْناً. وخَبَعَ الصَّبِيُّ خُبُوعا: أي فُحِمَ من شدَّة البكِاء حتّى انْقطع نفسُه.
بخع:
بَخَعَ نَفْسَهُ: قتلها غَيْظاً من شِدَّة الوَجْد، قال ذو الرمة:
ألا أيُّهَذا الباخعُ الوَجْدِ نَفْسَهُ
بَخَعْتُ به بُخُوعا أي أقَررْتُ به على نفسي، وبَخَعَ بالطاعة: أي أذْعَنَ وانْقَادَ وسَلَسَ.

##### Türkçe

باب العين و الخاء والباء
)خ ب ع، ب خ ع مستعملان( **خبع**: **الخَبْعُ**: Temîm dilinde **الخَبْءُ**’dür; hemzenin yerine **عَيْناً** yaparlar. Ve **خَبَعَ الصَّبِيُّ خُبُوعا**: yani şiddetli ağlamadan dolayı sesi kısıldı; nihayet nefesi kesildi.

**بخع**:
**بَخَعَ نَفْسَهُ**: onu, şiddetli vecdden ötürü öfkeyle öldürdü; Zû’r-Rumme dedi ki:
ألا أيُّهَذا الباخعُ الوَجْدِ نَفْسَهُ
**بَخَعْتُ به بُخُوعا** yani onu kendi aleyhime ikrar ettim. Ve **بَخَعَ بالطاعة**: yani boyun eğdi ve itaat etti ve yumuşak huylu oldu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال بَخَعَ نفسَه بَخْعاً، أي قتَلَها غمَّاً. قال ذو الرمة:
أَلا أَيُّهَذا الباخِعُ الوَجْدِ نَفْسَـهِ		بشيءٍ نَحَتْهُ عن يديه المَقادِرُ
ومنه قوله تعالى: فلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ. وبَخَعَ بالحق بُخوعاً: أقرّ به وخضَع له. وكذلك بَخِعَ بالكسر بُخوعاً وبَخاعَةً.

##### Türkçe

Denir: **بَخَعَ** kendi nefsini **بَخْعاً**; yani onu kederden öldürdü. Zû’r-Rumme dedi ki:
أَلا أَيُّهَذا الباخِعُ الوَجْدِ نَفْسَـهِ		بشيءٍ نَحَتْهُ عن يديه المَقادِرُ
Ve ondandır O’nun (yüce) sözü: فَلَعَلَّكَ **باخِعٌ** **نَفْسَكَ**. Ve **بَخَعَ** hak ile **بُخوعاً**: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi. Ve yine **بَخِعَ** (kesre ile) **بُخوعاً** ve **بَخاعَةً**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والخاء مع الباء
بخع ، خبع ، خعب
استعمل من وجوهه : بخع ، خبع ، خعب .
بخع : قال الله عزّ وجلّ : ( فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ عَلَىءَاثَارِهِمْ ) ( الكهف : 6 ) قال الفراء : أي مخرجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك . وقال الأخفش : يقال بخعت لك نفسي ونصحي ، أي جَهَدتهما ، أبخع بخوعاً .
وفي حديث عائشة أنها ذكرت عُمَر فقالت : ( بَخع الأرضَ فقاءت أُكُلَها ) ، أي استَخرجَ ما فيها من الكنوز وأموال الملوك .
ويقال بخعتُ الأرضَ بالزراعة ، إذا نهكتَها وتابعت حراثتها ولم تجِمَّها عاماً ، وبخعَ الوجدُ نفسَه ، إذا نهكها . وقال الشاعر :
ألا أيُّهذا الباخعُ الوجدِ نفسَه
لشيءٍ نَحتْه عن يديه المقادرُ
وقال أبو زيد : بَخَع له بحقِّه ، إذا أقرَّ . وبَخَع له بالطاعة بُخوعاً .
وفي حديث عُقْبة بن عامر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( أتاكم أهلُ اليمنِ ، هم أرقُّ قلوباً وألينُ أفئدة وأبخعُ طاعة ) ورواه نصر بن عليّ بإسنادٍ له ، قال نصر : قلت للأصمعيّ : ما أبخعُ طاعةً ؟ قالت : أنصح طاعةً . وقال غيره : أبلغ طاعةً .
خبع : قال الليث : الخَبْع لغة تميم في الخَبْء . وامرأةٌ خُبْعَةٌ خُبأة بمعنًى واحد . قال : وخبعَ الصبيُّ خُبوعاً إذا فُحِم من البكاء ، أي انقطعَ نَفسُه .
خعب : الخَيعابة والخَيعامة : المأبون . وقال تأبط شراً :
ولا خَرعٍ خيعابةٍ ذي غوائل
هَيامٍ كجفْر الأبطح المتَهَيِّلِ
ويروى : ( خيعامة ) .

##### Türkçe

باب العين والخاء مع الباء
**بخع** ، **خبع** ، **خعب**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **بخع** ، **خبع** ، **خعب** .

**بخع** : Aziz ve celil Allah dedi: ( **فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ عَلَىءَاثَارِهِمْ** ) (el-Kehf: 6). el-Ferrâ dedi: yani nefsini çıkaran ve nefsini öldüren. el-Ahfeş dedi: “**بخعت** sana nefsimi ve nasihatimi” denir; yani ikisini de zorladım; **أبخع** **بخوعاً**.

Âişe’nin, Ömer’i andığı ve şöyle dediği hadiste: ( **بَخع** yeri, o da yiyeceğini dışarı attı ); yani onda olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı.

Ve “**بخعتُ** yeri ziraat ile” denir; onu yorduğun ve sürmesini peş peşe yaptığın ve onu bir yıl dinlendirmediğin zaman. Ve “**بخع** vecd nefsini” (denir); onu yorduğu zaman. Şair dedi:
Dikkat edin, ey vecdin nefsini **الباخع**’ı,
kaderlerin, onu iki elinden yonttuğu bir şey için.

Ebû Zeyd dedi: “**بَخَع** ona hakkıyla” (denir); ikrar ettiği zaman. Ve “**بَخَع** ona itaat ile” **بُخوعاً**.

Ukbe b. Âmir hadîsinde, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) dediği: (Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak ve itaati daha **أبخع**’tır). Nadr b. Ali onu kendisine ait bir isnad ile rivayet etti. Nadr dedi: el-Asmaî’ye dedim: “İtaati daha **أبخع**” nedir? Dedi: daha nasihatli itaat. Başkası dedi: daha erişkin (daha ileri) itaat.

**خبع** : el-Leys dedi: **الخَبْع** Temîm’in **الخَبْء**’deki lügatidir. Ve bir kadın **خُبْعَةٌ** **خُبأة**; tek bir mânâ ile. Dedi: ve çocuk **خبعَ** **خُبوعاً**; ağlamadan boğuklaştığı zaman; yani nefesi kesildi.

**خعب** : **الخَيعابة** ve **الخَيعامة**: me’bûn (livâta edilen). Teabbata Şerran dedi:
Ve ne de kötülükler sahibi bir **خيعابة** olan **خَرعٍ**;
heyman, gevşek kumlu el-Ebtah’ın **جفْر**’i gibi.

Ve ( **خيعامة** ) diye rivayet olunur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال العامريّ: أبحرَ القومُ إذا ركبوا البحر، وأبَرُّوا أخَذُوا في البَرّ. قال أبو زيد: بَحِرَتِ الإبلُ أكلَتْ شَجَر البَحر. وبحِرَ الرّجُلُ سبَح في البَحرِ فانقطعت سِبَاحَتُه. ويقال للماء إذا غلُظ بعد عُذُوبةٍ استبحَرَ وماءٌ بَحْرٌ أي مِلْح. قال:
وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ ([3])قال: والأنهار كلُّها بِحارٌ. قال الفرّاء: البَحْرة الرَّوضة. وقال الأمويّ: البَحرة البلدة. ويقال هذه بَحْرَتُنا قال بعضهم: البَحْرة الفَجْوة من الأرض تتسع. قال النمْرُ بنُ تَولَب:
وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها([4])والأصل الثاني داءٌ، يقال بَحِرَتِ الغَنَمُ وأبحروها إذا أكلَتْ عُشْبَاً عليه نَدىً فبَحِرَتْ عنه، وذلك أن تخمص بُطونُها وتُهْلَسَ أجسامُها([5]). قال الشيباني: بَحِرَت الإبلُ إذا أكلت النَّشْر([6])، فتخرج من بطونها ([7]) دَوَابٌّ كأنَّها حَيّات. قال الضّبّيُّ: البَحَر في الغَنَم بمنزلة السُّهامِ في الإبل، ولا يكون في الإبل بَحَرٌ ولا في الغنم سُهام.
قال ابنُ الأعرابيّ: رجل بَحِرٌ إذا أصابه سُلالٌ. قال:
* وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ([8]) *
قال الزياديّ: البحر اصفرارُ اللَّوْن. والسَّحِير الذي يشتكي سَحْرَه.
فإن قال قائل: فأين هذا من الأصل الذي ذكرتموه في الاتّساع والانبساط؟ قيل له: كلُّه محمولٌ على البحر؛ لأنّ ماء البحر لا يُشْرَبُ، فإن شُرِبَ أوْرَثَ داءً. كذلك كل ماءٍ ملحٍ وإن لم يكن ماءَ بَحْرٍ.
ومن هذا الباب الرّجل الباحِر، وهو الأحمق، وذلك أنّه يتّسع بجهله فيما لا يتسع فيه العاقل. ومن هذا الباب بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً، وهو شقُّ أُذُنها، وهي البَحِيرة، وكانت العرب تفعل ذلك بها إذا نُتِجَتْ عشرةَ أبطُنٍ، فلا تُركب ولا يُنْتفَعُ بظهرها، فنهاهم الله تعالى عن ذلك، وقال: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. وأمّا الدّمُ الباحر والبَحْرانيُّ فقال قوم: هو الشّديد الحُمْرَةِ. والأصحُّ في ذلك قولُ عبد الله بن مسلم([9]): أنّ الدّمَ البَحْرانيَّ منسوبٌ إلى البَحْر. قال: والبَحْرُ عُمْق الرَّحِم، فقد عاد الأمر إلى الباب الأوّل. وقال الخليل: رجُل بَحْرَانيّ منسوبٌ إلى البَحْرَيْن، وقالوا بحرانيٌّ فرقاً بينه وبين المنسوب إلى البحر. ومن هذا الباب قولهم: "لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])" أي مُشَافَهَةً. وأما قولُ ذي الرُّمّة:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ([11])فإنه يعني كلَّ ماءٍ مِلْحٍ. والبَحْر هو الريف.
(بحن) الباء والحاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الضِّخَم، يقال جُلةٌ بَحْوَنةٌ، أي ضَخْمة. وقال الأصمعي: يقول العربُ للغَرْبِ إذا كان عظيماً كثير الأَخْذِ: إنّه لَبَحْوَن، على مثال جَدْوَل.
(بحت) الباء والحاء والتاء، يدلُّ على خُلوص الشيء وألاّ يخلِطَه غيرُه. قال الخليل: البَحْت الشيء الخالص، ومِسْك بَحْت. ولا يصغّر ولا يثنّى. قال العامريّ: باحَتَني الأمرَ، أي جاهَرَني به وبيَّنَهُ ولم يُخْفِهِ عليّ. قال الأصمعيّ:
باحَتَ فلانٌ دابّتَه بالضَّرِيعِ وغيره من النَّبت، أي أطعمَها إيّاه بَحْتاً. وقال مالك بن عوف:
ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ([12])أي لم تُطعم الضّريعَ بَحْتاً لا يخلِطه [غيره([13])]. ويقال ظُلْمٌ بَحْتٌ أي لا يشُوبُه شيءٌ. وبردٌ بَحْتٌ ومَحْتٌ أي صادق، وحُبٌّ بَحْتٌ مثله. وعربيٌّ بحتٌ ومَحْضٌ وقَلْبٌ. وكذلك الجَمْعُ على لفظ الواحد.
(بحث) الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب. والبحث أن تسأل عن شيء وتستخبر. تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه. وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه. والعرب تقول:"كالباحثِ* عَنْ مُدْية"، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده. وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيةُ في التُّرابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه، قال:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها([14])قال: والبحث لا يكون إلاّ باليد. وهو بالرِّجْل الفَحْص([15]). قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: [التي] إذا سارت بحثت التُّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها. قال:
* يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ *
ويقال بَحثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال: "تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر" أي بحيث لا يُدْرَى أين هُو([16]). قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصعاء ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَاتٍ.
 --------------ــ
([1]) هو أمية بن الأسكر، كما في معجم البلدان (3: 122).
([2]) جلدان، بالكسر، وبعد اللام دال مهملة أو ذال: موضع. وفي الأصل: "في الأباطح" تحريف. وفي معجم البلدان:
وانعق بضأنك في أرض تطيف بها  *** بين الأصافر وانتجها بجلذان
 ([3]) البيت لنصيب، كما في المجمل، واللسان (5: 103).
([4]) البيت في اللسان (بحر، دقر). والدقرى: الروضة الخضراء الناعمة. تخيل: تتلون بالنور.
([5]) يقال هلسه المرض يهلسه: هزله. وفي الأصل: "تلهس"، محرفة.
([6]) النشر: الكلأ يهيج أعلاه وأسفله ندى أخضر.
([7]) في الأصل: "في بطونها" .
([8]) البيت للعجاج كما في اللسان (سحر، هجر) وليس في ديوانه ولا ملحقات ديوانه. وبعده في اللسان (بحر، سحر، هجر): * وآبق من جذب دلويها هجر *
([9]) هو عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوري، صاحب أدب الكاتب.
([10]) في اللسان (6: 114): "قيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". يريد لم يصرفا للتركيب.
([11]) هجان الترب: بيضاء التراب. وفي الأصل: "هيجان". والعذاة، بفتح العين: الطيبة التربة. وفي الأصل "غداة". والبيت في ديوان ذي الرمة 211.
([12]) ثمالة: القبيلة المعروفة. وفي الأصل: "ثماكة".
([13]) تكملة يقتضيها القول.
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 158 وحماسة البحتري 286 حيث أورد ثمانية أشعار في هذا المعنى. وانظر الحيوان (5: 470) .
([15]) في الأصل: "وهو بالرجل الرجل".
([16]) الجمهرة (1: 200) واللسان (2: 419).

ـ ( باب الباء والخاء وما يثلثهما)
(بخد) باب الباء والخاء والدال. ليس في هذا الباب إلاّ كلمةٌ واحدة بدخيل([1]) ولا يقاس عليها. قالوا: امرأةٌ بخَنْدَاة، أي ثقيلة الأوراك.
(بخر) الباء والخاء والراء أصلٌ واحد، وهي رائحةٌ أو ريحٌ تثُور. من ذلك البُخار، ومنه البَخُور بفتح الباء، وكان ثعلبٌ يقول: على وزن فَعُول مثل البَرُود والوَجُور. فأمّا قولهم للسحائب التي تأتي قُبُلَ الصّيف بناتُ بَخْر فليس من الباب، وذلك أنّ هذه الباء مبدَلة من ميم، والأصل مَخْرٌ. وقد ذُكِرَ قياسُه في بابه بشواهِدِه.
(بخس) الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالى: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]، أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حتى نُقصانه وذهابه من سائر البدن. وقال شاعر([2]):
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ
(بخص) الباء والخاء والصاد كلمةٌ واحدةٌ، وهي لحمةٌ خاصة([3]): يقال لِلَحمة العين بَخَصَة. وبخصت الرّجُل إذا ضربتَ منْهُ [ذلك([4])]. والبَخَصَة لحمُ باطن خُفِّ البعير. وبَخَصُ اليدِ لحمُ أصول الأصابع ممَّا يلي الراحة.
(بخع) الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجلُ نفسَه إذا قتلَها غَيْظاً من شدّة الوَجْد. قال ذُو الرّمّة([5]):
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])ومنه قوله تعالى: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [الكهف 6]. قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط عنه قال: قال الضبّيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة، ونَخَعتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظهر، والبِخاع([7])، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نفسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ([8]). وأرضٌ مَبْخُوعة([9])، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع. وبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
(بخق) الباء والخاء والقاف أصلٌ واحد وكلمة واحدة، يقال بَخَقْتُ عينَه إذ ضربتَها حتى تَعُورَها([10]). قال رؤبة:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *
(بخل) الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي : البُخْل والبَخَلُ. ورجلٌ بخيلٌ وباخلٌ. فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *
(بخو) الباء والخاء والواو، كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. قال ابنُ دريد: البَخْو الرُّطَب الردِيّ، يقال رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ.
(بخت) الباء والخاء والتاء كلمةٌ ذكرها ابنُ دريدٍ، زعم أنّ البُخْت من الجمال عربيّة صحيحة، [وأنشد]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها مقحمة.
([2]) هو الراجز أبو ميمون النضر بن سلمة، كما في اللسان (نقا). والرجز في صفة خيل، وقبله:
* بنات وطاء على خد الليل *
وهذا ما يسمى في علم العروض بالإجازة في تسمية الخليل، وبالإكفاء في قول أبي زيد. انظر اللسان (7: 195).
([3]) في الأصل: "خالصة".
([4]) هذه التكملة من المجمل لابن فارس.
([5]) ديوانه ص251 واللسان (بخع).
([6]) كلمة "الوجد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان والديوان. وفي اللسان: "عن يديك" على الخطاب.
([7]) في اللسان (بخع): "قال ابن الأثير: هكذا ذكره في الكشاف، وفي كتاب الفائق في غريب الحديث. ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكوراً في شيء منها". قلت: وما هنا يؤيد مارواه الزمخشري المتوفى سنة 538. ووفاة ابن فارس 395. وقد ضبط البخاع في الأصل واللسان والفائق بكسر الباء ضبط قلم.
([8]) في اللسان: "أي جهدتها".
([9]) في الأصل: "بخوغة". وفي اللسان: "يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها".
([10]) يقال عار عينه يعورها، وعورها يعورها تعويرا.
([11]) ديوان رؤبة 107 واللسان (بخق). وقبله: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) ديوان رؤبة 65 واللسان (أرز، بخل) وقد سبق في مادة (أرز 78) بدون نسبة .
([13]) في الأصل: "الخلخ"، صوابه من اللسان (خلنج): والبيت لابن قيس الرقيات كما في ملحقات ديوانه 283 واللسان (خلنج). وصدره:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
          والبيت في الجمهرة(1: 193) بدون نسبة في الأصل.
ـ

##### Türkçe

(باء, **الباء**; حاء, **الحاء**; ve onlarla birlikte olanın üçlüdeki bâbı)
(**بحر**) **الباء** ve **الحاء** ve **الراء**. **الخليل** dedi: **البَحر** “deniz”e, onun **استبحارِه**’inden dolayı **بحراً** adı verildi; o da onun yayılması ve genişliğidir. Ve falan kimse ilimde **استبحر** etti; ve çoban çok otlatmada **تبَحَّر** etti. **أميّة** dedi:
**انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ**
Ve falan kimse malda **تبحَّر** etti. Ve bir adam **بَحْرٌ**dur; cömert olduğu zaman; onu, denizin taştığı gibi, bağışla avucunun taşmasından dolayı adlandırdılar. **العامريّ** dedi: Kavim **أبحرَ** etti; denize bindikleri zaman; ve **أبَرُّوا**; karaya girdikleri zaman. **أبو زيد** dedi: Develer **بَحِرَتِ**; **شَجَر البَحر** ağacını yediler. Ve adam **بحِرَ**; denizde yüzdü de yüzmesi kesildi. Ve suya, bir tatlılıktan sonra kalınlaştığı zaman, **استبحَرَ** denir; ve **ماءٌ بَحْرٌ**: yani tuzlu. Dedi:
**وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ**
Dedi: Nehirlerin hepsi **بِحارٌ**dır. **الفرّاء** dedi: **البَحْرة** çayırlıktır. **الأمويّ** dedi: **البَحرة** kasabadır. Ve “bu bizim **بَحْرَتُنا**” denir. Bazıları dedi: **البَحْرة** yerden genişleyen boşluktur. **النمْرُ بنُ تَولَب** dedi:
**وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها**
İkinci asl ise bir hastalıktır; “koyunlar **بَحِرَتِ**” denir; ve “onları **أبحروها**” (yaptılar) denir; üzerinde çiy bulunan bir otu yedikleri zaman, ondan dolayı **بَحِرَتْ** olurlar; bu da karınlarının içe çekilmesi ve bedenlerinin zayıflamasıdır. **الشيباني** dedi: Develer **بَحِرَت**; **النَّشْر** yedikleri zaman; böylece karınlarından, sanki yılanlar gibi, canlılar çıkar. **الضّبّيُّ** dedi: Koyunda **البَحَر**, devede **السُّهام** mesabesindedir; ve devede **بَحَرٌ** olmaz, koyunda da **سُهام** olmaz.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: Adam **بَحِرٌ**dur; ona **سُلالٌ** isabet ettiği zaman. Dedi:
**وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ**
**الزياديّ** dedi: **البحر** renk sararmasıdır. Ve **السَّحِير**: **سَحْرَه**’inden şikâyet eden kimsedir.
Eğer bir söyleyen derse: “Öyleyse bu, sizin genişleme ve yayılmada zikrettiğiniz asıldan nerededir?” Ona denir ki: Hepsi denize hamledilmiştir; çünkü deniz suyu içilmez; eğer içilirse hastalık miras bırakır. Aynı şekilde her tuzlu su; deniz suyu olmasa bile.
Ve bu bâbdandır: **الرّجل الباحِر**; o ahmaktır; çünkü akıllının genişlemediği şeyde, cehliyle genişler. Ve bu bâbdandır: “dişi devenin kulağını yarmak” olan **بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً**; o da **البَحِيرة**’dir. Araplar, ondan on karın doğurduğu zaman, onunla bunu yaparlardı; artık binilmez ve sırtından faydalanılmaz; Allah Teâlâ onları bundan nehyetti ve dedi ki: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. **الدّمُ الباحر** ve **البَحْرانيُّ**’ye gelince; bir kavim dedi: O, şiddetli kırmızıdır. Bunun hakkında daha sahih olan, **عبد الله بن مسلم**’in sözüdür: **الدّمَ البَحْرانيَّ** denize nisbet edilmiştir. Dedi: Ve **البَحْرُ** rahmin derinliğidir; böylece iş birinci bâba dönmüş oldu. **الخليل** dedi: **رجُل بَحْرَانيّ** **البَحْرَيْن**’e nisbet edilmiştir; ve onu, denize nisbet edilenden ayırmak için **بحرانيّ** dediler. Ve bu bâbdandır onların sözü: “**لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ**” yani yüz yüze. **ذي الرُّمّة**’nin sözüne gelince:
**بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ**
O, her tuzlu suyu kasteder. Ve **البَحْر** rîftir.

(**بحن**) **الباء** ve **الحاء** ve **النون** tek bir asıldır; iriliğe delâlet eder. **جُلةٌ بَحْوَنةٌ** denir; yani iri. **الأصمعي** dedi: Araplar, büyük ve çok alan olduğu zaman, kovaya (**الغَرْب**) “o mutlaka **لَبَحْوَن**’dur” derler; **جَدْوَل** vezni üzere.

(**بحت**) **الباء** ve **الحاء** ve **التاء**; bir şeyin saf oluşuna ve başkasının onu karıştırmamasına delâlet eder. **الخليل** dedi: **البَحْت** saf şeydir; ve **مِسْك بَحْت**. Küçültülmez ve ikilenmez. **العامريّ** dedi: “Bana işi **باحَتَني** etti” yani onu bana açıkladı ve beyan etti ve benden gizlemedi. **الأصمعيّ** dedi:
Falan kimse, binek hayvanını **الضَّرِيعِ** ve bitkiden başkasıyla **باحَتَ** etti; yani onu, karışıksız olarak, ona yedirdi. **مالك بن عوف** dedi:
**ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ**
Yani **الضّريعَ**’i, başkasıyla karıştırmaksızın, saf olarak yedirilmedi. Ve **ظُلْمٌ بَحْتٌ** denir; yani ona hiçbir şey karışmaz. Ve **بردٌ بَحْتٌ** ve **مَحْتٌ**: yani halis. Ve **حُبٌّ بَحْتٌ** da böyledir. Ve **عربيٌّ بحتٌ** ve **مَحْضٌ** ve **قَلْبٌ**. Ve cem‘ de tekil lafzı üzere böyledir.

(**بحث**) **الباء** ve **الحاء** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyi kımıldatmaya delâlet eder. **الخليل** dedi: **البحث** toprağın içinde bir şeyi aramandır. Ve **البحث** bir şey hakkında sorman ve haber almaya çalışmandır. “Bu iş hakkında **استَبْحِثْ** et” dersin; ve ben onun hakkında **أستَبْحِثُ** ederim. Ve falan hakkında **بحثْتُ**; bir **بحثاً**; ve ben onun hakkında **أبحث** ederim. Araplar der ki: “**كالباحثِ عَنْ مُدْية**”; kendi eliyle helâkı olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Aslı, öküzdedir: ona **المُدْيةُ** toprağa gömülür; o da onu kımıldatıp çıkarır, hâlbuki bilmez; böylece onunla boğazlanır. Dedi:
**ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها**
Dedi: **البحث** ancak elle olur. Ayakla olanı **الفَحْص**’tır. **الشَّيبانيّ** dedi: Develerden **البَحُوث**: yürüdüğü zaman toprağı eliyle, birbiri ardınca, kazar; onu arkasına atar. Dedi:
**يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ**
Ve “haber hakkında **بَحثَ** etti” denir; yani onun bilgisini istedi. **الدُّرَيديّ**: “Onu **بمَبَاحِثِ البقَر**’de bıraktım” denir; yani nerede olduğu bilinmeyecek bir yerde. **أبو زيد** dedi: **الباحِثاء**, **القاصعاء** vezni üzere, yerbozanın topladığı topraktır; ve **باحِثَاوَاتٍ** olarak cem‘ edilir.

ـ ( **باب الباء والخاء وما يثلثهما** )
(**بخد**) **باب الباء والخاء والدال**. Bu bapta, dâhil (yabancı asıllı) olan tek bir kelimeden başka yoktur([1]); ona kıyas edilmez. Dediler ki: **امرأةٌ بخَنْدَاة**, yani kalçaları ağır (iri) olan.

(**بخر**) **الباء والخاء والراء** tek bir asıldır; o da bir kokudur yahut yükselen bir rüzgârdır. Bundan **البُخار** (buhar) vardır; ondan da **البَخُور** (bâ’nın fethasıyla) vardır. Sa‘leb şöyle derdi: **فَعُول** vezninde; **البَرُود** ve **الوَجُور** gibi. Ama yazdan önce gelen bulutlara **بناتُ بَخْر** demeleri babtan değildir; çünkü bu **الباء** bir **ميم**’den بدل edilmiştir; asıl **مَخْرٌ**’dür. Onun kıyası, şahitleriyle birlikte kendi babında zikredilmiştir.

(**بخس**) **الباء والخاء والسين** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [Yûsuf 20], yani eksik. Bu babdandır: iliğe dair sözleri: **بَخَّسَ تَبخيساً**, eğer **السُّلامى** ve **العَين**’de olursa; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gidip yok olması sebebiyledir. Bir şair([2]) dedi ki:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ

(**بخص**) **الباء والخاء والصاد** tek bir kelimedir; o, özel bir ettir([3]): gözün etine **بَخَصَة** denir. Ve **بخصتُ** adamı: ondan [şunu([4])] vurduğun zaman. **البَخَصَة** devenin ayağının iç tarafının etidir. **بَخَصُ اليدِ** ise, avuca bitişik olan parmak köklerinin etidir.

(**بخع**) **الباء والخاء والعين** tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zillete düşürme ve kahretmedir.
Halîl dedi ki: **بخَع** adam, nefsini; eğer onu şiddetli **الوَجْد**’den ötürü öfkeyle öldürürse. Zû’r-Rumme([5]) dedi ki:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])
Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [Kehf 6]. Ebû Ali el-İsfahânî, bize Ebû’l-Fazl Muhammed b. el-‘Amîd’in, Ebû Bekr el-Hayyât’tan, onun da ondan rivayet ettiği şeyde dedi ki: Dabbî dedi ki: **بَخَعْتُ الذَّبيحةَ**: eğer onun boyun kemiğini kestiysen; o hâlde o **مبخوعة**’dır. Ve **نَخَعتُها** bundan aşağısıdır; çünkü **النخاع** boyunda ve sırt omurlarında akan beyaz ipliktir. Ve **البِخاع**([7])—**الباء** ile—beldeki damardır. Ebû Ubeyd dedi ki: **بخعْتُ له نفسي ونُصْحي**; yani gayret ettim([8]). Ve **أرضٌ مَبْخُوعة**([9]): eğer ekinle onun gücünün sonuna varılmışsa. Ve **بَخَعَ** bana hakkımda: eğer ikrar ettiyse.

(**بخق**) **الباء والخاء والقاف** tek bir asıldır ve tek bir kelimedir: **بَخَقْتُ** onun gözünü; eğer onu vurup da onu kör edinceye kadar (gözünü sakatlayıncaya kadar) yaptıysan([10]). Ru’be dedi ki:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *

(**بخل**) **الباء والخاء واللام** tek bir kelimedir; o da: **البُخْل** ve **البَخَلُ**. Ve **رجلٌ بخيلٌ** ve **باخلٌ**. Eğer onun hâli bu ise, o **بخَّالٌ**’dır. Ru’be dedi ki:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *

(**بخو**) **الباء والخاء والواو**: kıyas edilmeyen tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi ki: **البَخْو** kötü (adi) taze hurmadır; **رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ** denir.

(**بخت**) **الباء والخاء والتاء**: İbn Düreyd’in zikrettiği bir kelimedir; **البُخْت**’ün (develerden) sahih Arapça olduğunu iddia etti; [ve inşad etti]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
--------------ـــ
([1]) Bu kelime böyle vârid olmuştur; belki de araya sokulmuştur.
([2]) O, Lisân’da (نقا) geçtiği üzere, râciz Ebû Meymûn en-Nadr b. Seleme’dir. Ve recez, atların vasfındadır; ondan önce:
* بنات وطاء على خد الليل *
Bu, arûz ilminde Halîl’in adlandırmasında **الإجازة** diye, Ebû Zeyd’in sözünde ise **الإكفاء** diye adlandırılan şeydir. Lisân’a bak (7: 195).
([3]) Asılda: “**خالصة**”.
([4]) Bu tamamlama, İbn Fâris’in **المجمل**’indendir.
([5]) Dîvânı s251 ve Lisân (بخع).
([6]) “**الوجد**” kelimesi asıldan düşmüştür; Lisân ve dîvândan ispat edilmiştir. Lisân’da: “**عن يديك**” hitap üzere.
([7]) Lisân’da (بخع): “İbnü’l-Esîr dedi ki: Keşşâf’ta ve **الفائق**’te, garîbü’l-hadîs’te böyle zikretti. Başkasında bulmadım. Dedi ki: Dil, tıp ve teşrih kitaplarında onu çokça aradım da **البخاع**’ı **الباء** ile, onların hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Dedim ki: Buradaki, Zemahşerî’nin (ö. 538) rivayet ettiğini teyit eder. İbn Fâris’in vefatı 395’tir. Ve **البخاع** asılda, Lisân’da ve Fâik’te **الباء**’nın kesriyle, kalem ضبط’ı olarak ضبط edilmiştir.
([8]) Lisân’da: “yani onu gayret ettirdim”.
([9]) Asılda: “**بخوغة**”. Lisân’da: “Denir ki: **بخعتُ الأرض بالزراعة أبخعها**; eğer onu yorduysan (tükettinse)”.
([10]) Denir ki: **عار** gözünü, **يعورها**; ve **عورها** onu, **يعورها تعويرا**.
([11]) Ru’be dîvânı 107 ve Lisân (بخق). Ondan önce:
*كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) Ru’be dîvânı 65 ve Lisân (أرز، بخل); daha önce (أرز 78) maddesinde nisbesiz olarak geçti.
([13]) Asılda: “**الخلخ**”; doğrusu Lisân’dan (خلنج): ve beyit, İbn Kays er-Rukayyât’ındır; dîvânının eklerinde 283 ve Lisân (خلنج). Sadrı:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
Beyit, **الجمهرة**’de (1: 193) nisbesizdir; asılda da öyledir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البخع: قتل النفس غما، قال تعالى: ﴿فلعلك باخع نفسك﴾ [الكهف/6] حث على ترك التأسف، نحو: ﴿فلا تذهب نفسك عليهم حسرات﴾ [فاطر/8]. قال الشاعر:
*ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه*
(الشطر لذي الرمة، وتتمته:
*بشيء نحته عن يديك المقادر*
وهو في ديوانه ص 338، ولسان العرب (بخع) )
وبخع فلان بالطاعة وبما عليه من الحق: إذا أقر به وأذعن مع كراهة شديدة تجري مجرى بخع نفسه في شدته.

##### Türkçe

- **البخع**: kederden nefsi öldürmektir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فلعلك **باخع** نفسك﴾ [الكهف/6]; (bu,) esef etmeyi terk etmeye teşviktir; şu (ayette) olduğu gibi: ﴿فلا تذهب نفسك عليهم حسرات﴾ [فاطر/8]. Şair dedi ki:
*ألا أيهذا **الباخع** الوجد نفسه*
(Şatr, Zü’r-Rumme’nindir; ve tamamı:
*بشيء نحته عن يديك المقادر*
ve o, onun divanında s. 338’dedir; ve Lisânü’l-ʿArab (**بخع**) (maddesinde).)
Ve falan kimse, itaate ve üzerindeki hakka dair **بخع** etti: onu ikrar edip, şiddetli bir kerih görme ile birlikte boyun eğdiği zaman; (öyle ki) şiddetinde, nefsini **بخع** etme mertebesinde cereyan eder.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب خ ع
بخع الشاة‏:‏ بلغ بذبحها القفا‏.‏
ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه لشيء نحته عن يديه المقادر وبخعت له نفسي ونصحي‏:‏ جهدتهما له‏.‏
وأهل اليمن أبخع طاعة‏.‏
وبخـع أرضـه بالزراعـة‏:‏ نهكها ولم يجمها‏.‏
وبخع لي بحقي إذا أقر إقرار مذعن بالغ جهده في الإذعان به‏.‏

##### Türkçe

ب خ ع
**بخع** koyunu: onu boğazlamakla enseye ulaştırdı.
“Dikkat edin, ey kendisini kedere boğan **الباخع**; bir şey için, kaderlerin iki elinden onu uzaklaştırdığı (şey için). Ve onun için nefsimi ve öğüdümü **بخعت**: ikisini onun için yordum.”
Yemen halkı itaatçe daha **أبخع**tır.
Toprağını ziraatle **بخـع** etti: onu yordu ve onu dinlendirmedi.
Hakkım konusunda bana **بخع** etti; (yani) boyun eğen bir ikrarla ikrar ettiğinde, onda boyun eğişte gayretinin sonuna varır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بخَعَ نفْسَه يَبْخَعُها بَخْعاً وبُخوعاً: قتلَها غيْظاً أَو غَمّاً. وفي التنزيل: فلعلَّك باخعٌ نفْسَك على آثارِهم؛ قال الفرّاء: أَي مُخْرِجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك؛ وقال ذو الرمة:
أَلا أَيُّهذا الباخِعُ الوَجْدِ نفسَه
بشيءٍ نَحَتْه عن يدَيْكَ المَقادِرُ
قال الأَخفش: يقال بَخَعْتُ لك نفْسي ونُصْحِي أَي جَهَدْتها أَبْخَعُ بُخوعاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها ذكرت عمر، رضي الله عنه، فقالت: بَخَعَ الأَرضَ فقاءتْ أُكُلَها أَي قَهر أَهلَها وأَذلَّهم واستخرَج ما فيها من الكُنوز وأَموال المُلوك. وبَخَعْتُ الأَرضَ بالزِّراعةِ أَبْخَعُها إِذا نَهَكْتُهَا وتابَعْت حِراثَتها ولم تُجِمَّها عاماً. وبخَع الوَجْدُ نفسَه إِذا نَهَكَها. وبخَعَ له بحقّه يَبْخَعُ بُخوعاً وبَخاعةً: أَقرَّ به وخضَع له، وكذلك بَخِعَ، بالكسر، بُخوعاً وبَخاعةً، وبَخَعَ لي بالطاعة بُخوعاً كذلك. وبَخَعْت له: تذَلَّلْت وأَطَعت وأَقرَرْت. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فأَصبَحْتُ بجَنبتَي الناسِ ومَن لم يكن يَبْخَعُ لنا بطاعة. وفي حديث عُقْبة بن عامر: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: أَتاكُم أَهلُ اليَمنِ هم أَرَقُّ قُلوباً وأَلْيَنُ أَفئدةً وأَبْخَعُ طاعةً أَي أَنْصَحُ وأَبْلَغُ في الطاعةِ من غيرهم كأَنهم بالَغُوا في بَخْعِ أَنفسهم أَي قَهرِها وإِذْلالِها بالطاعةِ. قال ابن الأَثير: قال الزمخشري هو من بَخَع الذَّبِيحةَ إِذا بالَغ في ذَبْحِها وهو أَن يَقْطَع عظْم رقبتها ويَبْلُغَ بالذَّبْح البِخاع، بالباء، وهو العِرْق الذي في الصُّلْب؛ والنخْعُ، بالنون، دون ذلك وهو أَن يبلُغ بالذبح النُّخاع، وهو الخيْط الأَبيض الذي يَجري في الرَّقبة، هذا أَصله ثم كثُر حتى استعمل في كل مبالغة؛ قال ابن الأَثير: هكذا ذكره في الكشاف وفي كتاب الفائق في غريب الحديث ولم أَجده لغيره، قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أَجد البِخاع، بالباء، مذكوراً في شيء منها. وبَخَعْت الرَّكيّة بَخْعاً إِذا حَفرْتها حتى ظَهر ماؤها.

##### Türkçe

**بخَعَ** nefsini **يَبْخَعُها** **بَخْعاً** ve **بُخوعاً**: onu öfkeyle yahut kederle öldürdü. Tenzilde: “Belki sen onların izleri üzerine nefsini **باخعٌ** (eden)sin”; el-Ferrâ dedi ki: yani nefsini çıkaran ve nefsini öldüren; ve Zû’r-Rumme dedi ki:

Dikkat et, ey özlemin **الباخِعُ**’ı, nefsini
Kaderlerin iki elinden seni uzaklaştırdığı bir şeyle

el-Ahfeş dedi ki: “**بَخَعْتُ** senin için nefsimi ve öğüdümü” denir; yani onu zorladım; **أَبْخَعُ** **بُخوعاً**. Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ömer’i, Allah ondan razı olsun, andı da dedi ki: “**بَخَعَ** yeri, o da ürününü kustu”; yani halkını kahretti ve onları zelil kıldı ve onda bulunan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı. “Yeri ekinle **بَخَعْتُ**; **أَبْخَعُها**” (derim) onu yorduğum ve sürmesini peş peşe yaptığım ve onu bir yıl dinlendirmediğim zaman. Ve **الوَجْدُ** nefsini **بخَع** eder; onu yorduğu zaman. Ve hakkıyla onun için **بَخَعَ** eder; **يَبْخَعُ** **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; bunun gibi **بَخِعَ** (kesre ile) **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**; ve itaatle benim için **بَخَعَ** eder, **بُخوعاً**; yine böyledir. Ve “Onun için **بَخَعْتُ**” (derim): alçaldım, itaat ettim ve ikrar ettim. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Böylece insanların iki yanında sabahladım; ve bize itaatle **يَبْخَعُ** etmeyen kimse (de vardı).” Ukbe b. Âmir’in hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak ve itaatçe daha **أَبْخَعُ**”; yani başkalarından daha nasihatkâr ve itaate daha erişkin; sanki nefislerini **بَخْعِ** etmede, yani onu kahretmede ve itaate (sokarak) onu zelil kılmada, mübalağa ettiler. İbnü’l-Esîr dedi ki: Zemahşerî dedi ki: O, **بَخَع** kurbanlığıdır; onu boğazlamada mübalağa ettiği zaman; o da boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayla **البِخاع**’a (باء ile) ulaşmasıdır; o, omurgada olan damardır; ve **النخْعُ** (نون ile) bunun altındadır; o da boğazlamayla **النُّخاع**’a ulaşmasıdır; o, boyunda akan beyaz ipliktir; bu onun aslıdır, sonra çoğaldı da her mübalağada kullanıldı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu Keşşâf’ta ve “el-Fâik fî Garîbi’l-Hadîs” kitabında böyle zikretti; başkasına ait olarak onu bulmadım. Dedi ki: Ve onu dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça araştırdım da **البِخاع**’ı (باء ile) onların hiçbirinde zikredilmiş bulmadım. Ve “kuyuyu **بَخَعْتُ** **بَخْعاً**”; onu kazdığımda, suyu ortaya çıkıncaya kadar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب خ ع * * بَخَعَ * نفسه قتلها غما وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم﴾

##### Türkçe

* ب خ ع * * **بَخَعَ** * kendisini, kederden öldürdü; babı **قطع**’dır. Ondan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بخع نفسه، كمنع: قتلها غما، نقله الجوهري، وهو مجاز. وأنشد لذي الرمة:
  ألا أيهذا الباخع الوجد نفسـه                      بشيء نحته عن يديك المقادر وقال غيره: بخعها بخعا وبخوعا: قتلها غيظا أو غما.
 وبخع له بالحق بخوعا: أقرب به وخضع له، كبخع له، بالكسر، بخاعة وبخوعا. ويقال: بخعت له، أي تذللت وأطعت وأقررت. قال الكسائي: بخع الركية يبخعها بخعا، إذا حفرها حتى ظهر ماؤها. ومنه حديث عائشة أنها ذكرت عمر رضي الله عنهما فقالت: بخع الأرض، فقاءت أكلها، أي قهر أهلها وأذلهم، واستخرج ما فيها من الكنوز وأموال الملوك.

  ومن المجاز بخع له نصحه بخعا، إذا أخلصه وبالغ. وقال الأخفش: يقال: بخعت لك نفسي ونصحي، أي جهدتهما، أبخع بخوعا، ومثله في الأساس. ومنه حديث عقبة بن عامر رضي الله عنه - رفعه - أتاكم أهل اليمن، هم أرق قلوبا، وألين أفئدة، وأبخع طاعة، أي أنصح وابلغ في الطاعة من غيرهم، كأنهم بالغوا في بخع أنفسهم، أي قهرها وإذلالها بالطاعة.
 وفي الأساس: بخع، أي أقر إقرار مذعن يبالغ جهده في الإذعان، وهو مجاز.
 ومن المجاز أيضا: بخع الأرض بالزراعة بخعا، إذا نهكها وتابع حراثتها، ولم يجمها عاما، أي لم يرحها سنة، كما في الدر النثير للجلال. يقال: بخع فلانا خبره: إذا صدقه.
 وبخع بالشاة، إذا بالغ في ذبحها، كذا في العباب. وقال الزمخشري: بخع الذبيحة، إذا بالغ في ذبحها، كذا هو نص الفائق له.
 وفي الأساس: بخع الشاة: بلغ بذبحها القفا، وقوله: حتى بلغ البخاع، أي هو أن يقطع عظم رقبتها ويبلغ بالذبح البخاع. قال الزمخشري: هذا أصله، ثم استعمل في كل مبالغة.
 وقوله تعالى:  فلعلك باخع نفسك على آثارهم  أي مخرج نفسك وقاتلها. قاله الفراء. وفي العباب: أي مهلكها مبالغا فيها حرصا على إسلامهم، زاد في البصائر: وفيه حث على ترك التأسف، نحو قوله تعالى:  فلا تذهب نفسك عليهم حسرات  والبخاع، ككتاب: عرق في الصلب مستبطن القفا، كما في الكشاف، وقال البيضاوي: هو عرق مستبطن الفقار بتقديم الفاء على القاف وزيادة الراء. وقال قوم هو تحريف، والصواب القفا كما في الكشاف. وقوله: يجري في عظم الرقبة، هكذا في سائر النسخ وهو غلط، فإن نص الفائق - بعد ما ذكر البخاع بالباء، قال- : وهو العرق الذي في الصلب، وهو غير النخاع بالنون وهو الخيط الأبيض الذي يجري في الرقبة، وهكذا نقله الصاغاني أيضا وصاحب اللسان وابن الأثير، ومثله في شرح السعد على المفتاح ونصه: وأما بالنون فخيط أبيض في جوف عظم الرقبة يمتد إلى الصلب وقوله فيما زعم الزمخشري، أي في فائقه وكشافه، وقد تبعه المطرزي في المغبر. وقال ابن الأثير في النهاية: ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكورا في شيء منها. ولذا قال الكواشي في تفسيره: البخاع، بالباء لم يوجد وإنما هو بالنون. قال شيخنا: وقد تعقب ابن الأثير قوم بأن الزمخشري ثقة ثابت واسع الاطلاع، فهو مقدم.

##### Türkçe

**بخع** kendi nefsini, **كمنع**: onu kederden öldürdü; bunu el-Cevherî nakletti; ve bu mecazdır. Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:
  Dikkat edin, ey kederin kendi nefsini **الباخع**’ı,                      kaderlerin ellerinden seni uzaklaştırdığı bir şeyle. Başkası dedi ki: onu **بخعها** **بخعا** ve **بخوعا**: onu öfkeden yahut kederden öldürdü.
 Ve ona hak ile **بخع** etti, **بخوعا**: ona yaklaştı ve ona boyun eğdi; ona **بخع** etmek gibi; kesre ile, **بخاعة** ve **بخوعا**. Ve denilir: ona **بخعت** ettim; yani alçaldım ve itaat ettim ve ikrar ettim. el-Kisâî dedi: **بخع** etti kuyuyu, onu **يبخعها** **بخعا**; onu kazıp suyu ortaya çıkıncaya kadar (kazdığı) zaman. Bundan (olarak) Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, Ömer’i andığı hadisi: dedi ki: yeri **بخع** etti; o da yiyeceğini kustu; yani halkını kahretti ve onları zelil kıldı, ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı.

  Ve mecazdan: ona öğüdünü **بخع** etti, **بخعا**; onu hâlis kıldığı ve mübalağa ettiği zaman. el-Ahfeş dedi: denilir: senin için nefsimi ve öğüdümü **بخعت** ettim; yani ikisini de zorladım; **أبخع** **بخوعا**; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. Bundan Ukbe b. Âmir’in, Allah ondan razı olsun, merfû (olarak) hadisi: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak, ve itaate daha **أبخع**’tır”; yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha mübalağalıdır; sanki onlar nefislerini **بخع** etmede mübalağa ettiler; yani onu itaatle kahretmek ve zelil kılmakta.
 Ve **الأساس**’ta: **بخع**; yani boyun eğmede gayretini mübalağa ederek, boyun eğen bir ikrar ile ikrar etti; ve bu mecazdır.
 Ve mecazdan ayrıca: yeri ziraat ile **بخع** etti, **بخعا**; onu yorduğu ve sürmesini peş peşe yaptığı, ve onu bir yıl dinlendirmediği zaman; yani onu bir sene rahatlatmadı; el-Celâl’ın **الدر النثير**’inde olduğu gibi. Denilir: falanın haberini **بخع** etti: onu tasdik ettiği zaman.
 Ve koyun ile **بخع** etti; onu boğazlamada mübalağa ettiği zaman; **العباب**’da böyle. ez-Zemahşerî dedi: kurbanlığı **بخع** etti; onu boğazlamada mübalağa ettiği zaman; bu, onun **الفائق**’indeki nassıdır.
 Ve **الأساس**’ta: koyunu **بخع** etti: boğazlamasıyla enseye ulaştı; ve sözü: **حتى بلغ البخاع**; yani o, boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayı **البخاع**’a ulaştırmasıdır. ez-Zemahşerî dedi: bunun aslı budur; sonra her mübalağada kullanıldı.
 Ve Yüce Allah’ın sözü:  **فلعلك باخع نفسك على آثارهم**  yani nefsini çıkaran ve onu öldüren. Bunu el-Ferrâ dedi. Ve **العباب**’da: yani onların İslâm’ına hırsla onda mübalağa ederek onu helâk eden; **البصائر**’de artırdı: ve onda, Yüce Allah’ın sözü gibi, esef etmeyi terk etmeye teşvik vardır:  **فلا تذهب نفسك عليهم حسرات**  ve **البخاع**, **ككتاب**: ensenin iç tarafında bulunan, omurgadaki bir damardır; **الكشاف**’ta olduğu gibi. el-Beydâvî dedi: o, **الفاء**’yı **القاف**’ın önüne alarak ve **الراء**’yı artırarak, omurların içinde bulunan bir damardır. Bir topluluk dedi: o bir tahriftir; doğru olan **القفا**’dır; **الكشاف**’ta olduğu gibi. Ve sözü: boyun kemiğinde akar; diğer bütün nüshalarda böyle; ve bu yanlıştır. Çünkü **الفائق**’in nassı: **البخاع**’ı **الباء** ile zikrettikten sonra dedi ki: “O, omurgadaki damardır; ve o, **النخاع** değildir; **النون** ile; o, boyunda akan beyaz ipliktir.” Bunu es-Sâgânî de, ve **اللسان** sahibi ve İbnü’l-Esîr de böyle nakletti; ve bunun benzeri es-Sa‘d’ın **المفتاح** üzerine şerhinde; ve nassı: “**النون** ile olana gelince: boyun kemiğinin iç boşluğunda, omurgaya kadar uzanan beyaz bir ipliktir.” Ve sözü: ez-Zemahşerî’nin zannettiğine göre; yani onun **الفائق**’inde ve **كشاف**’ında; ve el-Mutrizzî **المغبر**’de ona tâbi oldu. İbnü’l-Esîr **النهاية**’de dedi: “Onu başkasında bulmadım.” Dedi: “Onu dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça araştırdım da **البخاع**’ı **الباء** ile, onların hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Bundan dolayı el-Kevâşî tefsirinde dedi: “**البخاع**; **الباء** ile bulunmadı; ancak o **النون** iledir.” Şeyhimiz dedi: “İbnü’l-Esîr’e, bir topluluk tarafından itiraz edilmiştir: çünkü ez-Zemahşerî güvenilir, sağlam, geniş malumatlıdır; o halde o öne alınır.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَخَعَ الذَّبِيحَةَ
1 بَخَعَ الذَّبِيحَةَ ذ , (Z, in the Fáïk,) or الشَّاةَ, (Z, in the A,) or بِالشَّاةِ, (O, K,) [aor. بَخَعَ , inf. n. بَخْعٌ,] He slaughtered the beast for slaughter, or the sheep or goat, with much, or extraordinary, effectiveness, or energy, (Z, K,) so that he reached the back of the neck, (Z, in the A,) or so that he reached the بِخَاع, (K, TA, [in the CK نُخَاع,]) cutting the bone of the neck. (TA.) This is the primary signification; and hence the verb is used to denote the doing anything to a great extent, in a great degree, egregiously, or with much or extraordinary effectiveness or energy or the like. (Z, K.) ― -b2- [Hence you say,] بَخَعَ نَفْسَهُ, (S, Msb, K,) aor. بَخَعَ , (Msb, K,) inf. n. بَخْعٌ (S, Msb) and بُخُوعٌ, (TA,) (tropical:) He killed himself with grief, (S, Msb, K, TA,) or with wrath, or rage. (Msb, TA.) ― -b3- And بَالَغُوا فِى بَخْعِ أَنْفُسِهِمْ (tropical:) They exceeded the ordinary bounds in subduing and abasing themselves by obedience. (TA.) ― -b4- And بَخَعْتُ لَكَ نَفْسِى وَ نُصْحِى, aor. بَخَعَ , inf. n. بُخُوعٌ, (tropical:) I exerted for thee myself and my good advice, or counsel, laboriously, earnestly, or with energy: (TA:) and بَخَعَ لَهُ نُصْحَهُ, (K, TA,) inf. n. بَخْعٌ, (TA,) (tropical:) He acted sincerely towards him, and took extraordinary pains, in giving him good advice, or counsel. (K, TA.) ― -b5- And بَخَعَ لَهُ, بِالحَقِّ, (S, * K, * TA,) inf. n. بُخُوعٌ; and بَخِعَ, inf. n. بُخُوعٌ and بَخَاعَةٌ; (tropical:) He confessed, or acknowledged, to him the right, or due, and humbled himself to him: (S, K, TA:) or you say, بَخَعَنِى بِالحَقِّ, inf. n. بُخُوعٌ, meaning (assumed tropical:) he submitted himself to me, and gave the right, or due, freely: (Msb:) and بَخَعْتُ لَهُ (assumed tropical:) I became submissive and obedient, and made confession, or acknowledgment, to him: or, accord. to the A, بَخَعَ signifies (tropical:) he made confession, or acknowledgment, with the utmost submissiveness. (TA.) ― -b6- And بَخَعَ فُلَانًا خَبَرَهُ (tropical:) He related his information, or news, truly to such a one. (K.) ― -b7- Also, بَخَعَ الرَّكِيَّةَ, aor. بَخَعَ , inf. n. بَخْعٌ, (assumed tropical:) He dug the well until its water appeared. (Ks, K.) ― -b8- And hence the saying of 'Áïsheh, speaking of 'Omar, بَخَعَ الأَرْضَ فَقَآءَتْ أُكْلَهَا, meaning (assumed tropical:) He subdued and abased the people of the earth, [so that it disclosed] and he drew forth the treasures that it contained, and the possessions of the kings. (TA.) And بَخَعَ الأَرْضَ بِالزِّرَاعَةِ, (K,) inf. n. بَخْعٌ, (TA,) (tropical:) He exhausted the strength of the land by sowing, tilling it continuously, and not giving it rest for a year. (K, TA.)

البِخَاعُ
البِخَاعُ البخاع A certain vein, or nerve, (عِرْق,) in the صُلْب [or back-bone], (Z in the Fáïk and Ksh, and K,) lying within the قَفَا [or back of the neck]; (Z in the Ksh, and TA;) Bd says, lying within the فَقَار [or vertebræ]; but it is said that this is a mistranscription, and that the right reading is the قفا, as in the Ksh; and it is said in the K to be running into the bone [or, as in the CK, bones,] of the neck; but this is a mistake: (TA:) accord. to an assertion of Z, (K,) in his Fáïk and Ksh, (TA,) it is different from the نُخَاع, with ن, which is the white cord in the interior of the bone of the neck, extending to the back-bone: but IA th says, I have searched long in lexicons, and in books of medicine and anatomy, but have not found البخاع, with ب, mentioned in any of them. (TA.)

فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ
فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ فلعلك باخع نفسك , in the Kur [xviii. 5], (S,) means (tropical:) And may-be thou wilt hill thyself (S, K) with grief, (S,) being beyond measure eager for their becoming Muslims. (K, TA.) These words imply an incitement to abstain from regret. (B.)

أَبْخَعُ
أَبْخَعُ ذ [More, and most, effectual to kill, and destroy]. (K voce أَخْنَعُ, q. v.) ― -b2- هُمْ أَبْخَعُ طَاعَةً (tropical:) They are more sincere and more energetic in obedience than others; as though they exceeded the ordinary bounds in subduing and abasing themselves by obedience. (TA, from a trad.)

##### Türkçe

**بَخَعَ الذَّبِيحَةَ**
1 **بَخَعَ الذَّبِيحَةَ** ذ , (Fáïk’te Z’de,) veya **الشَّاةَ**, (A’da Z’de,) veya **بِالشَّاةِ**, (O, K’da,) [muzârîsi **بَخَعَ**, mastarı **بَخْعٌ**;] O, kesilecek hayvanı, yahut koyunu ya da keçiyi, çok, yahut olağanüstü bir etkililikle veya güçle kesti; (Z, K;) öyle ki ensenin arkasına ulaştı, (A’da Z’de,) yahut öyle ki **بِخَاع**’a ulaştı, (K, TA, [CK’de **نُخَاع**]) boyun kemiğini keserek. (TA.) Bu, aslî anlamdır; buradan dolayı fiil, herhangi bir şeyi büyük ölçüde, büyük derecede, aşırı olarak, yahut çok veya olağanüstü bir etkililikle ya da güçle ve benzeriyle yapmayı göstermek için kullanılır. (Z, K.) ― -b2- [Bundan dolayı sen dersin ki,] **بَخَعَ نَفْسَهُ**, (S, Msb, K,) muzârîsi **بَخَعَ**, (Msb, K,) mastarı **بَخْعٌ** (S, Msb) ve **بُخُوعٌ**, (TA,) (mecaz:) O, kederden kendini öldürdü, (S, Msb, K, TA,) yahut öfkeden, yahut hiddetten. (Msb, TA.) ― -b3- Ve **بَالَغُوا فِى بَخْعِ أَنْفُسِهِمْ** (mecaz:) Onlar, itaat ile kendilerini boyun eğdirip alçaltmada olağan sınırları aştılar. (TA.) ― -b4- Ve **بَخَعْتُ لَكَ نَفْسِى وَ نُصْحِى**, muzârîsi **بَخَعَ**, mastarı **بُخُوعٌ**, (mecaz:) Senin için kendimi ve iyi öğüdümü, zahmetle, ciddiyetle, yahut güçle sarf ettim: (TA:) ve **بَخَعَ لَهُ نُصْحَهُ**, (K, TA,) mastarı **بَخْعٌ**, (TA,) (mecaz:) O, ona karşı içten davrandı ve ona iyi öğüt vermede olağanüstü zahmet çekti. (K, TA.) ― -b5- Ve **بَخَعَ لَهُ, بِالحَقِّ**, (S, K, TA,) mastarı **بُخُوعٌ**; ve **بَخِعَ**, mastarı **بُخُوعٌ** ve **بَخَاعَةٌ**; (mecaz:) O, ona hakkı/borcu itiraf etti yahut kabul etti ve ona karşı alçaldı: (S, K, TA:) yahut sen dersin ki, **بَخَعَنِى بِالحَقِّ**, mastarı **بُخُوعٌ**, şu anlamda (varsayılan mecaz:) o, bana boyun eğdi ve hakkı/borcu gönüllü olarak verdi: (Msb:) ve **بَخَعْتُ لَهُ** (varsayılan mecaz:) ben, boyun eğen ve itaat eden oldum ve ona itiraf/ikrar ettim: yahut A’ya göre **بَخَعَ** (mecaz:) en ileri derecede boyun eğişle itiraf/ikrar etti, anlamına gelir. (TA.) ― -b6- Ve **بَخَعَ فُلَانًا خَبَرَهُ** (mecaz:) O, falana haberini/ bilgisini doğru olarak anlattı. (K.) ― -b7- Ayrıca, **بَخَعَ الرَّكِيَّةَ**, muzârîsi **بَخَعَ**, mastarı **بَخْعٌ**, (varsayılan mecaz:) O, kuyuyu, suyu görünene kadar kazdı. (Ks, K.) ― -b8- Ve buradan, Âişe’nin, Ömer hakkında söylediği söz: **بَخَعَ الأَرْضَ فَقَآءَتْ أُكْلَهَا**, şu anlamdadır (varsayılan mecaz:) O, yeryüzünün halkını boyun eğdirip alçalttı, [öyle ki o (yer) içindekini açığa çıkardı] ve onun içerdiği hazineleri ve kralların mallarını çıkardı. (TA.) Ve **بَخَعَ الأَرْضَ بِالزِّرَاعَةِ**, (K,) mastarı **بَخْعٌ**, (TA,) (mecaz:) O, bir yıl ona dinlenme vermeyip onu sürekli ekerek ve sürerek toprağın gücünü tüketti. (K, TA.)

**البِخَاعُ**
**البِخَاعُ** **البخاع** صُلْب’in [yahut omurganın] içinde, (Fáïk’te ve Ksh’de Z’de, ve K’da,) قَفَا’nın [yahut ensenin] içinde bulunan; (Ksh’de Z’de, ve TA’da;) (عِرْق,) belirli bir damar yahut sinir. Bd, فَقَار’ın [yahut omurların] içinde bulunan, der; fakat bunun bir yanlış yazım olduğu, doğru okunuşun Ksh’deki gibi **القفا** olduğu söylenmiştir; ve K’da, boyun kemiğine [yahut CK’de, kemiklerine] doğru uzanır denilmiştir; fakat bu bir hatadır: (TA:) Z’nin, (K,) kendi Fáïk’inde ve Ksh’sinde, (TA,) ileri sürdüğü bir iddiaya göre, o, **نُخَاع**’tan farklıdır; **نُخَاع**, **ن** ile olan, boyun kemiğinin iç kısmındaki beyaz kordondur; omurgaya kadar uzanır: fakat IA th der ki: sözlüklerde ve tıp ve anatomi kitaplarında uzun süre araştırdım; fakat onların hiçbirinde **البخاع**, **ب** ile, zikredilmiş bulmadım. (TA.)

**فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ**
**فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ** **فلعلك باخع نفسك**, Kur’da [xviii. 5], (S,) (mecaz:) “Belki sen kendini öldüreceksin” (S, K) kederden, (S,) onların Müslüman olmalarına ölçüsüz derecede istekli olarak, demektir. (K, TA.) Bu sözler, pişmanlıktan kaçınmaya bir teşviki içerir. (B.)

**أَبْخَعُ**
**أَبْخَعُ** ذ [öldürmeye ve yok etmeye daha, ve en, etkili]. (K, **أَخْنَعُ** maddesinde; bkz.) ― -b2- **هُمْ أَبْخَعُ طَاعَةً** (mecaz:) Onlar, itaate başkalarından daha içten ve daha enerjiktir; sanki itaat ile kendilerini boyun eğdirip alçaltmada olağan sınırları aşmışlardır. (TA, bir rivayetten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَخَعَ
بَخَعَ A ( n. ac. بَخْع 1 ,  بُخُوْع 27 ),
a.  Slaughtered ( an animal ).

b.  Killed himself with grief.

c.  Reprimanded, reproved.

d.  see infra.

بَخِعَ
بَخِعَ I ( n. ac. بَخَاْعَة 22t ,  بُخُوْع 27 ),
a.  Humbled himself, confessed, pleaded guilty.

بَخْع
بَخْع 1 ,
a.  Reprimand.

بَخْعَة
بَخْعَة 1t ,
a.  Reprimand, rebuke.

b.  Confusion, shame.

##### Türkçe

بَخَعَ
بَخَعَ A (isim-fiil: **بَخْع** 1, **بُخُوْع** 27),
a. (Bir hayvanı) boğazladı.

b. Kederden kendini öldürdü.

c. Azarladı, kınadı.

d. Aşağıya bak.

بَخِعَ
بَخِعَ I (isim-fiil: **بَخَاْعَة** 22t, **بُخُوْع** 27),
a. Kendini alçalttı, itiraf etti, suçunu kabul ederek yalvardı.

بَخْع
بَخْع 1,
a. Azarlama.

بَخْعَة
بَخْعَة 1t,
a. Azarlama, paylama.

b. Şaşkınlık, utanç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بخع
بَخَعَ - يَبْخَعُ - بَاخِع
بَخَعَ - يَبْخَعُ + كائن + كائناً: أنهكه حتى قرب أن يهلك ويذهب ويزول خيره وفعله: بالغ في إجهاده والضغط عليه حتى قارب على الموت والهلاك أو الانتهاء
باخِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَخَعَ - يَبْخَعُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي:
خَنَقَ - يَخْنُقُ، غَالَ - يَغُوْلُ، وَقَذَ - يَقِذُ، بَخَعَ - يَبْخَعُ، صَعَقَ - يَصْعَقُ، حَسَّ - يَحُسُّ
بخع
 	﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا(6)﴾ الكهف ﴿لعلك باخع نفسك ألا يكونوا مؤمنين(3)﴾ الشعراء
جاء في التفسير : باخع : قاتل نفسك ومهلكها - هالك حسرة وحزناً
مختار الصحاح
● [بخع] ب خ ع: بَخَعَ نفسه قتلها غما وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم﴾
معجم الفرائد القرآنية:
ب  خ  ع
" بَاخِعٌ " في قوله تعالى : " فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً " (6) الكهف .
البَخْعُ : قتل النفس، وفي الآية يحثه على ترك إهلاك نفسه عليه السلام حزناً عليهم لعدم إيمانهم .
الراغب
بخع
- البخع: قتل النفس غما، قال تعالى: }فلعلك باخع نفسك﴿[الكهف/6] حث على ترك التأسف، نحو:﴾فلا تذهب نفسك عليهم حسرات{ [فاطر/8]. قال الشاعر:
- 40 - ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه
(الشطر لذي الرمة، وتتمته:
بشيء نحته عن يديك المقادر
وهو في ديوانه ص 338، ولسان العرب (بخع) )
وبخع فلان بالطاعة وبما عليه من الحق: إذا أقر به وأذعن مع كراهة شديدة تجري مجرى بخع نفسه في شدته.
ملخص اللسان
1.    بخَعَ نفْسَه يَبْخَعُها بَخْعاً وبُخوعاً: قتلَها غيْظاً أَو  غَمّاً.
2.    فلعلَّك باخعٌ نفْسَك على آثارِهم؛ أَي  مُخْرِجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك؛
3.     بَخَعْتُ لك نفْسي ونُصْحِي أَي جَهَدْتها
4.     بَخَعَ الأَرضَ فقاءتْ أُكُلَها أَي قَهر أَهلَها وأَذلَّهم  واستخرَج ما فيها من الكُنوز وأَموال المُلوك.
5.    وبَخَعْتُ الأَرضَ بالزِّراعةِ  أَبْخَعُها إِذا نَهَكْتُهَا وتابَعْت حِراثَتها ولم تُجِمَّها عاماً.
6.    وبخَع الوَجْدُ نفسَه إِذا نَهَكَها.
7.    وأَبْخَعُ طاعةً أَي أَنْصَحُ وأَبْلَغُ في الطاعةِ من غيرهم كأَنهم  بالَغُوا في بَخْعِ أَنفسهم أَي قَهرِها وإِذْلالِها بالطاعةِ.
8.    وبخَعَ له بحقّه يَبْخَعُ بُخوعاً  وبَخاعةً: أَقرَّ به وخضَع له،
9.    وبَخَعْت له: تذَلَّلْت وأَطَعت وأَقرَرْت.
10.                       الذَّبْح البِخاع ، وهو العِرْق  الذي في الصُّلْب؛
11.                       وبَخَعْت  الرَّكيّة بَخْعاً إِذا حَفرْتها حتى ظَهر ماؤها.
لسان العرب
● - بخع: بخَعَ نفْسَه يَبْخَعُها بَخْعاً وبُخوعاً: قتلَها غيْظاً أَو  غَمّاً. وفي التنزيل: فلعلَّك باخعٌ نفْسَك على آثارِهم؛ قال الفرّاء: أَي  مُخْرِجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك؛ وقال ذو الرمة:  أَلا أَيُّهذا الباخِعُ الوَجْدِ نفسَه  بشيءٍ نَحَتْه عن يدَيْكَ المَقادِرُ  قال الأَخفش: يقال بَخَعْتُ لك نفْسي ونُصْحِي أَي جَهَدْتها أَبْخَعُ  بُخوعاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها ذكرت عمر، رضي الله عنه،  فقالت: بَخَعَ الأَرضَ فقاءتْ أُكُلَها أَي قَهر أَهلَها وأَذلَّهم  واستخرَج ما فيها من الكُنوز وأَموال المُلوك. وبَخَعْتُ الأَرضَ بالزِّراعةِ  أَبْخَعُها إِذا نَهَكْتُهَا وتابَعْت حِراثَتها ولم تُجِمَّها عاماً.  وبخَع الوَجْدُ نفسَه إِذا نَهَكَها. وبخَعَ له بحقّه يَبْخَعُ بُخوعاً  وبَخاعةً: أَقرَّ به وخضَع له، وكذلك بَخِعَ، بالكسر، بُخوعاً وبَخاعةً،  وبَخَعَ لي بالطاعة بُخوعاً كذلك. وبَخَعْت له: تذَلَّلْت وأَطَعت وأَقرَرْت.  وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فأَصبَحْتُ بجَنبتَي الناسِ ومَن لم يكن  يَبْخَعُ لنا بطاعة. وفي حديث عُقْبة بن عامر: أَن النبي، صلى الله عليه  وسلم، قال: أَتاكُم أَهلُ اليَمنِ هم أَرَقُّ قُلوباً وأَلْيَنُ أَفئدةً  وأَبْخَعُ طاعةً أَي أَنْصَحُ وأَبْلَغُ في الطاعةِ من غيرهم كأَنهم  بالَغُوا في بَخْعِ أَنفسهم أَي قَهرِها وإِذْلالِها بالطاعةِ. قال ابن  الأَثير: قال الزمخشري هو من بَخَع الذَّبِيحةَ إِذا بالَغ في ذَبْحِها وهو أَن  يَقْطَع عظْم رقبتها ويَبْلُغَ بالذَّبْح البِخاع، بالباء، وهو العِرْق  الذي في الصُّلْب؛ والنخْعُ، بالنون، دون ذلك وهو أَن يبلُغ بالذبح  النُّخاع، وهو الخيْط الأَبيض الذي يَجري في الرَّقبة، هذا أَصله ثم كثُر حتى  استعمل في كل مبالغة؛ قال ابن الأَثير: هكذا ذكره في الكشاف وفي كتاب  الفائق في غريب الحديث ولم أَجده لغيره، قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة  والطب والتشريح فلم أَجد البِخاع، بالباء، مذكوراً في شيء منها. وبَخَعْت  الرَّكيّة بَخْعاً إِذا حَفرْتها حتى ظَهر ماؤها.
مقاييس اللغة:
بخع الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجُل نفسَه إذا قتلَها غيظاً من شدّة الوَجْد، قال ذو الرّمّة:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه
لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المَقَادِرُ
ومنه قول الله تعالىٹ: ﴿فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى إثَارِهِمْ﴾ (الكهف 6). قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط، عنه، قال: قال الضّبيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة؛ ونَخَعْتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظّهر، وَالبُخاع، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نَفْسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ. وأرضٌ مَبْخُوعة، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع، وَبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
القاموس المحيط:
بَخَعَ نفسَه، كمنَعَ قَتَلَها غَمّاً، و بالحَقِّ بُخُوعاً أقَرَّ بِهِ، وخَضَعَ له، كبَخِعَ، بالكسر، بَخَاعةً وبُخُوعاً، و الرَّكِيَّةَ بَخْعاً حَفَرَها حتى ظَهَرَ ماؤُها، و له نُصْحَهُ أخْلَصَه وبالَغَ، و الأرضَ بالزِّراعَةِ نَهَكَهَا، وتابَعَ حِرَاثَتَهَا، ولم يُجِمَّها عاماً، و فلاناً خَبَرَهُ صَدَقَه،
و بالشاة: بالَغَ في ذَبْحها حتى بَلَغَ البِخَاعَ، هذا أصْلُهُ ثم اسْتُعْمِلَ في كُلِّ مُبالَغَةٍ.
" فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نفسَكَ " ، أي: مُهْلِكُها، مُبالِغاً فيها حِرْصاً على إسلامِهِم. وككِتابٍ: عِرْقٌ في الصُّلْبِ ويَجْرِي في عَظْمِ الرَّقَبَةِ، وهو غيرُ النُّخَاعِ، بالنون، فيما زَعَمَ الزمخشرِيُّ.
تاج العروس:
ب خ ع
بَخَعَ نَفْسَهُ كمَنَعَ : قَتَلَها غَمَّاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وهو مَجَازٌ . وأَنْشَدَ لذِي الرُّمَّةِ :
أَلا أَيُّهذا الباخِعُ الوَجْدُ نَفْسَه ... بِشَيْءٍ نَحَتْهُ عَنْ يَدَيْكَ المَقادِرُ وقَالَ غَيْرُه : بَخَعَها بَخْعاً وبُخُوعاً : قَتَلَهَا غَيْظاً أَوْ غَمَّاً
وبَخَعَ له بالحَقِّ بُخُوعاً : أَقَرَّب به وخَضَعَ له كبَخِعَ له بالكَسْرِ بَخَاعَةً وبُخُوعاً . ويُقَالُ : بَخَعْتُ له أَي تَذَلَّلْتُ وأَطَعْتُ وأَقْرَرْتُ . قالَ الكِسَائِيّ : بَخَعَ الرَّكِيَّةَ يَبْخَعُهَا بَخْعاً إِذا حَفَرَهَا حَتَّى ظَهَرَ ماؤُهَا . ومنه حَدِيثُ عائِشَةَ أَنَّهَا ذَكَرتْ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا فقالَتْ : بَخَعَ الأَرْضَ فقَاءَتْ أُكُلَها أَيْ قَهَرَ أَهْلَها وأَذَلَّهمْ واسْتَخْرَجَ ما فِيهَا من الكُنُوزِ وأَمْوالِ المُلُوكِ
ومن المَجَازِ بَخَعَ له نُصْحَهُ بَخْعاً إِذا أَخْلَصَهُ وبَالَغ . وقالَ الأَخْفَشُ : يُقَالُ : بَخَعْتُ لك نَفْسِي ونُصْحِي أَيْ جَهَدْتُهُما أَبْخَعُ بُخُوعاً ومِثْلُهُ في الأَسَاسِ . ومنه حَدِيثُ عُقْبَةَ بنِ عامِرٍ رَضِيَ اللهُ عنه - رَفَعَهُ - أَتَاكُمْ أَهْلُ اليَمَنِ هم أَرَقُّ قُلُوباً وأَلْيَنُ أَفْئِدَةً وأَبْخَعُ طاعةً أَيْ أَنْصَحُ واَبْلَغُ في الطَّاعَةِ من غَيْرِهِم كأَنَّهُمْ بَالَغُوا في بَخْعِ أَنْفُسِهِم أَي قَهْرِهَا وإِذْلالِها بالطَّاعَة
وفي الأَسَاسِ : بَخَعَ أَيْ أَقَرَّ إِقْرَارَ مُذْعِنٍ يُبَالِغُ جَهْدَهُ في الإِذْعَانِ وهو مَجَازٌ
ومن المَجازِ أَيْضاً : بَخَعَ الأَرْضَ بالزِّرَاعَةِ بَخْعاً إِذا نَهَكَها وتَابَعَ حِراَثَتَها ولمْ يُجِمَّهَا عَاماً أَيْ لَمْ يُرِحْهَا سَنَةً كما في الدُّرِّ النَّثِيرِ للجَلالِ . يُقَالُ : بَخَعَ فُلاناً خَبَرَهُ : إِذا صَدَقَهُ
وبَخَعَ بالشَّاةِ إِذا بالَغَ في ذَبْحِهَا كَذَا في العُبَابِ . وقال الزَّمَخْشَرِيّ : بَخَعَ الذّبِيحَةَ إِذا بالَغَ في ذَبْحِهَا كَذا هو نَصُّ الفائقِ له
وفي الأَسَاسِ : بَخَعَ الشاةَ : بَلَغَ بذَبْحِهَا القَفَا وقولُهُ : حَتَّى بَلَغَ البِخَاعَ أَيْ هُوَ أَنْ يَقْطَعَ عَظْمَ رَقَبَتِهَا ويَبْلُغ بالذَّبْحِ البِخَاعَ . قالَ الزَّمَخْشَرِيّ : هذا أَصلُهُ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ في كُلّ مُبَالَغَةٍ
وقولُه تَعالَى : " فَلَعَلَّكَ باخِعُ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهم " أَي مُخْرِجٌ نَفْسَكَ وقَاتِلُهَا . قالَهُ الفَرّاء . وفي العُبَابِ : أَيْ مُهْلِكُهَا مُبَالِغاً فِيهَا حِرْصَاً على إٍسْلامِهِم زادَ في البَصَائِرِ : وفيه حَثٌّ عَلَى تَرْكِ التَّأَسُّفِ نَحْو قَوْلِهِ تَعالَى : " فلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ " والبِخَاعُ ككِتَابٍ : عِرْقٌ في الصُّلْبِ مُسْتَبْطِنُ القَفَا كما في الكَشّافِ وقالَ البَيْضاوِيّ : هو عِرْقٌ مُسْتَبْطِنُ الفَقَارِ بتَقْدِيمِ الفاءِ على القافِ وزِيادَةِ الرّاءِ . وقَالَ قَوْمٌ هُوَ تَحْرِيفٌ والصَّوَاب القَفا كَما في الكَشّاف . وقَوْلُه : يَجْرِي في عَظْمِ الرَّقبَةِ هكَذَا في سائِرِ النُّسَخِ وهو غَلَطٌ فإِنَّ نَصَّ الفائقِ - بَعْدَ ما ذَكَرَ البِخَاعَ بالبَاءِ قالَ - : وهو العِرْقُ الَّذِي في الصُّلْبِ وهُوَ غَيْرُ النُّخَاعِ بالنُّونِ وهُوَ الخَيْطُ الأَبْيَضُ الَّذِي يَجْرِي في الرَّقَبَةِ وهكَذَا نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ أَيْضاً وصَاحِبُ اللِّسَان وابنُ الأَثِيرِ ومِثْلُه في شَرْحِ السَّعْدِ على المِفْتَاحِ ونَصُّهُ : وأَمَّا بالنُّونِ فخَيْطٌ أَبْيَضُ في جَوْفِ عَظْمِ الرَّقَبَةِ يَمْتَدُّ إِلَى الصُّلْبِ وقَوْلُه فِيمَا زَعَمَ الزَّمَخْشَرِيّ أَي في فائقِهِ وكَشّافِهِ وقَدْ تَبِعَهُ المُطَرِّزِيّ في المُغْبِرِ . وقال ابنُ الأَثِيرِ في النِّهَايَة : ولَمْ أَجِدْهُ لِغَيْرِه . قالَ : وطَالَما بَحَثْتُ عَنْهُ في كُتُبِ اللُّغَةِ والطِّبِّ والتَّشْرِيحِ فَلَمْ أَجِد البِخَاعَ بالبَاءِ مَذْكُوراً في شَيْءٍ مِنْهَا . ولِذا قالَ الكواشيّ في تَفْسِيرِه : البِخَاعُ بالبَاءِ لَمْ يُوجَدْ وإِنَّمَا هُو بالنُّونِ . قال شَيْخُنَا : وقد تَعَقَّبَ ابنَ الأَثِيرِ قَوْمٌ بأَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّّ ثَقَةٌ ثابِتٌ وَاسِعُ الاطِّلاعِ فهو مُقَدَّمٌ

##### Türkçe

**بخع**
**بَخَعَ - يَبْخَعُ - بَاخِع**
**بَخَعَ - يَبْخَعُ** + bir varlık + bir varlığı: onu, helâke yaklaşıncaya dek yordu; yok olmaya, gitmeye ve hayrının gitmesine yaklaştırdı; ve fiili: onu yormada ve ona baskı yapmada aşırıya gitti; ölüm ve helâke yahut sona yaklaşıncaya dek.
**باخِع**: “**بَخَعَ - يَبْخَعُ**”tan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
Ve lafız, “çeşitleri farklı olmak üzere ölüme sebep olma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَنَقَ - يَخْنُقُ**، **غَالَ - يَغُوْلُ**، **وَقَذَ - يَقِذُ**، **بَخَعَ - يَبْخَعُ**، **صَعَقَ - يَصْعَقُ**، **حَسَّ - يَحُسُّ**

**بخع**
	﴿“Belki sen, bu söze inanmazlarsa, onların izleri üzerine, üzüntüden nefsini **باخِع** olacaksın (6)”﴾ **الكهف** ﴿“Belki sen, mümin olmayacaklar diye nefsini **باخِع** olacaksın (3)”﴾ **الشعراء**
Tefsirde geldi: **باخع**: nefsini öldüren ve onu helâk eden; hasret ve hüzünle helâk olan.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**بخع**] **ب خ ع**: **بَخَعَ** nefsini: onu gamdan öldürdü; bâbı **قطع**’tır. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”﴾.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
**ب  خ  ع**
“**بَاخِعٌ**”, Yüce Allah’ın sözü: “**فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً**” (6) **الكهف**.
**البَخْعُ**: nefsi öldürmek. Âyette, onların iman etmemeleri sebebiyle onlara üzülerek (aleyhisselâmın) nefsini helâk etmeyi terk etmeye sevk eder.

**الراغب**
**بخع**
- **البخع**: gamdan nefsi öldürmek. Yüce Allah dedi ki: }“Belki sen nefsini **باخع** olacaksın”﴿[**الكهف**/6]; teessüfü terk etmeye sevk etti; şu söz gibi:﴾“Nefsini onların üzerine hasretler olarak götürme”{ [**فاطر**/8]. Şair dedi ki:
- 40 - “Dikkat et, ey **الباخع** olan, vecdiyle nefsini”
(mısra‘ **ذي الرمة**’nindir; ve tamamı:
“Bir şeyle ki kaderler onu iki elinden yonttu (uzaklaştırdı)”
ve o, divanında s. 338’dedir; ve **لسان العرب** (**بخع**)’dadır.)
Ve “falanca, itaate ve üzerindeki hakka **بخع** etti”: onu ikrar edip, şiddetli bir kerih görmeyle birlikte boyun eğdiği zaman; şiddetinde, nefsini **بخع** etmenin mertebesinde cereyan eder.

**ملخص اللسان**
1. **بخَعَ** nefsini, onu **يَبْخَعُ** **بَخْعاً** ve **بُخوعاً**: onu öfkeyle yahut gamla öldürdü.
2. “Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”; yani nefsini çıkaran ve nefsini öldüren.
3. “Sana nefsimi ve nasihatimi **بَخَعْتُ**”; yani onu zorladım.
4. **بَخَعَ** yeri; o da yiyeceğini kustu: yani halkını kahretti, onları zelil kıldı ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı.
5. Ve “yeri ziraatle **بَخَعْتُ**; onu **أَبْخَعُ**”: onu yorduğum, sürmesini peş peşe yaptığım ve onu bir yıl dinlendirmediğim zaman.
6. Ve vecd, nefsini **بخع** etti: onu yorduğu zaman.
7. Ve “itaatte **أَبْخَعُ**”: yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha çok ulaşandır; sanki onlar, nefislerini **بَخْع** etmede, yani onu kahretmede ve itaate onunla zelil kılmada aşırıya gitmişlerdir.
8. Ve “hakkıyla ona **بخع** etti; onu **يَبْخَعُ** **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**”: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi.
9. Ve “ona **بَخَعْتُ**”: zelil oldum, itaat ettim ve ikrar ettim.
10. **الذَّبْح البِخاع**: o, sulbte olan damardır.
11. Ve “kuyuyu **بَخَعْتُ** **بَخْعاً**”: onu, suyu görünene dek kazdığım zaman.

**لسان العرب**
● - **بخع**: **بخَعَ** nefsini, onu **يَبْخَعُ** **بَخْعاً** ve **بُخوعاً**: onu öfkeyle yahut gamla öldürdü. Tenzîlde: “Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”; **الفرّاء** dedi ki: yani nefsini çıkaran ve nefsini öldüren. Ve **ذو الرمة** dedi ki:
“Dikkat et, ey vecdiyle nefsini **الباخع** olan,
Kaderlerin iki elinden yonttuğu bir şeyle.”
**الأخفش** dedi ki: “Sana nefsimi ve nasihatimi **بَخَعْتُ**”; yani onu zorladım; **أَبْخَعُ** **بُخوعاً**. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ömer’i, Allah ondan razı olsun, andı; dedi ki: “Yeri **بَخَعَ** etti; o da yiyeceğini kustu”; yani halkını kahretti, onları zelil kıldı ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı. Ve “yeri ziraatle **بَخَعْتُ**; onu **أَبْخَعُ**”: onu yorduğum, sürmesini peş peşe yaptığım ve onu bir yıl dinlendirmediğim zaman. Ve vecd, nefsini **بخع** etti: onu yorduğu zaman. Ve “hakkıyla ona **بخع** etti; onu **يَبْخَعُ** **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**”: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; ve aynı şekilde **بَخِعَ**, kesre ile, **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**; ve “itaatle bana **بَخَعَ** etti” de böyledir, **بُخوعاً**. Ve “ona **بَخَعْتُ**”: zelil oldum, itaat ettim ve ikrar ettim. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “İnsanların iki yanında sabahladım; ve bize itaate **يَبْخَعُ** etmeyen kimse (vardı).” Ve **عُقْبة بن عامر** hadîsinde: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak ve itaate daha **أَبْخَعُ**tur”; yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha çok ulaşandır; sanki onlar, nefislerini **بَخْع** etmede, yani onu kahretmede ve itaate onunla zelil kılmada aşırıya gitmişlerdir. **ابن الأَثير** dedi ki: **الزمخشري** dedi: o, “kurbanlığı **بَخَعَ** etti”dendir; yani onu boğazlamada aşırıya gitti; o da, boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayı **البِخاع**a ulaştırmasıdır; **البِخاع**, **الباء** ile, sulbte olan damardır. Ve **النخْعُ**, **النون** ile, bunun altındadır; o da boğazlamayı **النُّخاع**a ulaştırmasıdır; o, boyunda akan beyaz ipliktir. Bu, onun aslıdır; sonra çoğaldı da her aşırılıkta kullanıldı. **ابن الأَثير** dedi: onu, **الكشاف**’ta ve **الفائق**’te böyle zikretti; başkasına ait olarak bulmadım. Dedi: onu, dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça aradım da **البِخاع**ı, **الباء** ile, onlardan hiçbirinde zikredilmiş bulmadım. Ve “kuyuyu **بَخَعْتُ** **بَخْعاً**”: onu, suyu görünene dek kazdığım zaman.

**مقاييس اللغة**:
**بخع**: **الباء** ve **الخاء** ve **العين**; tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zelil kılma ve kahretmedir.
**الخليل** dedi: adam, nefsini **بخَع** etti: şiddetli vecdden öfkeyle onu öldürdüğü zaman. **ذو الرمة** dedi:
“Dikkat et, ey vecdiyle nefsini **الباخع** olan,
Kaderlerin iki elinden yonttuğu bir şey için.”
Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”﴾ (**الكهف** 6). **أبو علي الأصفهانيّ** dedi—bize, **أبو الفضل محمد بن العميد**’den, o da **أبي بكر الخيّاط**’tan, o da ondan rivayetle anlattığı şeyde—dedi ki: **الضّبيّ** dedi: “Kurbanlığı **بَخَعْتُ**”: boynunun kemiğini kestiğin zaman; o, **مبخوعة**dır. Ve “onu **نَخَعْتُ**”: bunun altındadır; çünkü **النخاع** boyunda ve sırtın omurlarında akan beyaz ipliktir. Ve **البُخاع**, **الباء** ile: sulbte olan damardır. **أبو عُبيدٍ** dedi: “Ona nefsimi ve nasihatimi **بخعْتُ**”: yani zorladım. Ve “**مَبْخُوعة** bir yer”: ziraatle onun gayreti (mecbûdu) nihayetine ulaşıldığı zaman. Ve “hakkımla bana **بَخَعَ** etti”: ikrar ettiği zaman.

**القاموس المحيط**:
**بَخَعَ** nefsini, “**منَعَ**” gibi: onu gamdan öldürdü. Ve hak ile **بُخُوعاً**: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; kesre ile **بَخِعَ** gibi; **بَخَاعةً** ve **بُخُوعاً**. Ve kuyuyu **بَخْعاً**: onu, suyu görünene dek kazdı. Ve ona nasihatini: onu hâlis kıldı ve aşırıya gitti. Ve yeri ziraatle: onu yordu; sürmesini peş peşe yaptı ve onu bir yıl dinlendirmedi. Ve falancayı: haberini doğruladı.
Ve koyun ile: onu boğazlamada aşırıya gitti; ta ki **البِخَاع**a ulaştı. Bu onun aslıdır; sonra her aşırılıkta kullanıldı.
“**فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نفسَكَ**”: yani onu helâk eden; onların İslâmına hırsla onda aşırıya giderek. Ve “**ككِتابٍ**”: sulbte bir damar; ve boynun kemiğinde akar; ve o, **النُّخَاع**dan başkadır, **النون** ile; **الزمخشرِيّ**’nin zannettiğine göre.

**تاج العروس**:
**ب خ ع**
**بَخَعَ** nefsini, “**منَعَ**” gibi: onu gamdan öldürdü; **الجَوْهَرِيّ** nakletti; ve bu mecazdır. Ve **ذِي الرُّمَّة**’ye ait olarak inşad etti:
“Dikkat et, ey vecdiyle nefsini **الباخع** olan ... kaderlerin iki elinden yonttuğu bir şeyle.” Ve başkası dedi: onu **بَخَعَ** etti, **بَخْعاً** ve **بُخُوعاً**: onu öfkeyle yahut gamla öldürdü.
Ve “hak ile ona **بَخَعَ** etti”, **بُخُوعاً**: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; kesre ile “ona **بَخِعَ** etti” gibi; **بَخَاعَةً** ve **بُخُوعاً**. Ve denilir: “Ona **بَخَعْتُ**”: yani zelil oldum, itaat ettim ve ikrar ettim. **الكِسَائِيّ** dedi: “Kuyuyu **بَخَعَ** eder; onu **يَبْخَعُ** **بَخْعاً**”: onu, suyu görünene dek kazdığı zaman. Ve ondan, Âişe hadîsi: Ömer’i, Allah ikisinden de razı olsun, andı; dedi ki: “Yeri **بَخَعَ** etti; o da yiyeceğini kustu”; yani halkını kahretti, onları zelil kıldı ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı.
Ve mecazdan: “Ona nasihatini **بَخَعَ** etti”, **بَخْعاً**: onu hâlis kıldığı ve aşırıya gittiği zaman. **الأَخْفَشُ** dedi: denilir: “Sana nefsimi ve nasihatimi **بَخَعْتُ**”: yani ikisini zorladım; **أَبْخَعُ** **بُخُوعاً**; ve onun benzeri **الأَسَاس**’tadır. Ve ondan, **عُقْبَة بنِ عامِرٍ** hadîsi, Allah ondan razı olsun—onu merfû‘ kıldı—: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak ve itaate daha **أَبْخَعُ**tur”: yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha çok ulaşandır; sanki onlar, nefislerini **بَخْع** etmede, yani onu kahretmede ve itaate onunla zelil kılmada aşırıya gitmişlerdir.
Ve **الأَسَاس**’ta: “**بَخَعَ**”: yani, boyun eğmede gayretini aşırıya götüren bir boyun eğenin ikrarı gibi ikrar etti; ve bu mecazdır.
Ve mecazdan ayrıca: “Yeri ziraatle **بَخَعَ** etti”, **بَخْعاً**: onu yorduğu, sürmesini peş peşe yaptığı ve onu bir yıl dinlendirmediği zaman; yani onu bir sene rahatlatmadı; **الدُّرِّ النَّثِيرِ**’de **الجَلال**’dan olduğu gibi. Denilir: “Falancayı **بَخَعَ** etti, haberini”: onu doğruladığı zaman.
Ve koyun ile **بَخَعَ** etti: onu boğazlamada aşırıya gittiği zaman; **العُبَاب**’da böyledir. **الزَّمَخْشَرِيّ** dedi: “Kurbanlığı **بَخَعَ** etti”: onu boğazlamada aşırıya gittiği zaman; **الفائق**’te onun nassı böyledir.
Ve **الأَسَاس**’ta: “Koyunu **بَخَعَ** etti”: onu boğazlamasıyla enseye ulaştı. Ve “**البِخَاع**a ulaştı” sözü: yani, boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayla **البِخَاع**a ulaşmasıdır. **الزَّمَخْشَرِيّ** dedi: bu onun aslıdır; sonra her aşırılıkta kullanıldı.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فَلَعَلَّكَ باخِعُ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهم**”: yani nefsini çıkaran ve onu öldüren. **الفَرّاء** söyledi. Ve **العُبَاب**’da: yani onu helâk eden; onların İslâmına hırsla onda aşırıya giderek. **البَصَائِر**’de artırdı: ve onda, teessüfü terk etmeye sevk vardır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**فلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ**”. Ve **البِخَاعُ**, “**ككِتَابٍ**” gibi: sulbte bir damar; enseyi içten kuşatan; **الكَشّاف**’ta olduğu gibi. **البَيْضاوِيّ** dedi: o, omurları içten kuşatan bir damardır; **الفاء**’yı **القاف**’ın önüne almak ve **الرّاءِ**yi artırmakla. Ve bir kavim dedi: o bir tahriftir; doğrusu **القَفا**dır; **الكَشّاف**’ta olduğu gibi. Ve “boynun kemiğinde akar” sözü: diğer nüshalarda böyledir; ve bu hatadır; çünkü **الفائق**’in nassı—**البِخَاع**ı **الباء** ile zikrettikten sonra—dedi ki: “O, sulbte olan damardır; ve o, **النُّخَاع**dan başkadır, **النون** ile; o, boyunda akan beyaz ipliktir.” **الصّاغَانِيّ** de bunu nakletti; ve **صَاحِبُ اللِّسَان** ve **ابنُ الأَثِيرِ** de. Ve onun benzeri, **شَرْحِ السَّعْدِ**’da, **المِفْتَاح** üzerine. Nassı: “**النُّون** ile olana gelince: boyun kemiğinin iç boşluğunda beyaz bir ipliktir; sulbe kadar uzanır.” Ve “**الزمخشريّ**’nin zannettiğine göre” sözü: yani **فائق**’inde ve **كَشّاف**’ında; ve **المُطَرِّزِيّ** ona **المُغْبِر**’de tâbi oldu. **ابنُ الأَثِيرِ** **النِّهَايَة**’de dedi: “Onu başkasına ait olarak bulmadım.” Dedi: “Onu, dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça aradım da **البِخَاع**ı **الباء** ile, onlardan hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Bundan dolayı **الكواشيّ** tefsirinde dedi: “**البِخَاع** **الباء** ile bulunmadı; ancak o **النون** iledir.” Şeyhimiz dedi: ve bir kavim, **ابن الأَثِيرِ**’i, **الزمخشريّ**’nin güvenilir, sağlam, geniş malumatlı olmasıyla tenkit etti; o, öne alınmıştır.
