# بخع — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: بخع

بخع
بَخَعَ - يَبْخَعُ - بَاخِع
بَخَعَ - يَبْخَعُ + كائن + كائناً: أنهكه حتى قرب أن يهلك ويذهب ويزول خيره وفعله: بالغ في إجهاده والضغط عليه حتى قارب على الموت والهلاك أو الانتهاء
باخِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَخَعَ - يَبْخَعُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي:
خَنَقَ - يَخْنُقُ، غَالَ - يَغُوْلُ، وَقَذَ - يَقِذُ، بَخَعَ - يَبْخَعُ، صَعَقَ - يَصْعَقُ، حَسَّ - يَحُسُّ
بخع
 	﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا(6)﴾ الكهف ﴿لعلك باخع نفسك ألا يكونوا مؤمنين(3)﴾ الشعراء
جاء في التفسير : باخع : قاتل نفسك ومهلكها - هالك حسرة وحزناً
مختار الصحاح
● [بخع] ب خ ع: بَخَعَ نفسه قتلها غما وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم﴾
معجم الفرائد القرآنية:
ب  خ  ع
" بَاخِعٌ " في قوله تعالى : " فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً " (6) الكهف .
البَخْعُ : قتل النفس، وفي الآية يحثه على ترك إهلاك نفسه عليه السلام حزناً عليهم لعدم إيمانهم .
الراغب
بخع
- البخع: قتل النفس غما، قال تعالى: }فلعلك باخع نفسك﴿[الكهف/6] حث على ترك التأسف، نحو:﴾فلا تذهب نفسك عليهم حسرات{ [فاطر/8]. قال الشاعر:
- 40 - ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه
(الشطر لذي الرمة، وتتمته:
بشيء نحته عن يديك المقادر
وهو في ديوانه ص 338، ولسان العرب (بخع) )
وبخع فلان بالطاعة وبما عليه من الحق: إذا أقر به وأذعن مع كراهة شديدة تجري مجرى بخع نفسه في شدته.
ملخص اللسان
1.    بخَعَ نفْسَه يَبْخَعُها بَخْعاً وبُخوعاً: قتلَها غيْظاً أَو  غَمّاً.
2.    فلعلَّك باخعٌ نفْسَك على آثارِهم؛ أَي  مُخْرِجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك؛
3.     بَخَعْتُ لك نفْسي ونُصْحِي أَي جَهَدْتها
4.     بَخَعَ الأَرضَ فقاءتْ أُكُلَها أَي قَهر أَهلَها وأَذلَّهم  واستخرَج ما فيها من الكُنوز وأَموال المُلوك.
5.    وبَخَعْتُ الأَرضَ بالزِّراعةِ  أَبْخَعُها إِذا نَهَكْتُهَا وتابَعْت حِراثَتها ولم تُجِمَّها عاماً.
6.    وبخَع الوَجْدُ نفسَه إِذا نَهَكَها.
7.    وأَبْخَعُ طاعةً أَي أَنْصَحُ وأَبْلَغُ في الطاعةِ من غيرهم كأَنهم  بالَغُوا في بَخْعِ أَنفسهم أَي قَهرِها وإِذْلالِها بالطاعةِ.
8.    وبخَعَ له بحقّه يَبْخَعُ بُخوعاً  وبَخاعةً: أَقرَّ به وخضَع له،
9.    وبَخَعْت له: تذَلَّلْت وأَطَعت وأَقرَرْت.
10.                       الذَّبْح البِخاع ، وهو العِرْق  الذي في الصُّلْب؛
11.                       وبَخَعْت  الرَّكيّة بَخْعاً إِذا حَفرْتها حتى ظَهر ماؤها.
لسان العرب
● - بخع: بخَعَ نفْسَه يَبْخَعُها بَخْعاً وبُخوعاً: قتلَها غيْظاً أَو  غَمّاً. وفي التنزيل: فلعلَّك باخعٌ نفْسَك على آثارِهم؛ قال الفرّاء: أَي  مُخْرِجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك؛ وقال ذو الرمة:  أَلا أَيُّهذا الباخِعُ الوَجْدِ نفسَه  بشيءٍ نَحَتْه عن يدَيْكَ المَقادِرُ  قال الأَخفش: يقال بَخَعْتُ لك نفْسي ونُصْحِي أَي جَهَدْتها أَبْخَعُ  بُخوعاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها ذكرت عمر، رضي الله عنه،  فقالت: بَخَعَ الأَرضَ فقاءتْ أُكُلَها أَي قَهر أَهلَها وأَذلَّهم  واستخرَج ما فيها من الكُنوز وأَموال المُلوك. وبَخَعْتُ الأَرضَ بالزِّراعةِ  أَبْخَعُها إِذا نَهَكْتُهَا وتابَعْت حِراثَتها ولم تُجِمَّها عاماً.  وبخَع الوَجْدُ نفسَه إِذا نَهَكَها. وبخَعَ له بحقّه يَبْخَعُ بُخوعاً  وبَخاعةً: أَقرَّ به وخضَع له، وكذلك بَخِعَ، بالكسر، بُخوعاً وبَخاعةً،  وبَخَعَ لي بالطاعة بُخوعاً كذلك. وبَخَعْت له: تذَلَّلْت وأَطَعت وأَقرَرْت.  وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فأَصبَحْتُ بجَنبتَي الناسِ ومَن لم يكن  يَبْخَعُ لنا بطاعة. وفي حديث عُقْبة بن عامر: أَن النبي، صلى الله عليه  وسلم، قال: أَتاكُم أَهلُ اليَمنِ هم أَرَقُّ قُلوباً وأَلْيَنُ أَفئدةً  وأَبْخَعُ طاعةً أَي أَنْصَحُ وأَبْلَغُ في الطاعةِ من غيرهم كأَنهم  بالَغُوا في بَخْعِ أَنفسهم أَي قَهرِها وإِذْلالِها بالطاعةِ. قال ابن  الأَثير: قال الزمخشري هو من بَخَع الذَّبِيحةَ إِذا بالَغ في ذَبْحِها وهو أَن  يَقْطَع عظْم رقبتها ويَبْلُغَ بالذَّبْح البِخاع، بالباء، وهو العِرْق  الذي في الصُّلْب؛ والنخْعُ، بالنون، دون ذلك وهو أَن يبلُغ بالذبح  النُّخاع، وهو الخيْط الأَبيض الذي يَجري في الرَّقبة، هذا أَصله ثم كثُر حتى  استعمل في كل مبالغة؛ قال ابن الأَثير: هكذا ذكره في الكشاف وفي كتاب  الفائق في غريب الحديث ولم أَجده لغيره، قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة  والطب والتشريح فلم أَجد البِخاع، بالباء، مذكوراً في شيء منها. وبَخَعْت  الرَّكيّة بَخْعاً إِذا حَفرْتها حتى ظَهر ماؤها.
مقاييس اللغة:
بخع الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجُل نفسَه إذا قتلَها غيظاً من شدّة الوَجْد، قال ذو الرّمّة:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه
لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المَقَادِرُ
ومنه قول الله تعالىٹ: ﴿فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى إثَارِهِمْ﴾ (الكهف 6). قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط، عنه، قال: قال الضّبيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة؛ ونَخَعْتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظّهر، وَالبُخاع، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نَفْسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ. وأرضٌ مَبْخُوعة، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع، وَبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
القاموس المحيط:
بَخَعَ نفسَه، كمنَعَ قَتَلَها غَمّاً، و بالحَقِّ بُخُوعاً أقَرَّ بِهِ، وخَضَعَ له، كبَخِعَ، بالكسر، بَخَاعةً وبُخُوعاً، و الرَّكِيَّةَ بَخْعاً حَفَرَها حتى ظَهَرَ ماؤُها، و له نُصْحَهُ أخْلَصَه وبالَغَ، و الأرضَ بالزِّراعَةِ نَهَكَهَا، وتابَعَ حِرَاثَتَهَا، ولم يُجِمَّها عاماً، و فلاناً خَبَرَهُ صَدَقَه،
و بالشاة: بالَغَ في ذَبْحها حتى بَلَغَ البِخَاعَ، هذا أصْلُهُ ثم اسْتُعْمِلَ في كُلِّ مُبالَغَةٍ.
" فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نفسَكَ " ، أي: مُهْلِكُها، مُبالِغاً فيها حِرْصاً على إسلامِهِم. وككِتابٍ: عِرْقٌ في الصُّلْبِ ويَجْرِي في عَظْمِ الرَّقَبَةِ، وهو غيرُ النُّخَاعِ، بالنون، فيما زَعَمَ الزمخشرِيُّ.
تاج العروس:
ب خ ع
بَخَعَ نَفْسَهُ كمَنَعَ : قَتَلَها غَمَّاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وهو مَجَازٌ . وأَنْشَدَ لذِي الرُّمَّةِ :
أَلا أَيُّهذا الباخِعُ الوَجْدُ نَفْسَه ... بِشَيْءٍ نَحَتْهُ عَنْ يَدَيْكَ المَقادِرُ وقَالَ غَيْرُه : بَخَعَها بَخْعاً وبُخُوعاً : قَتَلَهَا غَيْظاً أَوْ غَمَّاً
وبَخَعَ له بالحَقِّ بُخُوعاً : أَقَرَّب به وخَضَعَ له كبَخِعَ له بالكَسْرِ بَخَاعَةً وبُخُوعاً . ويُقَالُ : بَخَعْتُ له أَي تَذَلَّلْتُ وأَطَعْتُ وأَقْرَرْتُ . قالَ الكِسَائِيّ : بَخَعَ الرَّكِيَّةَ يَبْخَعُهَا بَخْعاً إِذا حَفَرَهَا حَتَّى ظَهَرَ ماؤُهَا . ومنه حَدِيثُ عائِشَةَ أَنَّهَا ذَكَرتْ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا فقالَتْ : بَخَعَ الأَرْضَ فقَاءَتْ أُكُلَها أَيْ قَهَرَ أَهْلَها وأَذَلَّهمْ واسْتَخْرَجَ ما فِيهَا من الكُنُوزِ وأَمْوالِ المُلُوكِ
ومن المَجَازِ بَخَعَ له نُصْحَهُ بَخْعاً إِذا أَخْلَصَهُ وبَالَغ . وقالَ الأَخْفَشُ : يُقَالُ : بَخَعْتُ لك نَفْسِي ونُصْحِي أَيْ جَهَدْتُهُما أَبْخَعُ بُخُوعاً ومِثْلُهُ في الأَسَاسِ . ومنه حَدِيثُ عُقْبَةَ بنِ عامِرٍ رَضِيَ اللهُ عنه - رَفَعَهُ - أَتَاكُمْ أَهْلُ اليَمَنِ هم أَرَقُّ قُلُوباً وأَلْيَنُ أَفْئِدَةً وأَبْخَعُ طاعةً أَيْ أَنْصَحُ واَبْلَغُ في الطَّاعَةِ من غَيْرِهِم كأَنَّهُمْ بَالَغُوا في بَخْعِ أَنْفُسِهِم أَي قَهْرِهَا وإِذْلالِها بالطَّاعَة
وفي الأَسَاسِ : بَخَعَ أَيْ أَقَرَّ إِقْرَارَ مُذْعِنٍ يُبَالِغُ جَهْدَهُ في الإِذْعَانِ وهو مَجَازٌ
ومن المَجازِ أَيْضاً : بَخَعَ الأَرْضَ بالزِّرَاعَةِ بَخْعاً إِذا نَهَكَها وتَابَعَ حِراَثَتَها ولمْ يُجِمَّهَا عَاماً أَيْ لَمْ يُرِحْهَا سَنَةً كما في الدُّرِّ النَّثِيرِ للجَلالِ . يُقَالُ : بَخَعَ فُلاناً خَبَرَهُ : إِذا صَدَقَهُ
وبَخَعَ بالشَّاةِ إِذا بالَغَ في ذَبْحِهَا كَذَا في العُبَابِ . وقال الزَّمَخْشَرِيّ : بَخَعَ الذّبِيحَةَ إِذا بالَغَ في ذَبْحِهَا كَذا هو نَصُّ الفائقِ له
وفي الأَسَاسِ : بَخَعَ الشاةَ : بَلَغَ بذَبْحِهَا القَفَا وقولُهُ : حَتَّى بَلَغَ البِخَاعَ أَيْ هُوَ أَنْ يَقْطَعَ عَظْمَ رَقَبَتِهَا ويَبْلُغ بالذَّبْحِ البِخَاعَ . قالَ الزَّمَخْشَرِيّ : هذا أَصلُهُ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ في كُلّ مُبَالَغَةٍ
وقولُه تَعالَى : " فَلَعَلَّكَ باخِعُ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهم " أَي مُخْرِجٌ نَفْسَكَ وقَاتِلُهَا . قالَهُ الفَرّاء . وفي العُبَابِ : أَيْ مُهْلِكُهَا مُبَالِغاً فِيهَا حِرْصَاً على إٍسْلامِهِم زادَ في البَصَائِرِ : وفيه حَثٌّ عَلَى تَرْكِ التَّأَسُّفِ نَحْو قَوْلِهِ تَعالَى : " فلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ " والبِخَاعُ ككِتَابٍ : عِرْقٌ في الصُّلْبِ مُسْتَبْطِنُ القَفَا كما في الكَشّافِ وقالَ البَيْضاوِيّ : هو عِرْقٌ مُسْتَبْطِنُ الفَقَارِ بتَقْدِيمِ الفاءِ على القافِ وزِيادَةِ الرّاءِ . وقَالَ قَوْمٌ هُوَ تَحْرِيفٌ والصَّوَاب القَفا كَما في الكَشّاف . وقَوْلُه : يَجْرِي في عَظْمِ الرَّقبَةِ هكَذَا في سائِرِ النُّسَخِ وهو غَلَطٌ فإِنَّ نَصَّ الفائقِ - بَعْدَ ما ذَكَرَ البِخَاعَ بالبَاءِ قالَ - : وهو العِرْقُ الَّذِي في الصُّلْبِ وهُوَ غَيْرُ النُّخَاعِ بالنُّونِ وهُوَ الخَيْطُ الأَبْيَضُ الَّذِي يَجْرِي في الرَّقَبَةِ وهكَذَا نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ أَيْضاً وصَاحِبُ اللِّسَان وابنُ الأَثِيرِ ومِثْلُه في شَرْحِ السَّعْدِ على المِفْتَاحِ ونَصُّهُ : وأَمَّا بالنُّونِ فخَيْطٌ أَبْيَضُ في جَوْفِ عَظْمِ الرَّقَبَةِ يَمْتَدُّ إِلَى الصُّلْبِ وقَوْلُه فِيمَا زَعَمَ الزَّمَخْشَرِيّ أَي في فائقِهِ وكَشّافِهِ وقَدْ تَبِعَهُ المُطَرِّزِيّ في المُغْبِرِ . وقال ابنُ الأَثِيرِ في النِّهَايَة : ولَمْ أَجِدْهُ لِغَيْرِه . قالَ : وطَالَما بَحَثْتُ عَنْهُ في كُتُبِ اللُّغَةِ والطِّبِّ والتَّشْرِيحِ فَلَمْ أَجِد البِخَاعَ بالبَاءِ مَذْكُوراً في شَيْءٍ مِنْهَا . ولِذا قالَ الكواشيّ في تَفْسِيرِه : البِخَاعُ بالبَاءِ لَمْ يُوجَدْ وإِنَّمَا هُو بالنُّونِ . قال شَيْخُنَا : وقد تَعَقَّبَ ابنَ الأَثِيرِ قَوْمٌ بأَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّّ ثَقَةٌ ثابِتٌ وَاسِعُ الاطِّلاعِ فهو مُقَدَّمٌ

### Türkçe

**بخع**
**بَخَعَ - يَبْخَعُ - بَاخِع**
**بَخَعَ - يَبْخَعُ** + bir varlık + bir varlığı: onu, helâke yaklaşıncaya dek yordu; yok olmaya, gitmeye ve hayrının gitmesine yaklaştırdı; ve fiili: onu yormada ve ona baskı yapmada aşırıya gitti; ölüm ve helâke yahut sona yaklaşıncaya dek.
**باخِع**: “**بَخَعَ - يَبْخَعُ**”tan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
Ve lafız, “çeşitleri farklı olmak üzere ölüme sebep olma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَنَقَ - يَخْنُقُ**، **غَالَ - يَغُوْلُ**، **وَقَذَ - يَقِذُ**، **بَخَعَ - يَبْخَعُ**، **صَعَقَ - يَصْعَقُ**، **حَسَّ - يَحُسُّ**

**بخع**
	﴿“Belki sen, bu söze inanmazlarsa, onların izleri üzerine, üzüntüden nefsini **باخِع** olacaksın (6)”﴾ **الكهف** ﴿“Belki sen, mümin olmayacaklar diye nefsini **باخِع** olacaksın (3)”﴾ **الشعراء**
Tefsirde geldi: **باخع**: nefsini öldüren ve onu helâk eden; hasret ve hüzünle helâk olan.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**بخع**] **ب خ ع**: **بَخَعَ** nefsini: onu gamdan öldürdü; bâbı **قطع**’tır. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”﴾.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
**ب  خ  ع**
“**بَاخِعٌ**”, Yüce Allah’ın sözü: “**فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً**” (6) **الكهف**.
**البَخْعُ**: nefsi öldürmek. Âyette, onların iman etmemeleri sebebiyle onlara üzülerek (aleyhisselâmın) nefsini helâk etmeyi terk etmeye sevk eder.

**الراغب**
**بخع**
- **البخع**: gamdan nefsi öldürmek. Yüce Allah dedi ki: }“Belki sen nefsini **باخع** olacaksın”﴿[**الكهف**/6]; teessüfü terk etmeye sevk etti; şu söz gibi:﴾“Nefsini onların üzerine hasretler olarak götürme”{ [**فاطر**/8]. Şair dedi ki:
- 40 - “Dikkat et, ey **الباخع** olan, vecdiyle nefsini”
(mısra‘ **ذي الرمة**’nindir; ve tamamı:
“Bir şeyle ki kaderler onu iki elinden yonttu (uzaklaştırdı)”
ve o, divanında s. 338’dedir; ve **لسان العرب** (**بخع**)’dadır.)
Ve “falanca, itaate ve üzerindeki hakka **بخع** etti”: onu ikrar edip, şiddetli bir kerih görmeyle birlikte boyun eğdiği zaman; şiddetinde, nefsini **بخع** etmenin mertebesinde cereyan eder.

**ملخص اللسان**
1. **بخَعَ** nefsini, onu **يَبْخَعُ** **بَخْعاً** ve **بُخوعاً**: onu öfkeyle yahut gamla öldürdü.
2. “Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”; yani nefsini çıkaran ve nefsini öldüren.
3. “Sana nefsimi ve nasihatimi **بَخَعْتُ**”; yani onu zorladım.
4. **بَخَعَ** yeri; o da yiyeceğini kustu: yani halkını kahretti, onları zelil kıldı ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı.
5. Ve “yeri ziraatle **بَخَعْتُ**; onu **أَبْخَعُ**”: onu yorduğum, sürmesini peş peşe yaptığım ve onu bir yıl dinlendirmediğim zaman.
6. Ve vecd, nefsini **بخع** etti: onu yorduğu zaman.
7. Ve “itaatte **أَبْخَعُ**”: yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha çok ulaşandır; sanki onlar, nefislerini **بَخْع** etmede, yani onu kahretmede ve itaate onunla zelil kılmada aşırıya gitmişlerdir.
8. Ve “hakkıyla ona **بخع** etti; onu **يَبْخَعُ** **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**”: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi.
9. Ve “ona **بَخَعْتُ**”: zelil oldum, itaat ettim ve ikrar ettim.
10. **الذَّبْح البِخاع**: o, sulbte olan damardır.
11. Ve “kuyuyu **بَخَعْتُ** **بَخْعاً**”: onu, suyu görünene dek kazdığım zaman.

**لسان العرب**
● - **بخع**: **بخَعَ** nefsini, onu **يَبْخَعُ** **بَخْعاً** ve **بُخوعاً**: onu öfkeyle yahut gamla öldürdü. Tenzîlde: “Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”; **الفرّاء** dedi ki: yani nefsini çıkaran ve nefsini öldüren. Ve **ذو الرمة** dedi ki:
“Dikkat et, ey vecdiyle nefsini **الباخع** olan,
Kaderlerin iki elinden yonttuğu bir şeyle.”
**الأخفش** dedi ki: “Sana nefsimi ve nasihatimi **بَخَعْتُ**”; yani onu zorladım; **أَبْخَعُ** **بُخوعاً**. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ömer’i, Allah ondan razı olsun, andı; dedi ki: “Yeri **بَخَعَ** etti; o da yiyeceğini kustu”; yani halkını kahretti, onları zelil kıldı ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı. Ve “yeri ziraatle **بَخَعْتُ**; onu **أَبْخَعُ**”: onu yorduğum, sürmesini peş peşe yaptığım ve onu bir yıl dinlendirmediğim zaman. Ve vecd, nefsini **بخع** etti: onu yorduğu zaman. Ve “hakkıyla ona **بخع** etti; onu **يَبْخَعُ** **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**”: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; ve aynı şekilde **بَخِعَ**, kesre ile, **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**; ve “itaatle bana **بَخَعَ** etti” de böyledir, **بُخوعاً**. Ve “ona **بَخَعْتُ**”: zelil oldum, itaat ettim ve ikrar ettim. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “İnsanların iki yanında sabahladım; ve bize itaate **يَبْخَعُ** etmeyen kimse (vardı).” Ve **عُقْبة بن عامر** hadîsinde: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak ve itaate daha **أَبْخَعُ**tur”; yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha çok ulaşandır; sanki onlar, nefislerini **بَخْع** etmede, yani onu kahretmede ve itaate onunla zelil kılmada aşırıya gitmişlerdir. **ابن الأَثير** dedi ki: **الزمخشري** dedi: o, “kurbanlığı **بَخَعَ** etti”dendir; yani onu boğazlamada aşırıya gitti; o da, boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayı **البِخاع**a ulaştırmasıdır; **البِخاع**, **الباء** ile, sulbte olan damardır. Ve **النخْعُ**, **النون** ile, bunun altındadır; o da boğazlamayı **النُّخاع**a ulaştırmasıdır; o, boyunda akan beyaz ipliktir. Bu, onun aslıdır; sonra çoğaldı da her aşırılıkta kullanıldı. **ابن الأَثير** dedi: onu, **الكشاف**’ta ve **الفائق**’te böyle zikretti; başkasına ait olarak bulmadım. Dedi: onu, dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça aradım da **البِخاع**ı, **الباء** ile, onlardan hiçbirinde zikredilmiş bulmadım. Ve “kuyuyu **بَخَعْتُ** **بَخْعاً**”: onu, suyu görünene dek kazdığım zaman.

**مقاييس اللغة**:
**بخع**: **الباء** ve **الخاء** ve **العين**; tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zelil kılma ve kahretmedir.
**الخليل** dedi: adam, nefsini **بخَع** etti: şiddetli vecdden öfkeyle onu öldürdüğü zaman. **ذو الرمة** dedi:
“Dikkat et, ey vecdiyle nefsini **الباخع** olan,
Kaderlerin iki elinden yonttuğu bir şey için.”
Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Belki sen nefsini onların izleri üzerine **باخع** olacaksın”﴾ (**الكهف** 6). **أبو علي الأصفهانيّ** dedi—bize, **أبو الفضل محمد بن العميد**’den, o da **أبي بكر الخيّاط**’tan, o da ondan rivayetle anlattığı şeyde—dedi ki: **الضّبيّ** dedi: “Kurbanlığı **بَخَعْتُ**”: boynunun kemiğini kestiğin zaman; o, **مبخوعة**dır. Ve “onu **نَخَعْتُ**”: bunun altındadır; çünkü **النخاع** boyunda ve sırtın omurlarında akan beyaz ipliktir. Ve **البُخاع**, **الباء** ile: sulbte olan damardır. **أبو عُبيدٍ** dedi: “Ona nefsimi ve nasihatimi **بخعْتُ**”: yani zorladım. Ve “**مَبْخُوعة** bir yer”: ziraatle onun gayreti (mecbûdu) nihayetine ulaşıldığı zaman. Ve “hakkımla bana **بَخَعَ** etti”: ikrar ettiği zaman.

**القاموس المحيط**:
**بَخَعَ** nefsini, “**منَعَ**” gibi: onu gamdan öldürdü. Ve hak ile **بُخُوعاً**: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; kesre ile **بَخِعَ** gibi; **بَخَاعةً** ve **بُخُوعاً**. Ve kuyuyu **بَخْعاً**: onu, suyu görünene dek kazdı. Ve ona nasihatini: onu hâlis kıldı ve aşırıya gitti. Ve yeri ziraatle: onu yordu; sürmesini peş peşe yaptı ve onu bir yıl dinlendirmedi. Ve falancayı: haberini doğruladı.
Ve koyun ile: onu boğazlamada aşırıya gitti; ta ki **البِخَاع**a ulaştı. Bu onun aslıdır; sonra her aşırılıkta kullanıldı.
“**فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نفسَكَ**”: yani onu helâk eden; onların İslâmına hırsla onda aşırıya giderek. Ve “**ككِتابٍ**”: sulbte bir damar; ve boynun kemiğinde akar; ve o, **النُّخَاع**dan başkadır, **النون** ile; **الزمخشرِيّ**’nin zannettiğine göre.

**تاج العروس**:
**ب خ ع**
**بَخَعَ** nefsini, “**منَعَ**” gibi: onu gamdan öldürdü; **الجَوْهَرِيّ** nakletti; ve bu mecazdır. Ve **ذِي الرُّمَّة**’ye ait olarak inşad etti:
“Dikkat et, ey vecdiyle nefsini **الباخع** olan ... kaderlerin iki elinden yonttuğu bir şeyle.” Ve başkası dedi: onu **بَخَعَ** etti, **بَخْعاً** ve **بُخُوعاً**: onu öfkeyle yahut gamla öldürdü.
Ve “hak ile ona **بَخَعَ** etti”, **بُخُوعاً**: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; kesre ile “ona **بَخِعَ** etti” gibi; **بَخَاعَةً** ve **بُخُوعاً**. Ve denilir: “Ona **بَخَعْتُ**”: yani zelil oldum, itaat ettim ve ikrar ettim. **الكِسَائِيّ** dedi: “Kuyuyu **بَخَعَ** eder; onu **يَبْخَعُ** **بَخْعاً**”: onu, suyu görünene dek kazdığı zaman. Ve ondan, Âişe hadîsi: Ömer’i, Allah ikisinden de razı olsun, andı; dedi ki: “Yeri **بَخَعَ** etti; o da yiyeceğini kustu”; yani halkını kahretti, onları zelil kıldı ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı.
Ve mecazdan: “Ona nasihatini **بَخَعَ** etti”, **بَخْعاً**: onu hâlis kıldığı ve aşırıya gittiği zaman. **الأَخْفَشُ** dedi: denilir: “Sana nefsimi ve nasihatimi **بَخَعْتُ**”: yani ikisini zorladım; **أَبْخَعُ** **بُخُوعاً**; ve onun benzeri **الأَسَاس**’tadır. Ve ondan, **عُقْبَة بنِ عامِرٍ** hadîsi, Allah ondan razı olsun—onu merfû‘ kıldı—: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak ve itaate daha **أَبْخَعُ**tur”: yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha çok ulaşandır; sanki onlar, nefislerini **بَخْع** etmede, yani onu kahretmede ve itaate onunla zelil kılmada aşırıya gitmişlerdir.
Ve **الأَسَاس**’ta: “**بَخَعَ**”: yani, boyun eğmede gayretini aşırıya götüren bir boyun eğenin ikrarı gibi ikrar etti; ve bu mecazdır.
Ve mecazdan ayrıca: “Yeri ziraatle **بَخَعَ** etti”, **بَخْعاً**: onu yorduğu, sürmesini peş peşe yaptığı ve onu bir yıl dinlendirmediği zaman; yani onu bir sene rahatlatmadı; **الدُّرِّ النَّثِيرِ**’de **الجَلال**’dan olduğu gibi. Denilir: “Falancayı **بَخَعَ** etti, haberini”: onu doğruladığı zaman.
Ve koyun ile **بَخَعَ** etti: onu boğazlamada aşırıya gittiği zaman; **العُبَاب**’da böyledir. **الزَّمَخْشَرِيّ** dedi: “Kurbanlığı **بَخَعَ** etti”: onu boğazlamada aşırıya gittiği zaman; **الفائق**’te onun nassı böyledir.
Ve **الأَسَاس**’ta: “Koyunu **بَخَعَ** etti”: onu boğazlamasıyla enseye ulaştı. Ve “**البِخَاع**a ulaştı” sözü: yani, boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayla **البِخَاع**a ulaşmasıdır. **الزَّمَخْشَرِيّ** dedi: bu onun aslıdır; sonra her aşırılıkta kullanıldı.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فَلَعَلَّكَ باخِعُ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهم**”: yani nefsini çıkaran ve onu öldüren. **الفَرّاء** söyledi. Ve **العُبَاب**’da: yani onu helâk eden; onların İslâmına hırsla onda aşırıya giderek. **البَصَائِر**’de artırdı: ve onda, teessüfü terk etmeye sevk vardır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**فلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ**”. Ve **البِخَاعُ**, “**ككِتَابٍ**” gibi: sulbte bir damar; enseyi içten kuşatan; **الكَشّاف**’ta olduğu gibi. **البَيْضاوِيّ** dedi: o, omurları içten kuşatan bir damardır; **الفاء**’yı **القاف**’ın önüne almak ve **الرّاءِ**yi artırmakla. Ve bir kavim dedi: o bir tahriftir; doğrusu **القَفا**dır; **الكَشّاف**’ta olduğu gibi. Ve “boynun kemiğinde akar” sözü: diğer nüshalarda böyledir; ve bu hatadır; çünkü **الفائق**’in nassı—**البِخَاع**ı **الباء** ile zikrettikten sonra—dedi ki: “O, sulbte olan damardır; ve o, **النُّخَاع**dan başkadır, **النون** ile; o, boyunda akan beyaz ipliktir.” **الصّاغَانِيّ** de bunu nakletti; ve **صَاحِبُ اللِّسَان** ve **ابنُ الأَثِيرِ** de. Ve onun benzeri, **شَرْحِ السَّعْدِ**’da, **المِفْتَاح** üzerine. Nassı: “**النُّون** ile olana gelince: boyun kemiğinin iç boşluğunda beyaz bir ipliktir; sulbe kadar uzanır.” Ve “**الزمخشريّ**’nin zannettiğine göre” sözü: yani **فائق**’inde ve **كَشّاف**’ında; ve **المُطَرِّزِيّ** ona **المُغْبِر**’de tâbi oldu. **ابنُ الأَثِيرِ** **النِّهَايَة**’de dedi: “Onu başkasına ait olarak bulmadım.” Dedi: “Onu, dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça aradım da **البِخَاع**ı **الباء** ile, onlardan hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Bundan dolayı **الكواشيّ** tefsirinde dedi: “**البِخَاع** **الباء** ile bulunmadı; ancak o **النون** iledir.” Şeyhimiz dedi: ve bir kavim, **ابن الأَثِيرِ**’i, **الزمخشريّ**’nin güvenilir, sağlam, geniş malumatlı olmasıyla tenkit etti; o, öne alınmıştır.
