# بخع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بخع

بخَعَ نفْسَه يَبْخَعُها بَخْعاً وبُخوعاً: قتلَها غيْظاً أَو غَمّاً. وفي التنزيل: فلعلَّك باخعٌ نفْسَك على آثارِهم؛ قال الفرّاء: أَي مُخْرِجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك؛ وقال ذو الرمة:
أَلا أَيُّهذا الباخِعُ الوَجْدِ نفسَه
بشيءٍ نَحَتْه عن يدَيْكَ المَقادِرُ
قال الأَخفش: يقال بَخَعْتُ لك نفْسي ونُصْحِي أَي جَهَدْتها أَبْخَعُ بُخوعاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها ذكرت عمر، رضي الله عنه، فقالت: بَخَعَ الأَرضَ فقاءتْ أُكُلَها أَي قَهر أَهلَها وأَذلَّهم واستخرَج ما فيها من الكُنوز وأَموال المُلوك. وبَخَعْتُ الأَرضَ بالزِّراعةِ أَبْخَعُها إِذا نَهَكْتُهَا وتابَعْت حِراثَتها ولم تُجِمَّها عاماً. وبخَع الوَجْدُ نفسَه إِذا نَهَكَها. وبخَعَ له بحقّه يَبْخَعُ بُخوعاً وبَخاعةً: أَقرَّ به وخضَع له، وكذلك بَخِعَ، بالكسر، بُخوعاً وبَخاعةً، وبَخَعَ لي بالطاعة بُخوعاً كذلك. وبَخَعْت له: تذَلَّلْت وأَطَعت وأَقرَرْت. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فأَصبَحْتُ بجَنبتَي الناسِ ومَن لم يكن يَبْخَعُ لنا بطاعة. وفي حديث عُقْبة بن عامر: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: أَتاكُم أَهلُ اليَمنِ هم أَرَقُّ قُلوباً وأَلْيَنُ أَفئدةً وأَبْخَعُ طاعةً أَي أَنْصَحُ وأَبْلَغُ في الطاعةِ من غيرهم كأَنهم بالَغُوا في بَخْعِ أَنفسهم أَي قَهرِها وإِذْلالِها بالطاعةِ. قال ابن الأَثير: قال الزمخشري هو من بَخَع الذَّبِيحةَ إِذا بالَغ في ذَبْحِها وهو أَن يَقْطَع عظْم رقبتها ويَبْلُغَ بالذَّبْح البِخاع، بالباء، وهو العِرْق الذي في الصُّلْب؛ والنخْعُ، بالنون، دون ذلك وهو أَن يبلُغ بالذبح النُّخاع، وهو الخيْط الأَبيض الذي يَجري في الرَّقبة، هذا أَصله ثم كثُر حتى استعمل في كل مبالغة؛ قال ابن الأَثير: هكذا ذكره في الكشاف وفي كتاب الفائق في غريب الحديث ولم أَجده لغيره، قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أَجد البِخاع، بالباء، مذكوراً في شيء منها. وبَخَعْت الرَّكيّة بَخْعاً إِذا حَفرْتها حتى ظَهر ماؤها.

### Türkçe

**بخَعَ** nefsini **يَبْخَعُها** **بَخْعاً** ve **بُخوعاً**: onu öfkeyle yahut kederle öldürdü. Tenzilde: “Belki sen onların izleri üzerine nefsini **باخعٌ** (eden)sin”; el-Ferrâ dedi ki: yani nefsini çıkaran ve nefsini öldüren; ve Zû’r-Rumme dedi ki:

Dikkat et, ey özlemin **الباخِعُ**’ı, nefsini
Kaderlerin iki elinden seni uzaklaştırdığı bir şeyle

el-Ahfeş dedi ki: “**بَخَعْتُ** senin için nefsimi ve öğüdümü” denir; yani onu zorladım; **أَبْخَعُ** **بُخوعاً**. Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ömer’i, Allah ondan razı olsun, andı da dedi ki: “**بَخَعَ** yeri, o da ürününü kustu”; yani halkını kahretti ve onları zelil kıldı ve onda bulunan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı. “Yeri ekinle **بَخَعْتُ**; **أَبْخَعُها**” (derim) onu yorduğum ve sürmesini peş peşe yaptığım ve onu bir yıl dinlendirmediğim zaman. Ve **الوَجْدُ** nefsini **بخَع** eder; onu yorduğu zaman. Ve hakkıyla onun için **بَخَعَ** eder; **يَبْخَعُ** **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**: onu ikrar etti ve ona boyun eğdi; bunun gibi **بَخِعَ** (kesre ile) **بُخوعاً** ve **بَخاعةً**; ve itaatle benim için **بَخَعَ** eder, **بُخوعاً**; yine böyledir. Ve “Onun için **بَخَعْتُ**” (derim): alçaldım, itaat ettim ve ikrar ettim. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Böylece insanların iki yanında sabahladım; ve bize itaatle **يَبْخَعُ** etmeyen kimse (de vardı).” Ukbe b. Âmir’in hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak ve itaatçe daha **أَبْخَعُ**”; yani başkalarından daha nasihatkâr ve itaate daha erişkin; sanki nefislerini **بَخْعِ** etmede, yani onu kahretmede ve itaate (sokarak) onu zelil kılmada, mübalağa ettiler. İbnü’l-Esîr dedi ki: Zemahşerî dedi ki: O, **بَخَع** kurbanlığıdır; onu boğazlamada mübalağa ettiği zaman; o da boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayla **البِخاع**’a (باء ile) ulaşmasıdır; o, omurgada olan damardır; ve **النخْعُ** (نون ile) bunun altındadır; o da boğazlamayla **النُّخاع**’a ulaşmasıdır; o, boyunda akan beyaz ipliktir; bu onun aslıdır, sonra çoğaldı da her mübalağada kullanıldı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu Keşşâf’ta ve “el-Fâik fî Garîbi’l-Hadîs” kitabında böyle zikretti; başkasına ait olarak onu bulmadım. Dedi ki: Ve onu dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça araştırdım da **البِخاع**’ı (باء ile) onların hiçbirinde zikredilmiş bulmadım. Ve “kuyuyu **بَخَعْتُ** **بَخْعاً**”; onu kazdığımda, suyu ortaya çıkıncaya kadar.
