# بخع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بخع

بخع نفسه، كمنع: قتلها غما، نقله الجوهري، وهو مجاز. وأنشد لذي الرمة:
  ألا أيهذا الباخع الوجد نفسـه                      بشيء نحته عن يديك المقادر وقال غيره: بخعها بخعا وبخوعا: قتلها غيظا أو غما.
 وبخع له بالحق بخوعا: أقرب به وخضع له، كبخع له، بالكسر، بخاعة وبخوعا. ويقال: بخعت له، أي تذللت وأطعت وأقررت. قال الكسائي: بخع الركية يبخعها بخعا، إذا حفرها حتى ظهر ماؤها. ومنه حديث عائشة أنها ذكرت عمر رضي الله عنهما فقالت: بخع الأرض، فقاءت أكلها، أي قهر أهلها وأذلهم، واستخرج ما فيها من الكنوز وأموال الملوك.

  ومن المجاز بخع له نصحه بخعا، إذا أخلصه وبالغ. وقال الأخفش: يقال: بخعت لك نفسي ونصحي، أي جهدتهما، أبخع بخوعا، ومثله في الأساس. ومنه حديث عقبة بن عامر رضي الله عنه - رفعه - أتاكم أهل اليمن، هم أرق قلوبا، وألين أفئدة، وأبخع طاعة، أي أنصح وابلغ في الطاعة من غيرهم، كأنهم بالغوا في بخع أنفسهم، أي قهرها وإذلالها بالطاعة.
 وفي الأساس: بخع، أي أقر إقرار مذعن يبالغ جهده في الإذعان، وهو مجاز.
 ومن المجاز أيضا: بخع الأرض بالزراعة بخعا، إذا نهكها وتابع حراثتها، ولم يجمها عاما، أي لم يرحها سنة، كما في الدر النثير للجلال. يقال: بخع فلانا خبره: إذا صدقه.
 وبخع بالشاة، إذا بالغ في ذبحها، كذا في العباب. وقال الزمخشري: بخع الذبيحة، إذا بالغ في ذبحها، كذا هو نص الفائق له.
 وفي الأساس: بخع الشاة: بلغ بذبحها القفا، وقوله: حتى بلغ البخاع، أي هو أن يقطع عظم رقبتها ويبلغ بالذبح البخاع. قال الزمخشري: هذا أصله، ثم استعمل في كل مبالغة.
 وقوله تعالى:  فلعلك باخع نفسك على آثارهم  أي مخرج نفسك وقاتلها. قاله الفراء. وفي العباب: أي مهلكها مبالغا فيها حرصا على إسلامهم، زاد في البصائر: وفيه حث على ترك التأسف، نحو قوله تعالى:  فلا تذهب نفسك عليهم حسرات  والبخاع، ككتاب: عرق في الصلب مستبطن القفا، كما في الكشاف، وقال البيضاوي: هو عرق مستبطن الفقار بتقديم الفاء على القاف وزيادة الراء. وقال قوم هو تحريف، والصواب القفا كما في الكشاف. وقوله: يجري في عظم الرقبة، هكذا في سائر النسخ وهو غلط، فإن نص الفائق - بعد ما ذكر البخاع بالباء، قال- : وهو العرق الذي في الصلب، وهو غير النخاع بالنون وهو الخيط الأبيض الذي يجري في الرقبة، وهكذا نقله الصاغاني أيضا وصاحب اللسان وابن الأثير، ومثله في شرح السعد على المفتاح ونصه: وأما بالنون فخيط أبيض في جوف عظم الرقبة يمتد إلى الصلب وقوله فيما زعم الزمخشري، أي في فائقه وكشافه، وقد تبعه المطرزي في المغبر. وقال ابن الأثير في النهاية: ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكورا في شيء منها. ولذا قال الكواشي في تفسيره: البخاع، بالباء لم يوجد وإنما هو بالنون. قال شيخنا: وقد تعقب ابن الأثير قوم بأن الزمخشري ثقة ثابت واسع الاطلاع، فهو مقدم.

### Türkçe

**بخع** kendi nefsini, **كمنع**: onu kederden öldürdü; bunu el-Cevherî nakletti; ve bu mecazdır. Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:
  Dikkat edin, ey kederin kendi nefsini **الباخع**’ı,                      kaderlerin ellerinden seni uzaklaştırdığı bir şeyle. Başkası dedi ki: onu **بخعها** **بخعا** ve **بخوعا**: onu öfkeden yahut kederden öldürdü.
 Ve ona hak ile **بخع** etti, **بخوعا**: ona yaklaştı ve ona boyun eğdi; ona **بخع** etmek gibi; kesre ile, **بخاعة** ve **بخوعا**. Ve denilir: ona **بخعت** ettim; yani alçaldım ve itaat ettim ve ikrar ettim. el-Kisâî dedi: **بخع** etti kuyuyu, onu **يبخعها** **بخعا**; onu kazıp suyu ortaya çıkıncaya kadar (kazdığı) zaman. Bundan (olarak) Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, Ömer’i andığı hadisi: dedi ki: yeri **بخع** etti; o da yiyeceğini kustu; yani halkını kahretti ve onları zelil kıldı, ve içinde olan hazineleri ve kralların mallarını çıkardı.

  Ve mecazdan: ona öğüdünü **بخع** etti, **بخعا**; onu hâlis kıldığı ve mübalağa ettiği zaman. el-Ahfeş dedi: denilir: senin için nefsimi ve öğüdümü **بخعت** ettim; yani ikisini de zorladım; **أبخع** **بخوعا**; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. Bundan Ukbe b. Âmir’in, Allah ondan razı olsun, merfû (olarak) hadisi: “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, gönüllerce daha yumuşak, ve itaate daha **أبخع**’tır”; yani başkalarından daha nasihatli ve itaate daha mübalağalıdır; sanki onlar nefislerini **بخع** etmede mübalağa ettiler; yani onu itaatle kahretmek ve zelil kılmakta.
 Ve **الأساس**’ta: **بخع**; yani boyun eğmede gayretini mübalağa ederek, boyun eğen bir ikrar ile ikrar etti; ve bu mecazdır.
 Ve mecazdan ayrıca: yeri ziraat ile **بخع** etti, **بخعا**; onu yorduğu ve sürmesini peş peşe yaptığı, ve onu bir yıl dinlendirmediği zaman; yani onu bir sene rahatlatmadı; el-Celâl’ın **الدر النثير**’inde olduğu gibi. Denilir: falanın haberini **بخع** etti: onu tasdik ettiği zaman.
 Ve koyun ile **بخع** etti; onu boğazlamada mübalağa ettiği zaman; **العباب**’da böyle. ez-Zemahşerî dedi: kurbanlığı **بخع** etti; onu boğazlamada mübalağa ettiği zaman; bu, onun **الفائق**’indeki nassıdır.
 Ve **الأساس**’ta: koyunu **بخع** etti: boğazlamasıyla enseye ulaştı; ve sözü: **حتى بلغ البخاع**; yani o, boynunun kemiğini kesmesi ve boğazlamayı **البخاع**’a ulaştırmasıdır. ez-Zemahşerî dedi: bunun aslı budur; sonra her mübalağada kullanıldı.
 Ve Yüce Allah’ın sözü:  **فلعلك باخع نفسك على آثارهم**  yani nefsini çıkaran ve onu öldüren. Bunu el-Ferrâ dedi. Ve **العباب**’da: yani onların İslâm’ına hırsla onda mübalağa ederek onu helâk eden; **البصائر**’de artırdı: ve onda, Yüce Allah’ın sözü gibi, esef etmeyi terk etmeye teşvik vardır:  **فلا تذهب نفسك عليهم حسرات**  ve **البخاع**, **ككتاب**: ensenin iç tarafında bulunan, omurgadaki bir damardır; **الكشاف**’ta olduğu gibi. el-Beydâvî dedi: o, **الفاء**’yı **القاف**’ın önüne alarak ve **الراء**’yı artırarak, omurların içinde bulunan bir damardır. Bir topluluk dedi: o bir tahriftir; doğru olan **القفا**’dır; **الكشاف**’ta olduğu gibi. Ve sözü: boyun kemiğinde akar; diğer bütün nüshalarda böyle; ve bu yanlıştır. Çünkü **الفائق**’in nassı: **البخاع**’ı **الباء** ile zikrettikten sonra dedi ki: “O, omurgadaki damardır; ve o, **النخاع** değildir; **النون** ile; o, boyunda akan beyaz ipliktir.” Bunu es-Sâgânî de, ve **اللسان** sahibi ve İbnü’l-Esîr de böyle nakletti; ve bunun benzeri es-Sa‘d’ın **المفتاح** üzerine şerhinde; ve nassı: “**النون** ile olana gelince: boyun kemiğinin iç boşluğunda, omurgaya kadar uzanan beyaz bir ipliktir.” Ve sözü: ez-Zemahşerî’nin zannettiğine göre; yani onun **الفائق**’inde ve **كشاف**’ında; ve el-Mutrizzî **المغبر**’de ona tâbi oldu. İbnü’l-Esîr **النهاية**’de dedi: “Onu başkasında bulmadım.” Dedi: “Onu dil, tıp ve teşrih kitaplarında çokça araştırdım da **البخاع**’ı **الباء** ile, onların hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Bundan dolayı el-Kevâşî tefsirinde dedi: “**البخاع**; **الباء** ile bulunmadı; ancak o **النون** iledir.” Şeyhimiz dedi: “İbnü’l-Esîr’e, bir topluluk tarafından itiraz edilmiştir: çünkü ez-Zemahşerî güvenilir, sağlam, geniş malumatlıdır; o halde o öne alınır.”
