# بخق (ب-خ-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - خ - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والقاف والباء معهما
ب خ ق مستعمل فقط
بخق:
البَخْقُ: أقبح ما يكون من العور، وأكثره، وأكثرهُ غمصاً. قال:
وما بعينيه عواوير البَخَقُ
وتقول: بَخَقْتُ عينه أَبْخَقُها بَخْقاً، إذا أعميتها، وهو بَخيقُ العين.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**القاف** و**الباء** معهما
ب خ ق yalnızca kullanılmıştır.

**بخق**:
**البَخْقُ**: şaşılığın olabileceği en çirkini; onun en çoğu; ve onun en çoğu gamzlıktır. Dedi ki:
وما بعينيه عواوير **البَخَقُ**
Ve dersin ki: **بَخَقْتُ** gözünü, onu **أَبْخَقُها** **بَخْقاً**; onu kör ettiğim zaman; ve o, göz bakımından **بَخيقُ**tur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَخَقْتُ عينَه أَبْخَقُها بَخْقاً، أي عَوَّرْتُها. والبَخْقُ بالتحريك: العَوَرُ بانخساف العين.

##### Türkçe

**بَخَقْتُ** onun gözünü **أَبْخَقُها** **بَخْقاً** (diye) yani onu kör ettim. Ve harekeli olarak **البَخْقُ**: gözün çökmesiyle olan körlüktür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ق ب
بخق ، خبق
استُعْمِل من وجوهه : بخق ، خبق .
بخق : قال الليث : الْبَخْقُ أقبحُ ما يكونُ مِنَ
العَوَرِ ، وأكْثَرُه غَمَصاً .
قال رُؤْبَةُ :
وَمَا بِعَيْنَيْهِ عَوَاوِيرُ الْبَخَقْ
وقال شَمِرٌ : البخق أن تُخْسَفَ العينُ بعد
الْعَوَر .
وفي حديث زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ : أنه قال : ) ( فِي
الْعَيْنِ الْقَائِمةِ إذا بُخِقَتْ مائةُ دِينَارٍ ) ( .
وقال شَمِرٌ : أرادَ زَيْدٌ أنها إنْ عَوِرَت ولم
تَنْخَسِفْ وهو لا يُبْصِر بها إلا أنها قائمة
ثم فُقِئَتْ بعدُ ففيها مائةُ دينار .
قال : وقال ابنُ الأعرابيِّ : البخَقُ : أن
يَذْهَبَ بصرُه وعينُه مُنْفَتِحَةٌ .
وقال أبو عمرو : بَخِقَتْ عينُه : إذا ذهَبَت
وأَبْخَقْتُها إذا فَقَأْتُها .
خبق : أبو عبيد عن الأصمعيِّ قال : الْخِبِقُّ :
الطويل .
ورَوَى غيرهُ عنه أنَّه قال : سَمِعتُ عُقبَةَ بنَ
رُؤبَةَ يصفُ فَرَساً فقال : أَشَقُّ أَمَقُّ خِبَقُّ .
قال : وقيل : ) ( خِبَقُّ ) ( إتْباعٌ للأشق الأَمَقِّ .
والقول : أنه يُفْرَدُ بالنعت للطويل .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيِّ قال : خُبَيْقٌ
تصغيرُ خَبْقٍ ، وهو الطَّول ، ورجل خِبِقٌّ :
طويل .
وقال غيرُه : يقال حَبَقَ وخَبَقَ إذا ضَرِطَ .

##### Türkçe

خ ق ب
**بخق** , **خبق**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **بخق** , **خبق** .

**بخق** : Leys dedi: **الْبَخْقُ** körlüğün olabileceği en çirkini ve onun en çok **غَمَصاً** olanıdır.
Rü’be dedi:
وَمَا بِعَيْنَيْهِ عَوَاوِيرُ الْبَخَقْ

Şemir dedi: **البخق**; körlükten sonra gözün çökmesidir.
Zeyd b. Sâbit’in hadisinde: onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “**الْعَيْنِ الْقَائِمةِ**’de, eğer **بُخِقَتْ** ise, yüz dinar (vardır).”
Şemir dedi: Zeyd’in muradı: eğer kör oldu da çökmedi; o, onunla görmez, ancak o (göz) ayakta durur; sonra da ardından **فُقِئَتْ** olursa, onda yüz dinar vardır.
Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **البخَقُ**: görmesinin gitmesi ve gözünün açık olmasıdır.
Ebû Amr dedi: **بَخِقَتْ** gözü: gittiği zaman; ve ben onu **أَبْخَقْتُها**: onu **فَقَأْتُها** ettiğim zaman.

**خبق** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: dedi ki: **الْخِبِقُّ**: uzun (olan).
Ve başkası ondan rivayet etti ki o dedi: Ukbe b. Rü’be’yi bir atı vasfederken işittim; dedi ki: **أَشَقُّ أَمَقُّ خِبَقُّ**.
Dedi: ve denildi ki: “**خِبَقُّ**”, **الأشق الأَمَقِّ**’a tâbidir.
Ve söz: onun, uzun için sıfatla tek başına kullanılmasıdır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **خُبَيْقٌ**, **خَبْقٍ**’ın küçültmesidir; o da uzunluktur; ve **خِبِقٌّ** adam: uzun.
Ve başkası dedi: **حَبَقَ** ve **خَبَقَ** denir; yellenirse.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال العامريّ: أبحرَ القومُ إذا ركبوا البحر، وأبَرُّوا أخَذُوا في البَرّ. قال أبو زيد: بَحِرَتِ الإبلُ أكلَتْ شَجَر البَحر. وبحِرَ الرّجُلُ سبَح في البَحرِ فانقطعت سِبَاحَتُه. ويقال للماء إذا غلُظ بعد عُذُوبةٍ استبحَرَ وماءٌ بَحْرٌ أي مِلْح. قال:
وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ ([3])قال: والأنهار كلُّها بِحارٌ. قال الفرّاء: البَحْرة الرَّوضة. وقال الأمويّ: البَحرة البلدة. ويقال هذه بَحْرَتُنا قال بعضهم: البَحْرة الفَجْوة من الأرض تتسع. قال النمْرُ بنُ تَولَب:
وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها([4])والأصل الثاني داءٌ، يقال بَحِرَتِ الغَنَمُ وأبحروها إذا أكلَتْ عُشْبَاً عليه نَدىً فبَحِرَتْ عنه، وذلك أن تخمص بُطونُها وتُهْلَسَ أجسامُها([5]). قال الشيباني: بَحِرَت الإبلُ إذا أكلت النَّشْر([6])، فتخرج من بطونها ([7]) دَوَابٌّ كأنَّها حَيّات. قال الضّبّيُّ: البَحَر في الغَنَم بمنزلة السُّهامِ في الإبل، ولا يكون في الإبل بَحَرٌ ولا في الغنم سُهام.
قال ابنُ الأعرابيّ: رجل بَحِرٌ إذا أصابه سُلالٌ. قال:
* وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ([8]) *
قال الزياديّ: البحر اصفرارُ اللَّوْن. والسَّحِير الذي يشتكي سَحْرَه.
فإن قال قائل: فأين هذا من الأصل الذي ذكرتموه في الاتّساع والانبساط؟ قيل له: كلُّه محمولٌ على البحر؛ لأنّ ماء البحر لا يُشْرَبُ، فإن شُرِبَ أوْرَثَ داءً. كذلك كل ماءٍ ملحٍ وإن لم يكن ماءَ بَحْرٍ.
ومن هذا الباب الرّجل الباحِر، وهو الأحمق، وذلك أنّه يتّسع بجهله فيما لا يتسع فيه العاقل. ومن هذا الباب بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً، وهو شقُّ أُذُنها، وهي البَحِيرة، وكانت العرب تفعل ذلك بها إذا نُتِجَتْ عشرةَ أبطُنٍ، فلا تُركب ولا يُنْتفَعُ بظهرها، فنهاهم الله تعالى عن ذلك، وقال: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. وأمّا الدّمُ الباحر والبَحْرانيُّ فقال قوم: هو الشّديد الحُمْرَةِ. والأصحُّ في ذلك قولُ عبد الله بن مسلم([9]): أنّ الدّمَ البَحْرانيَّ منسوبٌ إلى البَحْر. قال: والبَحْرُ عُمْق الرَّحِم، فقد عاد الأمر إلى الباب الأوّل. وقال الخليل: رجُل بَحْرَانيّ منسوبٌ إلى البَحْرَيْن، وقالوا بحرانيٌّ فرقاً بينه وبين المنسوب إلى البحر. ومن هذا الباب قولهم: "لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])" أي مُشَافَهَةً. وأما قولُ ذي الرُّمّة:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ([11])فإنه يعني كلَّ ماءٍ مِلْحٍ. والبَحْر هو الريف.
(بحن) الباء والحاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الضِّخَم، يقال جُلةٌ بَحْوَنةٌ، أي ضَخْمة. وقال الأصمعي: يقول العربُ للغَرْبِ إذا كان عظيماً كثير الأَخْذِ: إنّه لَبَحْوَن، على مثال جَدْوَل.
(بحت) الباء والحاء والتاء، يدلُّ على خُلوص الشيء وألاّ يخلِطَه غيرُه. قال الخليل: البَحْت الشيء الخالص، ومِسْك بَحْت. ولا يصغّر ولا يثنّى. قال العامريّ: باحَتَني الأمرَ، أي جاهَرَني به وبيَّنَهُ ولم يُخْفِهِ عليّ. قال الأصمعيّ:
باحَتَ فلانٌ دابّتَه بالضَّرِيعِ وغيره من النَّبت، أي أطعمَها إيّاه بَحْتاً. وقال مالك بن عوف:
ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ([12])أي لم تُطعم الضّريعَ بَحْتاً لا يخلِطه [غيره([13])]. ويقال ظُلْمٌ بَحْتٌ أي لا يشُوبُه شيءٌ. وبردٌ بَحْتٌ ومَحْتٌ أي صادق، وحُبٌّ بَحْتٌ مثله. وعربيٌّ بحتٌ ومَحْضٌ وقَلْبٌ. وكذلك الجَمْعُ على لفظ الواحد.
(بحث) الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب. والبحث أن تسأل عن شيء وتستخبر. تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه. وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه. والعرب تقول:"كالباحثِ* عَنْ مُدْية"، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده. وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيةُ في التُّرابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه، قال:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها([14])قال: والبحث لا يكون إلاّ باليد. وهو بالرِّجْل الفَحْص([15]). قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: [التي] إذا سارت بحثت التُّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها. قال:
* يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ *
ويقال بَحثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال: "تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر" أي بحيث لا يُدْرَى أين هُو([16]). قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصعاء ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَاتٍ.
 --------------ــ
([1]) هو أمية بن الأسكر، كما في معجم البلدان (3: 122).
([2]) جلدان، بالكسر، وبعد اللام دال مهملة أو ذال: موضع. وفي الأصل: "في الأباطح" تحريف. وفي معجم البلدان:
وانعق بضأنك في أرض تطيف بها  *** بين الأصافر وانتجها بجلذان
 ([3]) البيت لنصيب، كما في المجمل، واللسان (5: 103).
([4]) البيت في اللسان (بحر، دقر). والدقرى: الروضة الخضراء الناعمة. تخيل: تتلون بالنور.
([5]) يقال هلسه المرض يهلسه: هزله. وفي الأصل: "تلهس"، محرفة.
([6]) النشر: الكلأ يهيج أعلاه وأسفله ندى أخضر.
([7]) في الأصل: "في بطونها" .
([8]) البيت للعجاج كما في اللسان (سحر، هجر) وليس في ديوانه ولا ملحقات ديوانه. وبعده في اللسان (بحر، سحر، هجر): * وآبق من جذب دلويها هجر *
([9]) هو عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوري، صاحب أدب الكاتب.
([10]) في اللسان (6: 114): "قيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". يريد لم يصرفا للتركيب.
([11]) هجان الترب: بيضاء التراب. وفي الأصل: "هيجان". والعذاة، بفتح العين: الطيبة التربة. وفي الأصل "غداة". والبيت في ديوان ذي الرمة 211.
([12]) ثمالة: القبيلة المعروفة. وفي الأصل: "ثماكة".
([13]) تكملة يقتضيها القول.
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 158 وحماسة البحتري 286 حيث أورد ثمانية أشعار في هذا المعنى. وانظر الحيوان (5: 470) .
([15]) في الأصل: "وهو بالرجل الرجل".
([16]) الجمهرة (1: 200) واللسان (2: 419).

ـ ( باب الباء والخاء وما يثلثهما)
(بخد) باب الباء والخاء والدال. ليس في هذا الباب إلاّ كلمةٌ واحدة بدخيل([1]) ولا يقاس عليها. قالوا: امرأةٌ بخَنْدَاة، أي ثقيلة الأوراك.
(بخر) الباء والخاء والراء أصلٌ واحد، وهي رائحةٌ أو ريحٌ تثُور. من ذلك البُخار، ومنه البَخُور بفتح الباء، وكان ثعلبٌ يقول: على وزن فَعُول مثل البَرُود والوَجُور. فأمّا قولهم للسحائب التي تأتي قُبُلَ الصّيف بناتُ بَخْر فليس من الباب، وذلك أنّ هذه الباء مبدَلة من ميم، والأصل مَخْرٌ. وقد ذُكِرَ قياسُه في بابه بشواهِدِه.
(بخس) الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالى: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]، أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حتى نُقصانه وذهابه من سائر البدن. وقال شاعر([2]):
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ
(بخص) الباء والخاء والصاد كلمةٌ واحدةٌ، وهي لحمةٌ خاصة([3]): يقال لِلَحمة العين بَخَصَة. وبخصت الرّجُل إذا ضربتَ منْهُ [ذلك([4])]. والبَخَصَة لحمُ باطن خُفِّ البعير. وبَخَصُ اليدِ لحمُ أصول الأصابع ممَّا يلي الراحة.
(بخع) الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجلُ نفسَه إذا قتلَها غَيْظاً من شدّة الوَجْد. قال ذُو الرّمّة([5]):
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])ومنه قوله تعالى: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [الكهف 6]. قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط عنه قال: قال الضبّيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة، ونَخَعتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظهر، والبِخاع([7])، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نفسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ([8]). وأرضٌ مَبْخُوعة([9])، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع. وبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
(بخق) الباء والخاء والقاف أصلٌ واحد وكلمة واحدة، يقال بَخَقْتُ عينَه إذ ضربتَها حتى تَعُورَها([10]). قال رؤبة:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *
(بخل) الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي : البُخْل والبَخَلُ. ورجلٌ بخيلٌ وباخلٌ. فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *
(بخو) الباء والخاء والواو، كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. قال ابنُ دريد: البَخْو الرُّطَب الردِيّ، يقال رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ.
(بخت) الباء والخاء والتاء كلمةٌ ذكرها ابنُ دريدٍ، زعم أنّ البُخْت من الجمال عربيّة صحيحة، [وأنشد]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها مقحمة.
([2]) هو الراجز أبو ميمون النضر بن سلمة، كما في اللسان (نقا). والرجز في صفة خيل، وقبله:
* بنات وطاء على خد الليل *
وهذا ما يسمى في علم العروض بالإجازة في تسمية الخليل، وبالإكفاء في قول أبي زيد. انظر اللسان (7: 195).
([3]) في الأصل: "خالصة".
([4]) هذه التكملة من المجمل لابن فارس.
([5]) ديوانه ص251 واللسان (بخع).
([6]) كلمة "الوجد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان والديوان. وفي اللسان: "عن يديك" على الخطاب.
([7]) في اللسان (بخع): "قال ابن الأثير: هكذا ذكره في الكشاف، وفي كتاب الفائق في غريب الحديث. ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكوراً في شيء منها". قلت: وما هنا يؤيد مارواه الزمخشري المتوفى سنة 538. ووفاة ابن فارس 395. وقد ضبط البخاع في الأصل واللسان والفائق بكسر الباء ضبط قلم.
([8]) في اللسان: "أي جهدتها".
([9]) في الأصل: "بخوغة". وفي اللسان: "يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها".
([10]) يقال عار عينه يعورها، وعورها يعورها تعويرا.
([11]) ديوان رؤبة 107 واللسان (بخق). وقبله: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) ديوان رؤبة 65 واللسان (أرز، بخل) وقد سبق في مادة (أرز 78) بدون نسبة .
([13]) في الأصل: "الخلخ"، صوابه من اللسان (خلنج): والبيت لابن قيس الرقيات كما في ملحقات ديوانه 283 واللسان (خلنج). وصدره:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
          والبيت في الجمهرة(1: 193) بدون نسبة في الأصل.
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الحاء** ve onlarla birlikte olanın üçlüdeki bölümü)
(**بحر**) **الباء** ve **الحاء** ve **الراء**. **الخليل** dedi: **البَحر** ona **بحراً** diye adlandırıldı; onun **استبحارِه** sebebiyle; o da onun yayılması ve genişliğidir. Ve falan kimse ilimde **استبحر** etti; ve çoban çok otlatmada **تبَحَّر** etti. **أميّة** dedi([1]):
**انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ**([2])Ve falan kimse malda **تبحَّر** etti. Ve bir adam **بَحْرٌ**dur; cömert olduğunda; ona, denizin taştığı gibi, onun avucunun bağışla taşması sebebiyle ad verdiler. **العامريّ** dedi: Kavim **أبحرَ** etti; denize bindiklerinde; ve **أبَرُّوا**; karaya girdiler. **أبو زيد** dedi: Develer **بَحِرَتِ**; **البَحر** ağacını yediler. Ve adam **بحِرَ**; **البَحر**de yüzdü de yüzmesi kesildi. Ve suya, bir tatlılıktan sonra koyulaştığında, **استبحَرَ** denir; ve **ماءٌ بَحْرٌ**: yani tuzlu. Dedi:
**وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ** ([3])Dedi: Ve nehirlerin hepsi **بِحارٌ**dır. **الفرّاء** dedi: **البَحْرة** **الرَّوضة**dir. **الأمويّ** dedi: **البَحرة** beldedir. Ve “bu bizim **بَحْرَتُنا**” denir. Bazıları dedi: **البَحْرة** yerden bir boşluktur; genişler. **النمْرُ بنُ تَولَب** dedi:
**وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها**([4])Ve ikinci asl: bir hastalıktır; “koyunlar **بَحِرَتِ**” denir; ve “onları **أبحروها**” (yaptılar) denir; üzerinde çiy bulunan bir ot yediklerinde de ondan dolayı **بَحِرَتْ** olduklarında; bu da, karınlarının içe çekilmesi ve bedenlerinin zayıflaması([5])dır. **الشيباني** dedi: Develer **بَحِرَت**; **النَّشْر**([6]) yediklerinde; böylece karınlarından([7]) yılanlar gibi canlılar çıkar. **الضّبّيُّ** dedi: Koyunda **البَحَر**, devede **السُّهام** mesabesindedir; ve devede **بَحَرٌ** olmaz, koyunda da **سُهام** olmaz.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: Adam **بَحِرٌ**dur; ona **سُلالٌ** isabet ettiğinde. Dedi:
**وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ**([8])
**الزياديّ** dedi: **البحر** renk sararmasıdır. Ve **السَّحِير**: **سَحْرَه**’inden şikâyet eden kimsedir.
Eğer bir söyleyen derse: “Öyleyse bu, sizin genişlik ve yayılma diye zikrettiğiniz asıldan nerededir?” Ona denir ki: Hepsi **البحر** üzerine taşınmıştır; çünkü denizin suyu içilmez; eğer içilirse hastalık miras bırakır. Aynı şekilde her tuzlu su; deniz suyu olmasa bile.
Ve bu babdandır: **الرّجل الباحِر**; o ahmaktır; çünkü akıllının genişlemediği şeyde cehliyle genişler. Ve bu babdandır: “dişi deveyi **بَحَرْتُ** onu **بَحْراً**”; o, kulağını yarmaktır; o da **البَحِيرة**dir. Araplar, ondan on karın doğurduğunda bunu ona yaparlardı; artık binilmez ve sırtından faydalanılmaz; Allah Teâlâ onları bundan nehyetti ve dedi: ﴿**مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ**﴾ [المائدة 103]. **الدّمُ الباحر** ve **البَحْرانيُّ** ise; bir kavim dedi: o, şiddetli kırmızıdır. Ve bunda daha sahih olan, **عبد الله بن مسلم**’in([9]) sözüdür: **الدّمَ البَحْرانيَّ** **البَحْر**’e nispetlidir. Dedi: Ve **البَحْرُ** rahmin derinliğidir; böylece iş birinci baba dönmüştür. **الخليل** dedi: Adam **بَحْرَانيّ** **البَحْرَيْن**’e nispetlidir; ve “**بحرانيّ**” dediler; onu denize nispet edilenden ayırmak için. Ve bu babdandır onların sözü: “**لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ**([10])” yani yüz yüze. **ذي الرُّمّة**’nin sözüne gelince:
**بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ**([11])O, her tuzlu suyu kasteder. Ve **البَحْر** **الريف**tir.
(**بحن**) **الباء** ve **الحاء** ve **النون** tek bir asıldır; iriliğe delalet eder. “**جُلةٌ بَحْوَنةٌ**” denir; yani iri. **الأصمعي** dedi: Araplar, büyük ve çok alan olduğunda **الغَرْب** için derler ki: “O, elbette **لَبَحْوَن**”; **جَدْوَل** vezni üzere.
(**بحت**) **الباء** ve **الحاء** ve **التاء**; bir şeyin saf olmasına ve başkasının onu karıştırmamasına delalet eder. **الخليل** dedi: **البَحْت** saf şeydir; ve **مِسْك بَحْت**. Küçültülmez ve ikil yapılmaz. **العامريّ** dedi: “İşi bana **باحَتَني**”; yani onu bana açıktan söyledi ve onu açıkladı ve onu benden gizlemedi. **الأصمعيّ** dedi:
Falan kimse hayvanını **الضَّرِيعِ** ve bitkiden başkasıyla **باحَتَ** etti; yani onu ona **بَحْتاً** yedirdi. **مالك بن عوف** dedi:
**ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ**([12])Yani **الضّريعَ**i **بَحْتاً** yedirmedi; onu([13]) başkası karıştırmaz. Ve “**ظُلْمٌ بَحْتٌ**” denir; yani ona hiçbir şey karışmaz. Ve “**بردٌ بَحْتٌ** ve **مَحْتٌ**” denir; yani gerçek. Ve “**حُبٌّ بَحْتٌ**” bunun gibidir. Ve “**عربيٌّ بحتٌ** ve **مَحْضٌ** ve **قَلْبٌ**”. Ve aynı şekilde cem‘, tekilin lafzı üzeredir.
(**بحث**) **الباء** ve **الحاء** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyi kımıldatmaya delalet eder. **الخليل** dedi: **البحث** toprağın içinde bir şeyi aramandır. Ve **البحث** bir şey hakkında sorman ve haber almaya çalışmandır. “Bu iş hakkında **استَبْحِثْ** et” dersin; ve ben onun hakkında **أستَبْحِثُ** ederim. Ve falan hakkında **بحثْتُ**; **بحثاً**; ve ben onun hakkında **أبحث** ederim. Ve Araplar der ki: “**كالباحثِ عَنْ مُدْية**”; kendi helâki kendi eliyle olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Aslı öküzdedir: ona **المُدْيةُ** toprağa gömülür; o da onu kımıldatır, o ise bilmez; böylece onu boğazlar. Dedi:
**ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها**([14])Dedi: Ve **البحث** ancak elle olur. Ayakla olanı **الفَحْص**tır([15]). **الشَّيبانيّ** dedi: Develerden **البَحُوث**: yürüdüğünde eliyle toprağı birbiri ardınca kazar; onu arkasına atar. Dedi:
**يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ**
Ve “haber hakkında **بَحثَ** etti” denir; yani onun bilgisini istedi. **الدُّرَيديّ**: “Onu **بمَبَاحِثِ البقَر** ile bıraktım” denir; yani nerede olduğu bilinmeyecek bir yerde([16]). **أبو زيد** dedi: **الباحِثاء**, **القاصعاء** vezni üzere, yer sincabının topladığı topraktır; ve **باحِثَاوَاتٍ** olarak cem‘ yapılır.

ـ ( **باب الباء والخاء وما يثلثهما** )
(**بخد**) **باب الباء والخاء والدال**. Bu bapta, ancak bir tek kelime vardır; yabancı kökenli([1])dir ve ona kıyas edilmez. Dediler ki: kadın **بخَنْدَاة**, yani kalçaları ağır (geniş).

(**بخر**) **الباء والخاء والراء** tek bir asıldır; o da bir kokudur yahut kabaran bir rüzgârdır. Bundan **البُخار** (buhar) vardır; ondan da **البَخُور** (bâ’nın fethiyle) vardır. Sa‘leb şöyle derdi: **فَعُول** vezni üzerinedir; **البَرُود** ve **الوَجُور** gibi. Ama yazdan önce gelen bulutlara **بناتُ بَخْر** demeleri babtan değildir; çünkü bu **الباء**, **ميم**’den بدل edilmiştir; asıl **مَخْرٌ**’dur. Onun kıyası, şahitleriyle birlikte kendi babında zikredilmiştir.

(**بخس**) **الباء والخاء والسين** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [Yûsuf 20], yani eksik. Bu babdandır: iliğe dair sözleri: **بَخَّسَ تَبخيساً**, eğer **السُّلامى** ve **العَين**’de olursa; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gidip yok olması sebebiyledir. Bir şair([2]) dedi ki:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ

(**بخص**) **الباء والخاء والصاد** bir tek kelimedir; o da özel bir ettir([3]): gözün etine **بَخَصَة** denir. Ve **بخصت** adamı: ondan [şunu([4])] vurduğun zaman. **البَخَصَة** deve ayağının iç tarafının etidir. Ve **بَخَصُ اليدِ**, avuca bitişik olan parmak köklerinin etidir.

(**بخع**) **الباء والخاء والعين** tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zillet ve kahırdır.
Halîl dedi ki: adam **بخَع** kendi nefsini; eğer onu, şiddetli **الوَجْد**’den ötürü öfkeyle öldürürse. Zû’r-Rumme([5]) dedi ki:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])
Ve ondan, O’nun تعالى sözü: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [Kehf 6]. Ebû Ali el-İsfahânî, bize Ebû’l-Fazl Muhammed b. el-‘Amîd’in, Ebû Bekr el-Hayyât’tan, onun da ondan rivayet ettiği şeyde dedi ki: ed-Dabbî dedi: **بَخَعْتُ الذَّبيحةَ**; eğer boynunun kemiğini kestiysen; o hâlde o **مبخوعة**’dır. Ve **نَخَعتُها** bundan aşağısıdır; çünkü **النخاع** boyunda ve sırtın omurlarında akan beyaz ipliktir. Ve **البِخاع**([7])—**الباء** ile—beldeki damardır. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **بخعْتُ له نفسي ونُصْحي**, yani çabaladım([8]). Ve **أرضٌ مَبْخُوعة**([9]): ekinle onun gayretinin sonuna varıldığı zaman. Ve **بَخَعَ** bana hakkımda: eğer ikrar ettiyse.

(**بخق**) **الباء والخاء والقاف** tek bir asıldır ve tek bir kelimedir: **بَخَقْتُ** onun gözünü; eğer onu, onu kör edecek([10]) kadar vurduysan. Ru’be dedi ki:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *

(**بخل**) **الباء والخاء واللام** tek bir kelimedir; o da: **البُخْل** ve **البَخَلُ**. Ve adam **بخيلٌ** ve **باخلٌ**. Eğer onun hâli bu ise, o **بخَّالٌ**’dır. Ru’be dedi ki:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *

(**بخو**) **الباء والخاء والواو**; kıyas edilmeyen tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi ki: **البَخْو** kötü taze hurmadır; **رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ** denir.

(**بخت**) **الباء والخاء والتاء** İbn Düreyd’in zikrettiği bir kelimedir; iddia etti ki: develerden **البُخْت** sahih Arapçadır; [ve inşad etti]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
--------------ـــ
([1]) Bu kelime böyle varid olmuştur; belki de araya sokulmuştur.
([2]) O, Lisân’da (**نقا**) geçtiği üzere, râciz Ebû Meymûn en-Nadr b. Seleme’dir. Ve recez, atların vasfındadır; ondan önce:
* بنات وطاء على خد الليل *
Bu, arûz ilminde Halîl’in adlandırmasında **الإجازة**, Ebû Zeyd’in sözünde ise **الإكفاء** diye adlandırılan şeydir. Lisân’a bakınız (7: 195).
([3]) Asılda: “**خالصة**”.
([4]) Bu tamamlama, İbn Fâris’in **المجمل**’indendir.
([5]) Dîvânı s251 ve Lisân (**بخع**).
([6]) “**الوجد**” kelimesi asıldan düşmüştür; Lisân ve dîvândan ispat edilmiştir. Lisân’da: hitap üzere “**عن يديك**”.
([7]) Lisân’da (**بخع**): “İbnü’l-Esîr dedi: Keşşâf’ta ve **الفائق**’te, garîbü’l-hadîs’te onu böyle zikretti. Onu başkasında bulmadım. Dedi ki: Dil, tıp ve teşrih kitaplarında onu çokça aradım da **البخاع**’ı **الباء** ile, onların hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Dedim ki: Buradaki, Zemahşerî’nin (ö. 538) rivayet ettiğini teyit eder. İbn Fâris’in vefatı 395’tir. Ve **البخاع**, asılda, Lisân’da ve **الفائق**’te, kalem ضبط’ıyla **الباء**’nın kesriyle ضبط edilmiştir.
([8]) Lisân’da: “yani onu zorladım”.
([9]) Asılda: “**بخوغة**”. Lisân’da: “Denir ki: **بخعت** toprağı ekinle, **أبخعها**; eğer onu yorduysan.”
([10]) Denir ki: **عار** gözünü, **يعورها**; ve **عورها** **يعورها** **تعويرا**.
([11]) Ru’be dîvânı 107 ve Lisân (**بخق**). Ondan önce:
*كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) Ru’be dîvânı 65 ve Lisân (**أرز**، **بخل**) ve daha önce (**أرز 78**) maddesinde nisbesiz olarak geçti.
([13]) Asılda: “**الخلخ**”; doğrusu Lisân’dan (**خلنج**)dır: ve beyit, İbn Kays er-Rukayyât’ındır; dîvânının zeyllerinde 283 ve Lisân (**خلنج**)da olduğu üzere. Sadrı:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
Ve beyit, **الجمهرة**’de (1: 193) nisbesizdir; asılda.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب خ ق
بخق عينه مثل بخصها وبخقت‏:‏ عورت فهي مبخوقة وباخقة وبه بخق وهو أقبح العور وأكثره غمصاً‏.‏
قال رؤبة‏:‏ كسـر مـن عينيـه تقويم الفوق وما بعينيه عواوير البخـق وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ في العين إذا بخقت مائة دينار ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ب خ ق
**بخق** gözünü, onu **بخص** etmesi gibi **بخق** etti: yani onu kör etti; o hâlde o, **مبخوقة** ve **باخقة**dır. Ve onda **بخق** vardır; o, körlüğün en çirkini ve onun en çok “غمص” (çöküklük/eksiklik) olanıdır.
Rü’be dedi ki:
“Gözlerinden bir kırık: okun çentiğini doğrultma; ve gözlerinde **عواوير البخق** ( **البخق** körlüklerinin kusurları) yoktur.”
Ve hadiste: “Gözde, eğer **بخقت** edilirse (kör edilirse) yüz dinar (vardır).”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَخَق: أَقبح ما يكون من العَوَر وأَكثرُه غَمَصاً؛ قال رؤبة: وما بعَيْنَيْه عواوِيرُ البَخَقْ
وقال شمر: البَخَق أَن تَخْسِف العينُ بعد العَوَر. وفي حديث زيد بن ثابت، رضي الله عنه، أَنه قال: في العين القائمة إذا بُخِقَتْ مائةُ دينار؛ أراد إذا كانت العين صحيحة الصورة قائمة في موضعها إلاّ أَن صاحبها لا يُبصِر ثم بُخِقَتْ بعدُ ففيها مائة دينار؛ قال شمر: أَراد زيد أَنها إن عَوِرت ولم تَنْخَسف وهو لا يُبصر بها إلاّ أَنها قائمة ثم فُقِئت بعد ففيها مائة دية. وقال ابن الأَعرابي: البَخَق أَن يذهَب بصرُه وتبقى عينه مُنْفتحة قائمة. وقال أَبو عمرو: بَخِقَت عينُه إذا ذهبت، وأَبْخَقْتُها إذا فقأْتها؛ ومنه حديث نَهْيه عن البَخْقاء في الأَضاحي، ومنه حديث عبد الملك بن عمير يصف الأَحنَف: كان ناتئَ الوَجْنة باخِقَ العين. ابن سيده: بخَقَت عينُه وبَخِقَت: عارَتْ أشدَّ العوَر، والفتح أَعلى. وعين بَخْقاء وبَخِيق وبَخِيقة: عوْراء، وقد بَخَقَها يَبْخَقُها بَخْقاً وأَبْخَقَها: عوَّرها. ورجل بَخِيق وأَبْخَقُ: مَبْخُوق العين. الجوهري: البَخَق، بالتحريك.، العَوَر بانْخِساف العين.

##### Türkçe

**البَخَق**: **العَوَر**’dan olanın en çirkini ve onun en çok **غَمَص**lı olanıdır; Rü’be dedi ki:

وما بعَيْنَيْه عواوِيرُ **البَخَقْ**

Şemmer dedi: **البَخَق**; **العَوَر**dan sonra gözün **تَخْسِف** olmasıdır. Zeyd b. Sâbit’in, رضي الله عنه, hadîsinde: “Yerinde duran gözde, eğer **بُخِقَتْ** ise yüz dinar (vardır)” dediği rivayet edilmiştir; muradı: göz, sûretçe sahih, yerinde durur olduğu hâlde, ancak sahibi görmez; sonra da bundan sonra **بُخِقَتْ** olursa, onda yüz dinar vardır; Şemmer dedi: Zeyd’in muradı: eğer **عَوِرت** oldu da **تَنْخَسف** olmadı; o, onunla görmüyor olmakla beraber, ancak o yerinde duruyor; sonra da **فُقِئت** edildikten sonra, onda yüz diyet vardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَخَق**; görmesinin gitmesi ve gözünün açık, yerinde durur kalmasıdır. Ebû ‘Amr dedi: Gözü **بَخِقَت** oldu; gittiği zaman; ben onu **أَبْخَقْتُها**; onu **فقأْتها** ettiğim zaman; bundan, kurbanlıklarda **البَخْقاء**dan nehyine dair hadîs vardır; ve bundan, ‘Abdülmelik b. ‘Umeyr’in el-Ahnef’i vasfettiği hadîs: “Yanağı çıkık, gözü **باخِقَ** idi.” İbn Sîde: Gözü **بخَقَت** ve **بَخِقَت**: **عارَتْ**; **العَوَر**un en şiddetlisiyle; ve fetha (ile olanı) daha üstündür. Ve **عين بَخْقاء** ve **بَخِيق** ve **بَخِيقة**: **عوْراء**dır; ve onu **بَخَقَها يَبْخَقُها بَخْقاً** ve **أَبْخَقَها**: onu **عوَّرها** etti. Ve **رجل بَخِيق** ve **أَبْخَقُ**: **مَبْخُوق العين**dir. Cevherî: **البَخَق**; hareke ile; gözün **انْخِساف**ı ile olan **العَوَر**dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب خ ق * * بَخَقَ * عينه عورها وبابه قطع و * البُخْنُقُ * خرقة تقنع بها الجارية وتشد طرفيها تحت حنكها لتوقي الخمار من الدهن أو الدهن من الغبار

##### Türkçe

* **ب خ ق** * * **بَخَقَ** * gözünü kör etti; ve babı **قطع**’dır. Ve * **البُخْنُقُ** *: genç kızın onunla örtündüğü bir bezdir; iki ucunu çenesinin altından bağlar; başörtüsünü yağdan yahut yağı tozdan korumak için.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البخق، محركة: أكثر وأقبح ما كان من العور، وأكثره غمصا قاله الليث، قال رؤبة:
  كسر من عينيه تقويم الفوق                      وما بعينيه عواوير البخق قال الجوهري: البخق: العور بانخساف العين، وقال شمر: البخق: أن تخسف العين بعد العور، وقال ابن الأعرابي: البخق: أن يذهب بصره وتبقى عينه منفتحة قائمة. أو هو أن لا يلتقي شفر عينه على حدقته قاله الليث، وأنشد قول رؤبة السابق، تقول منه: بخق، كفرح ونصر وقال ابن سيده: بخقت عينه: إذا ذهبت، وبخقت: عارت أشد العور، والفتح أعلى، وفي حديث زيد بن ثابت أنه قال: وفي العين القائمة إذا بخقت مائة دينار، أراد إذا كانت العين صحيحة الصورة، قائمة في موضعها، إلا أن صاحبها لا يبصر، ثم بخقت بعد، ففيها مائة دينار ، وقال شمر: أراد زيد أنها إن عورت ولم تنخسف، وهو لا يبصر بها إلا أنها قائمة ، ثم فقئت ففيها مائة دينار.
 والعين البخقاء، والباخقة، والبخيق، والبخيقة: العوراء ومنه حديث نهيه في الأضاحي عن البخقاء. وكذلك رجل بخيق ، كأمير ، وباخق العين، ومبخوقها: أبخق، ومنه حديث عبد الملك بن عمير يصف الأحنف: كان ناتئ الوجنة، باخق العين قيل: أصيبت عينه بسمرقند، وقيل: ذهبت بالجدري. وبخق عينه، كمنع: عورها قاله الليث، ونقله الجوهري. وأبخقها: فقأها عن أبي عمرو، وقال غيره: عورها، قال رؤبة:
  للصلح من صقع وطعن أبخقا والعين: ندرت هكذا في سائر النسخ، ومقتضاه أنه أبخقت العين، وليس كذلك، والذي في المحيط: انبخقت العين: ندرت. وقال ابن عباد أيضا: البخاق كغراب: الذئب الذكر نقله الصاغاني في التكملة.

##### Türkçe

**البخق**, harekeli: şaşılığın olanından en çok ve en çirkin olanı, ve onun en çok çöküklüğü; bunu **الليث** söyledi. **رؤبة** dedi:
  Gözlerinden bir kırık, **الفوق**’un doğrultulması;                      ve gözlerinde **عواوير البخق** yoktur. **الجوهري** dedi: **البخق**: gözün çökmesiyle olan şaşılık. **شمر** dedi: **البخق**: şaşılıktan sonra gözün çökmesidir. **ابن الأعرابي** dedi: **البخق**: görmesinin gitmesi ve gözünün açık, dik kalmasıdır. Yahut o, göz kapağının göz bebeği üzerine kenarında birleşmemesidir; bunu **الليث** söyledi ve **رؤبة**’nin önceki sözünü şahit getirdi. Ondan şöyle dersin: **بخق**; **فرح** ve **نصر** gibi. **ابن سيده** dedi: **بخقت عينه**: gittiği zaman. Ve **بخقت**: daha şiddetli şaşı oldu; ve fetha daha üstündür. **زيد بن ثابت** hadîsinde, onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ve yerinde duran gözde, eğer **بخقت** olursa yüz dinar.” Şunu kastetti: göz sûretçe sağlam, yerinde duran, ancak sahibi görmeyen ise; sonra da bundan sonra **بخقت** olursa, onda yüz dinar vardır. **شمر** dedi: **زيد**’in kastı: eğer şaşı oldu da çökmedi ise—onunla görmüyor, ancak o yerinde duruyor—sonra da oyulursa, onda yüz dinar vardır.

Ve **العين البخقاء** ve **الباخقة** ve **البخيق** ve **البخيقة**: şaşı gözlü (dişi); ve ondan, kurbanlıklarda **البخقاء**’dan nehyine dair hadîs. Yine (böyle) **رجل بخيق**; **أمير** gibi. Ve **باخق العين** ve **مبخوقها**: **أبخق**. Ve ondan **عبد الملك بن عمير** hadîsi; **الأحنف**’i vasfeder: “Yanak kemiği çıkık, **باخق العين** idi.” Denildi ki: gözü **سمرقند**’de isabet aldı; ve denildi ki: çiçek hastalığıyla gitti. Ve **بخق عينه**; **منع** gibi: onu şaşı etti; bunu **الليث** söyledi ve **الجوهري** nakletti. Ve **أبخقها**: onu oydu; **أبي عمرو**’dan. Başkası dedi: onu şaşı etti. **رؤبة** dedi:
  Barış için, bir **صقع** ve bir **طعن** (ile) **أبخقا**. Ve “**العين**”: bütün nüshalarda böyle (gelmiştir); ve bunun gereği, “**أبخقت العين**” olduğudur; fakat öyle değildir. **المحيط**’ta olan: **انبخقت العين**: dışarı fırladı. **ابن عباد** da dedi: **البخاق**; **غراب** gibi: erkek kurt; bunu **الصاغاني** **التكملة**’de nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَخِقَ
1 بَخِقَ بخق , aor. بَخَقَ ; and بَخَقَ, aor. بَخُقَ ; He had that affection of an eye which is termed بَخَقُ, explained below. (K.) [And,] accord. to ISd, بَخَقَتْ عَيْنُهُ, and بَخِقَتْ, His eye went away; or perished: and i. q. عَارَتْ [his eye became blind; or became wanting; or sank in its socket]: the more approved form is [بَخَقَتْ,] with fet-h [to the medial radical]: and it is also explained as meaning فُقِئَتْ [it was put out; or was blinded; &c.]: (TA:) or, accord. to the Mj, بَخِقَتِ العَيْنُ signifies the flesh [app. meaning the bulb, which is also termed the شَحْمَة,] of the eye disappeared: and the epithet applied to the eye in this case is ↓ بَخْقَآءُ. (Mgh.) -A2- بَخَقَ عَيْنَهُ, aor. بَخَقَ , (S, K,) inf. n. بَخْقٌ, (S,) i. q. عَوَّرَهَا [He put out his eye; or made it to sink in its socket]; (Lth, S, K;) as also ↓ أَبْخَقَهَا: (TA:) or the former, (Mgh,) and ↓ the latter, (AA, K, TA,) i. q. فَقَأَهَا [he put it out; or blinded it; &c.]. (AA, Mgh, K.)

4 أَبْخَقَ see 1, in two places: -A2- and see also 7.

اِنْبَخَقَتِ العَيْنُ
7 اِنْبَخَقَتِ العَيْنُ انبخقت العين , so in the Moheet; accord. to the K, ↓ أَبْخَقَت, but this is wrong; i. q. نَدَرَت [The eye fell out from its place; or became displaced]; as in the K. (TA.)

بَخَقٌ
بَخَقٌ بخق [app. inf. n. of بَخِقَ: and, as a simple subst.,] The worst, or most unseemly, kind of عَوَر [or blindness of one eye, or loss thereof, &c.], and that in which there is most [of the foul matter termed] غَمَص: [in the CK, for أَكْثَرُهُ غَمَصًا, is erroneously put اَكْثَرُهُ غَمْضًا; and so I find in the JK:] or the state in which the edge of one's eyelid (شُفْرُ عَيْنِهِ [in the CK شُفْرُ عَيْنَيْهِ]) will not meet the black, or part surrounded by the white: (Lth, K:) or blindness of one eye (عَوَرٌ) by the disappearance, in the head, of the black, or part surrounded by the white: (S:) or the disappearance of that part of the eye, in the head, after blindness of the eye: (Sh, TA:) or the having the sight gone, but the eye remaining open, blind, or white and blind, but still whole. (IAar, TA.)

بَخِيقٌ
بَخِيقٌ بخيق , and with ة: see أَبْخَقُ, in three places.

بَاخِقُ العَيْنُ
بَاخِقُ العَيْنُ باخق العين : and عَيْنٌ بَاخِقَةٌ: see أَبْخَقُ, in two places.

رَجُلٌ أَبْخَقُ
رَجُلٌ أَبْخَقُ ذ , and ↓ بَخِيقٌ and العَيْنِ ↓ بَاخِقُ and العَيْنِ ↓ مَبْخُوقُ all signify the same; (K;) i. e. A man blind of one eye; or wanting one eye; or having one of his eyes sunk in its socket; or having one of his eyes dried up; syn. أَعْوَرُ: (TA:) [or having that affection of an eye which is termed بَخَقٌ:] and in like manner بَخْقَآءُ applied to a sheep or goat for sacrifice on the occasion of the pilgrimage signifies عَوْرَآءُ [blind of one eye; &c.]; (Mgh, TA;) or, as some say, having an eye of which the black, or part surrounded by the white, has disappeared in the head. (Mgh.) And عَيْنٌ بَخْقَآءُ and ↓ بَاخِقَةٌ and ↓ بَخِيقٌ and ↓ بَخِيقَةٌ i. q. عَوْرَآءُ [An eye that is blind; &c.]: (K:) see also 1.

مَبْخُوقُ العَيْنِ
مَبْخُوقُ العَيْنِ مبخوق العين : see أَبْخَقُ.

##### Türkçe

**بَخِقَ**
1 **بَخِقَ** بخق, muzâri‘ **بَخَقَ**; ve **بَخَقَ**, muzâri‘ **بَخُقَ**; Aşağıda açıklanan **بَخَقُ** diye adlandırılan göz rahatsızlığına sahip oldu. (K.) [Ve,] ISd’ye göre, **بَخَقَتْ عَيْنُهُ**, ve **بَخِقَتْ**, Gözü gitti; yahut helâk oldu: ve **عَارَتْ** ile aynı (i. q.) [gözü kör oldu; yahut eksik oldu; yahut göz çukurunda çöktü]: daha çok onaylanan şekil, orta kök harfi üzerine fetḥa ile [**بَخَقَتْ**]tir: ve ayrıca **فُقِئَتْ** [çıkarıldı; yahut kör edildi; vb.] mânâsında olduğu da açıklanır: (TA:) yahut Mj’ye göre, **بَخِقَتِ العَيْنُ** gözün eti [görünüşe göre göz küresi, ki buna **شَحْمَة** da denir] kayboldu demektir: ve bu durumda göze uygulanan sıfat ↓ **بَخْقَآءُ**dur. (Mgh.) -A2- **بَخَقَ عَيْنَهُ**, muzâri‘ **بَخَقَ**, (S, K,) mastar **بَخْقٌ**, (S,) **عَوَّرَهَا** ile aynı (i. q.) [gözünü çıkardı; yahut onu göz çukurunda çöktürdü]; (Lth, S, K;) bunun gibi ↓ **أَبْخَقَهَا** da: (TA:) yahut birincisi, (Mgh,) ve ↓ ikincisi, (AA, K, TA,) **فَقَأَهَا** ile aynı (i. q.) [onu çıkardı; yahut kör etti; vb.]. (AA, Mgh, K.)

4 **أَبْخَقَ**: 1’e bak, iki yerde: -A2- ve ayrıca 7’ye de bak.

**اِنْبَخَقَتِ العَيْنُ**
7 **اِنْبَخَقَتِ العَيْنُ** انبخقت العين, Moheet’te böyle; K’ye göre ↓ **أَبْخَقَت**, fakat bu yanlıştır; **نَدَرَت** ile aynı (i. q.) [Göz yerinden düştü; yahut yerinden çıktı]; K’de olduğu gibi. (TA.)

**بَخَقٌ**
**بَخَقٌ** بخق [görünüşe göre **بَخِقَ**’ın mastarı: ve yalın bir isim olarak,] **عَوَر**’ın [yahut tek göz körlüğünün, yahut onun kaybının, vb.] en kötü, yahut en çirkin türü; ve içinde [**غَمَص** diye adlandırılan pis maddeden] en çok bulunanı: [CK’de **أَكْثَرُهُ غَمَصًا** yerine yanlışlıkla **اَكْثَرُهُ غَمْضًا** konmuştur; ve ben bunu JK’de de böyle buluyorum:] yahut kişinin göz kapağı kenarının (**شُفْرُ عَيْنِهِ** [CK’de **شُفْرُ عَيْنَيْهِ**]) siyaha, yahut beyazla çevrili kısma, kavuşmaması hâli: (Lth, K:) yahut baş içinde siyahın, yahut beyazla çevrili kısmın kaybolmasıyla tek göz körlüğü (**عَوَرٌ**): (S:) yahut göz kör olduktan sonra gözün o kısmının baş içinde kaybolması: (Sh, TA:) yahut görmenin gitmiş olması, fakat gözün açık kalması; kör, yahut beyaz ve kör, fakat yine de bütün olması. (IAar, TA.)

**بَخِيقٌ**
**بَخِيقٌ** بخيق, ve ة ile: **أَبْخَقُ**’a bak, üç yerde.

**بَاخِقُ العَيْنُ**
**بَاخِقُ العَيْنُ** باخق العين: ve **عَيْنٌ بَاخِقَةٌ**: **أَبْخَقُ**’a bak, iki yerde.

**رَجُلٌ أَبْخَقُ**
**رَجُلٌ أَبْخَقُ** ذ, ve ↓ **بَخِيقٌ** ve العَيْنِ ↓ **بَاخِقُ** ve العَيْنِ ↓ **مَبْخُوقُ** hepsi aynı mânâya gelir; (K;) yani: Tek gözü kör olan bir adam; yahut bir gözü olmayan; yahut gözlerinden biri göz çukurunda çökmüş olan; yahut gözlerinden biri kurumuş olan; eş anlamlısı **أَعْوَرُ**: (TA:) [yahut **بَخَقٌ** diye adlandırılan göz rahatsızlığına sahip olan:] ve aynı şekilde hac münasebetiyle kurban edilecek koyun veya keçiye uygulanan **بَخْقَآءُ**, **عَوْرَآءُ** [tek gözü kör; vb.] demektir; (Mgh, TA;) yahut bazılarının dediğine göre, siyahı, yahut beyazla çevrili kısmı baş içinde kaybolmuş bir göze sahip olan. (Mgh.) Ve **عَيْنٌ بَخْقَآءُ** ve ↓ **بَاخِقَةٌ** ve ↓ **بَخِيقٌ** ve ↓ **بَخِيقَةٌ**, **عَوْرَآءُ** ile aynı (i. q.) [kör bir göz; vb.]: (K:) ayrıca 1’e de bak.

**مَبْخُوقُ العَيْنِ**
**مَبْخُوقُ العَيْنِ** مبخوق العين: **أَبْخَقُ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَخَقَ
بَخَقَ A ( n. ac. بَخْق 1 ),
a.  Was blinded.

بَخِقَ
بَخِقَ A ,  U ( n. ac. بَخَق 4 ),
a.  Lost an eye.

بَخَق
بَخَق 4 ,
a.  Blindness.

أَبْخَقُ
أَبْخَقُ 14 ,
a.  Blind ( of one eye ).

##### Türkçe

بَخَقَ
**بَخَقَ** A (n. ac. **بَخْق** 1),
a. Kör edildi.

بَخِقَ
**بَخِقَ** A, U (n. ac. **بَخَق** 4),
a. Bir gözünü kaybetti.

بَخَق
**بَخَق** 4,
a. Körlük.

أَبْخَقُ
**أَبْخَقُ** 14,
a. (Bir gözden) kör.
