# بخل (ب-خ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Buhar sıcak sudan çıkan buğu, bahl çok az veren, verdiği bir işe yaramayan anlamında cimri manasına gelir

- Harfler: ب - خ - ل
- Kur'an'da: 12 geçiş · 7 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَبْخَلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Cimrilik ederler | 3 | 3 | [3:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/3:180.md) |
| [بَخِلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AE%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Cimrilik ettiler | 2 | 2 | [3:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/3:180.md) |
| [بِالْبُخْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8F%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%90.md) | بِالْفُعْلِ | Cimriliği | 2 | 2 | [4:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/4:37.md) |
| [يَبْخَلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%84%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Cimrilik eder | 2 | 1 | [47:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/47:38.md) |
| [بَخِلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AE%D9%90%D9%84%D9%8E.md) | فَعِلَ | Cimrilik etti | 1 | 1 | [92:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/92:8.md) |
| [تَبْخَلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعَلُوا | Cimrilik edersiniz | 1 | 1 | [47:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/47:37.md) |
| [يَبْخَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | يَفْعَلْ | Cimrilik eder | 1 | 1 | [47:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/47:38.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (56 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
2. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
3. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Veli arka demektir
4. [ضغن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%BA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kıvrılmış bir nesnedir
5. [حفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İzleyici
6. [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Güç
7. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Omurga kemiğidir
8. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
9. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hazırladık
10. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
11. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Düzlük demektir
12. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Murar acı bir ağacın adıdır
13. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şerareden gelen bir kelimedir
14. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
15. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bedr dolunay demektir
16. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
17. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
18. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
19. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
20. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
21. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
22. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
25. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
26. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
27. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
28. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
29. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
30. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
31. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
32. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
33. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
34. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
35. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
36. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
37. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بخل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md), [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md), [قتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Harcanması, akıtılması veya verilmesi gereken nesneyi tutma, kısma ve dolaşımdan alıkoyma |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın lütfundan verdiği imkânları hak sahiplerine ulaştırmaktan kaçınarak bireysel mülkiyete hapsetme |
| Çekirdek Özet 3 | Mülkiyetin emanet niteliğini inkâr ederek toplumsal dolaşımı kilitleyen ve insanın kendi aleyhine dönen varoluşsal tıkanma |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bireysel bir karakter kusuru veya basit bir para vermeme davranışı sayıp, ilahi lütfu tekelleştirme ve toplumsal düzeni ifsat etme boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بخ | Bir nesneyi veya canı daraltma, tüketme, eksiltme ve hakkını kısıtlama; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) hakkı kısmayı ve değerini düşürmeyi, [بخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B9.md) ise canı keder veya baskıyla tüketip helak etmeyi ifade eder | ل | Çekirdekteki eksiltme ve daraltma eylemine süreklilik, nesneyi elde tutma ve akışı kesme niteliği kazandırarak, verilmesi gereken payı vermeyip elde sıkıca hapsetme anlamına özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içine alma | Varlığı dışarıya açmak yerine kendi iç alanına, hanesine veya benliğine çekme ve orada hapsetme hareketini başlatır |
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (türetilmiş imge) | İçeriye alınan nesnenin etrafını tahkim ederek dışarıyla temasını kesme, sınır çekip başkalarından sakınma ve koruma baskısını kurar |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, kontrol altında tutma | Kuşatılan nesneyi sıkı bir mülkiyet ve tasarruf bağıyla kendine bağlama, dolaşıma çıkmasına engel olarak elde tutma iradesini tamamlar |
| بخل | İçeri alma, sınır çekip kapatma ve sıkıca bağlama | Varlığı kendi dar alanına çekip etrafına aşılmaz sınırlar örme ve başkalarının hakkı olan payı kendi mülkiyetine bağlayarak akışını engelleme hareketini gösterir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Harcanması veya ikram edilmesi gereken malı elde tutmak, vermekten imtina etmek; nitekim yağmurun kesilmesi ve göğün damlasını esirgemesi de mecazen bu kökle ifade edilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Adiy b. Zeyd bir beytinde ilk cimriliğin sakınma ve iffet sayılsa da sonrasında kınanma ve horlanma getirdiğini şöyle ifade eder: ولَلْبَخْلةُ الأولى لمن كان باخِلاً / أعف ومن يَبْخلْ يلم ويلهـد |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc aşırı cimri ve katı kimseyi tasvir ederken bu kökün mübalağa formunu kullanmıştır: فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ / وكُرَّزٌ يَمْشِي بَطِينَ الكُرْزِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بخل kökü, merkezi Sami dilleri havzasında daralma, esirgeme ve verme eyleminden geri durma semantiğiyle belirginleşen bir yapı gösterir. Klasik İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde bu fonetik diziliş doğrudan üçlü bir fiil kökü olarak yaygın bir sözlüksel karşılık üretmemiş, buna karşılık ihtiyaç duyulan kavramsal alan daha ziyade saklama, daraltma ve esirgeme kökleriyle taşınmıştır. Arapçada ise kök, biliteral بخ çekirdeğindeki kısmak, hakkını eksiltmek ve daraltmak tabanından türeyerek müstakil bir ahlaki ve hukuki tutumun adı haline gelmiştir. Bu durum, çöl hayatının getirdiği kıtlık koşullarında malı paylaşmamanın kabile düzeni için oluşturduğu tehdidin Arap dilinde son derece özgül ve zengin bir leksikal ayrışma kazanmasından kaynaklanmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بخ kök tabanından ل harfinin eklenmesiyle türeme | Eksiltme ve daraltma bildiren çekirdeğin, nesneyi mülkiyet sınırına bağlayıp vermeme fiiline dönüşmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan kök denkliği sınırlı olup semantik matris sakınma ve daralma kökleriyle örtüşür | Arapçada mülkiyeti dolaşımdan çekme eylemine hasredilerek derinleşmiş özgün Sami gelişimi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış doğrudan bir morfolojik soydaşlık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بخل | Anlamlı | Malı ve imkânı esirgemek | Verilmesi gereken hakkı vermeyip elde tutmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بلخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AE.md) | Anlamlı | Kibir, gurur ve serkeşlik | Kişinin kendini büyük görerek sınırları aşması ve haddini bilmemesi | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| [خبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Bozulma, fesat ve aklın yitimi | Bedenin, aklın veya toplumsal düzenin dengesinin bozulması, kötülük ve karmaşa | Kur'an'da geçer |
| [خلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Tırnakla yırtmak, aldatmak | Yırtıcı hayvanın tırnağıyla kavraması veya tatlı sözle aklı çelip avlamak | Kur'an'da geçmez |
| [لبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AE.md) | Anlamlı | Yumuşak ve gevşek olmak | Bir nesnenin veya bedenin sertliğini kaybedip pörsümesi | Kur'an'da geçmez |
| [لخب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%A8.md) | Anlamlı | Tokat vurmak, yüzü tırmalamak | Bir nesneye veya yüze şiddetle el veya aletle çarpmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بخل | Merkez | Mülkiyeti dolaşımdan alıkoyma | Verilmesi ve harcanması gereken hakkı kasten elde tutup başkasına ulaştırmama eylemidir | Dışa dönük verme eyleminin reddedilmesi |
| [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) | Komşu | Nefse yerleşik ihtiras ve açgözlülük | Malı tutmanın ötesinde, başkasının elindekine de göz diken köklü içsel doyumsuzluktur | Bâtınî hırs ve tutkunluk boyutu |
| [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) | Komşu | Elde tutma ve bırakmama | Nesneyi koruma veya kontrol amacıyla kavramak olup ahlaki kınama içermeyebilir | Nötr tutma ve salıvermeme hareketi |
| [قتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Harcamada aşırı daraltma | Harcamayı asgari sınırın dahi altına indirerek hayatı darlık içinde yaşama tutumudur | Sarfiyatı ve nafakayı kısmak |
| [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) | Zıt | Cömertlik ve genişçe verme | İmkânları esirgemeden, hak sahiplerine bolca ve gönül rızasıyla aktarma eylemidir | Dolaşımı açma ve bolluk yayma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بخل | Verilmesi gerekeni vermemek | Hak olan payı alıkoyarak mülkiyeti tekelleştirme eylemini doğrudan karşılar | Kesin |
| Latince | Avaritia, parsimonia | Açgözlülük, aşırı tutumluluk | Avaritia ihtiras boyutunu, parsimonia ise harcamama yönünü öne çıkarır; ilahi emaneti engelleme boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Stinginess, miserliness, withholding | Cimrilik, malı elde tutma | Maddi varlığı vermeme tavrını iyi açıklar; ancak Kur'an'daki ontolojik nankörlük ve hak inkârı katmanını tam kuşatmaz | Güçlü |
| Almanca | Geiz, Knausrigkeit | Cimrilik, aşırı sakınma | Malı elden çıkarmama psikolojisini vurgular; toplumsal dolaşımı kilitleyen kurumsal sapmayı tek başına veremez | Güçlü |
| Fransızca | Avarice, lésinerie | Cimrilik, kısmacılık | Kişisel tutumluluğun aşırılığını anlatır; emanet bilincinin zıddı olma niteliğini dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بخل ile infaktan kaçınma | Allah yolunda ve kamu yararına harcamaktan geri durma | Toplumsal dayanışma, cihat ve kamu giderlerine katılmama bağlamı; örnek ayetler: Muhammed [47:37](https://lisan.digital/tr/ayet/47:37.md), Muhammed [47:38](https://lisan.digital/tr/ayet/47:38.md) |
| بخل ile lütfu tekelleştirme | Allah'ın fazlından verdiklerini kendi mülkü sayıp hak sahiplerinden gizleme | Zekâtı ve farz hakları menedip insanlara da cimriliği telkin etme bağlamı; örnek ayetler: Âl-i İmrân [3:180](https://lisan.digital/tr/ayet/3:180.md), Nisâ [4:37](https://lisan.digital/tr/ayet/4:37.md), Hadîd [57:24](https://lisan.digital/tr/ayet/57:24.md) |
| بخل ile ahdi bozma | Zenginleşince verilen taahhütleri ve infak sözünü çiğneme | Mal sahibi olunca nankörleşip Allah'a verilen sözden dönme bağlamı; örnek ayet: Tevbe [9:76](https://lisan.digital/tr/ayet/9:76.md) |
| بخل ile istiğnâ ilişkisi | Kendini kendine yeterli görerek ilahi yardımdan ve sorumluluktan soyutlanma | Hidayet yolunun zıddı olarak mal biriktirip arınmayı reddetme bağlamı; örnek ayet: Leyl [92:8](https://lisan.digital/tr/ayet/92:8.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mülkiyetin hakiki kaynağı ve kulun sorumluluğu | Mülkün asıl sahibinin Allah olduğu ilkesi karşısında kulun mülkiyeti kendinden bilerek lütfu menetmesinin itikadi tehlikesi | Emaneti inkâr ve nimet karşısında nankörlük |
| Fıkıh | Zekât, nafaka ve farz mali vecibelerin terki | Kişinin üzerine terettüp eden vacip hakları (zekât, nafaka, diyet payı) vermekten kaçınmasının hukuki yaptırımı ve fesat sayılması | Farz olan mali yükümlülükleri ifadan imtina |
| Tefsir | Karunlaşma psikolojisi ve kamu yararının engellenmesi | Ayetlerdeki cimrilik yasağının sadece nafile sadakayı değil, toplumun varlığını sürdürmesi için zorunlu olan dolaşımı durdurmayı hedef alması | İlahî fazlı tekelleştirme ve başkalarına da bunu telkin etme |
| Hadis | Bireysel ve toplumsal ahlakın korunması | Fitne, helak ve kan dökmenin kaynağı olarak cimriliğin yerilmesi; nefsin arınmasına en büyük engel olarak görülmesi | İnsanı felakete sürükleyen yıkıcı ahlaki zaaf |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Emanet ve kulluk bilinci | Nimetin asıl sahibini unutup ilahi lütfu kendine mal etme | Varlığın ontolojik bağını koparma | İnsanın Allah'a karşı bağımsızlık iddiasına ve nankörlüğe sapması | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve hikmetin paylaşımı | Bilgiyi tekelinde tutup topluma ve talebeye aktarmama | Zihni gelişimi ve hakikatin yayılmasını engelleme | Hakikati saklayarak cehaletin sürmesine yol açma | Güçlü |
| Siyasi | Kamu kaynaklarının idaresi ve adalet | Devletin veya otoritenin kamu gelirlerini halkın hizmetinden esirgemesi | Toplumsal sadakati ve meşruiyeti aşındırma | İdarecilerin kamu imkânlarını tekelleştirip toplumu yoksullaştırması | Güçlü |
| İktisadi | Likidite ve sermaye dolaşımı | Parayı ve üretim araçlarını yığarak piyasa dolaşımından çekme | Arz-talep akışını durdurup krize ve durgunluğa yol açma | Servetin belli ellerde birikerek ekonomik dengenin kilitlenmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı sistemlerde akış direnci ve enerji tıkanması | Fizik veya hidrolikte akışkanın tahliye kanalının tıkanması sonucu sistem içi basıncın patlamaya yol açması; enerjinin dolaşıma girmeyip durağanlaşarak sistemi çökertmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sermaye birikiminin tekelleşmesi ve toplumsal anomi | İktisat ve sosyolojide servetin tekelde toplanarak dolaşımdan çekilmesinin sınıfsal çatışmaya, yoksullaşmaya ve toplumsal dayanışmanın çöküşüne yol açması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireyin cebindeki bozuk parayı vermekten kaçınması, basit bir harcama cimriliği veya kişisel tutumluluk kusuru olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Allah'ın lütfuyla oluşan zenginlik, bilgi ve güç imkânlarının toplumsal ve ilahi hak sahiplerine ulaşmasını engelleyerek dolaşımı kilitleyen yapısal ve ahlaki bir sapma olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İktisadi ve siyasi tekelleşmeleri meşru görüp, Kur'an'ın kamu düzenini tehdit eden sermaye blokajı ve emanet ihlali eleştirisini bireysel ahlak vaazına indirgemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın iktisadi ve ahlaki adalet nizamında mülkiyetin mutlak sahibinin Allah olduğu ilkesini korur; servetin ve imkânların sadece zenginler arasında dönüp duran bir tahakküm aracına dönüşmesini engeller |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak, zekât, cihat harcamaları, kamu giderleri, emanet bilinci ve servetin tabana yayılmasını emreden medeni ayet gruplarında anahtar rol oynar |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Malın bireysel kazançla sınırlı ve dokunulmaz olduğu vehmini yıkar; vermemenin kazanç değil, bizzat kişinin kendi varoluşuna ve ahiretine yönelmiş bir intihar olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Akması, dağıtılması ve verilmesi gereken nesneyi elde tutarak dışarıya çıkışını engellemek.
- Soyut anlam: İlahi lütuf olan mülkiyet, bilgi ve imkânları kendi dar sınırına hapsedip toplumsal ve manevi dolaşımı durdurmak.
- Sistematik karşılık: Mülkün emanet niteliğini inkâr ederek iktisadi ve ahlaki akış kanallarını tıkayan tekelleşme refleksi.
- LaTeX modeli: $$B = \lim_{R \to \infty} \left( \frac{\Phi}{R} \right) = 0 \implies \frac{d S}{d t} \to 0 \quad \text{ile} \quad \oint_{\partial \Omega} J \cdot d A = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi$ sisteme ilahi lütuftan giren akış potansiyelini, $R$ bireyin benliğinde ve mülkiyet algısında ürettiği direnci temsil eder. Direnç sonsuza yaklaştığında üretilen fiili akış sıfırlanır. $S$ toplumsal ve iktisadi dolaşım entropisini veya refahını gösterir; akış durduğunda dolaşım değişimi durağanlaşır. Kapalı bir $\Omega$ kontrol hacminin sınırları boyunca dışarıya doğru net akı integrali sıfır olur; yani dışarıya hiçbir pay sızdırılmaz ve sistem kendi içine kilitlenir.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AE%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/3:180.md) — يَبْخَلُونَ · بَخِلُوا

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.

### [Nisa 4:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/4:37.md) — يَبْخَلُونَ · بِالْبُخْلِ

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Onlar ki; hem cimrilik ederler, hem de insanlara cimrilik tavsiye ederler ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri saklarlar. Biz, kafirler için hor ve rüsvay edici bir azab hazırladık.

### [Tevbe 9:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/9:76.md) — بَخِلُوا

فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Ama Allah onlara lütuf ve kereminden ihsan edince; cimrilik ettiler ve yüz çevirdiler. Onlar zaten dönektirler.

### [Muhammed 47:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/47:37.md) — تَبْخَلُوا

إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ

Meal (IK): Eğer sizden onları ister ve zorlarsa; cimrilik edeceksiniz. Ve bu da kinlerinizi ortaya çıkaracaktır.

### [Muhammed 47:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/47:38.md) — يَبْخَلُ · يَبْخَلْ

هَأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ

Meal (IK): İşte sizler; Allah yolunda infak etmek için çağrılıyorsunuz. İçinizden kiminiz cimrilik ediyor. Kim cimrilik ederse; ancak kendi nefsine cimrilik etmiş olur. Allah; Gani’dir, siz ise fakirlersiniz. Eğer O’ndan yüz çevirirseniz; yerinize sizden başka bir kavmi getirir. Sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar.

### [Hadid 57:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/57:24.md) — يَبْخَلُونَ · بِالْبُخْلِ

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ

Meal (IK): Onlar ki; cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler. Kim, yüz çevirirse; şüphesiz ki Allah; Gani’dir, Hamid’dir.

### [Leyl 92:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/ayet/92:8.md) — بَخِلَ

وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى

Meal (IK): Ama kim de cimrilik eder ve kendini müstağni sayarsa;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Buhar sıcak sudan çıkan buğu, bahl çok az veren, verdiği bir işe yaramayan anlamında cimri manasına gelir.
“Buhar” kaynayan sudan çıkan buğudur. Re le’ye dönüşmüş, havadan başka laftan başka bir şey vermeyen adama denmiştir.

بِ harfi ceri ile beraber kullanılırsa, bu harfi cerden sonra gelen verlık verilmek istenmeyen, verilmekten sakınılan varlıktır.
عَنْ harfi ceri ile beraber gelinirse malın verilmekten sakınıldığı kimseyi ifade eder.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء واللام والباء معهما
خ ل ب، ل ب خ، ب خ ل، خ ب ل مستعملات خلب: الخَلْبُ: مزق الجلد بالناب.
والسبع يخلب الفريسة إذا شق جلدها بنابٍ أو مِخُلَبِ.
ولكلَّ طائرٍ من الجَوارح مِخْلَبٌ، ولكل سَبُعٍ مِخْلَبٌ... وهو أظافيره.
والمِخْلَبُ: المِنْجل، ويقال: هو المِنْجَل الذي لا أسنانَ له لقَطْع سَعَفِ النَّخْل وشِبْهه، قال النابغة الجَعْديّ:
قد أفناهم القتلُ بعد الوفاةِ		كهذا الإشاءةِ بالمِخْلَـبِ
والخُلْبُ: ورق الكرم والعرمض ونحوه.
والخُلُب: حبل دقيق صُلْبُ الفَتْل من لِيفٍ أو قنب أو شيءٍ صلب، قال:
كالمَسَدِ اللدنِ أمر خلبهْ
والخُلْبُ: الطين والحَمْأةُ، ويقال: الطينُ الصُّلْب نحو: طينٌ لا زِبٌ خُلْبٌ. وفي بعض الشعر: "في ماء مُخلِب" أي صار طينه خُلْباً، قال تُبَّعٌ يصف ذا القرنين.
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مَآبها		في عيْنِ ذي خُلُبٍ وثاطٍ حَرْمَدِ

والثَّأْط: الطَّينُ الرَّخْوُ.
والخِلابَة: المُخادَعة، وفي الحديث: "إذا تبايَعْتُم فقولوا: لا خِلابَةَ".
والخِلابَةُ: أن تَخْلُبَ المرأة قلب الرجل بألطف القول وأخْلَبِهِ.
وامرأةٌ خَلاّبةٌ أي: مذهبة للفؤاد، وكذلك خلوبٌ.
ورجلٌ خَلَبوتٌ أي ذو خَديعةٍ واختلابٍ للشيء، قال:
ملكْتُم فلما أن ملكتم خَلَبْتُـمـو		وشر الملوك: الخالِبُ الخَلَبُوت
وبَرْقٌ خُلَّبٌ: يومض ويرجع ويرجى أن يمطر ثم يعدل عنك. وكذلك اليلمع. وخَلِبَتِ المرأة خَلَباً فهي خَلْباءُ وخرقاء في عملها بيديها، وكذلك الخَلْبَنْ. ويقال للمرأة المهزولة: خَلْبَنٌ أيضا، ويجمع "خلابِنَ"، قال روبة:
وخَلَّطَتْ كل دلاثٍ عَلْجَنِ		تَخليط خَرقاء اليَدَيْنِ خَلْبَنِ
والمُخلَّبُ من الثَّياب: الكثير الوشي، قال لبيد:
وغَيْثٍ بدكـداكٍ يَزينُ وهـاده		بنات كَوَشْي العَبْقَريِّ المُخَلَّبِ
بلخ: البَلَخُ مصدر الأَبْلَخِ، وهو العظيم في نفسه، الجَريءُ على ما أتى من الفجور. وامرأة بَلْخاء، وقال:
تعقل مراتٍ ومراً تَبْلَخُ
وقال:
فقال: سَمَا للجُرْح جَلْدو أبْلَخٌ		أخُو نكراتٍ كان للبغي جانيا
والبَلْخاء: التي دخلها الزهو من كرمها.
لبخ: اللَّبْخُ: احتيال لأخذ شيء.
واللَّبْخ من الضرب والقتل، يقال: لَبَخَه الله بشّرٍ، ولَبَخَه فلانٌ بالعصا.
واللُّبُوخ: كثرة لحم الجنب.
واللَّبيخُ: النعت.
وامرأة لُباخِيَّةٌ أي: ضخمة الربلة كثيرة اللَّحْم، قال
عبهرةُ الخَلْق لُباخِـيَّةٌ		تَزينُهُ بالخُلُقِ الظاهِر
بخل: بَخِلَ بَخَلاً وبُخْلاً بهو بَخيلٌ، بَخَالٌ، مُبَخَّلٌ.
والبَخْلةُ: بُخْل مرةٍ واحدةٍ، قال عدي بن زيد:
ولَلْبَخْلةُ الأولى لمن كان باخِلاً		أعف ومن يَبْخلْ يلم ويلهـد
خبل: الخَبْل: جُنُون أوشِبْهُهُ في القلب، ورجل مخبُولٌ: به خَبْل، وهو مُخَبَّل أي: لافؤاد له، وقد خَبَلَه الدهر والحزن والشيطان والحب والداء خَبْلا.
وقد خَبِلَ: خَبالا، ورجلٌ أخبَلْ.
ودَهرٌ خَبِلٌ: مُلْتَوٍ على أهله، لا يَروْنَ فيه سُروراً.
والخَبْل: فساد في القوائم حتى لا يدري كيف يمشي، فهو مُتَخَبِّلٌ خَبلُ.
ومُتْخَبَل الدابة فعله، ومُخْتَبلِها: قوائمها، واختبالها: ألا تثبت في مواطئها، قال أبو النجم:
لما رأيت الدهر جما خَبَلُه
وبه خَبالٌ أي: مَسٌّ وشَرٌّ، قال الله تعالى: "لا يألُونَكُم خَبالا" أي شَرّاً.
وهو خَبالٌ على أهله أي: عناء.
وطين الخَبالِ: ما ذاب من أجساد أهل النار.
والرجل تصيبه السنة فيأتي أخاه فَيْستَخْبِلُه غَنَماً وإبِلاً يَنْتَفِعُ بها، قال:
هنالك أن يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخـبِـلـوا		وإن يسألوا يعطوا، وإن ييسروا يغلوا

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte

خ ل ب، ل ب خ، ب خ ل، خ ب ل kullanımdadır. **خلب**: **الخَلْبُ**: deriyi azı dişle yırtmaktır.
Yırtıcı hayvan, avı **يخلب** eder; onun derisini bir azı dişle veya bir **مِخُلَبِ** ile yardığı zaman.
Yırtıcı kuşların her biri için bir **مِخْلَبٌ** vardır; her yırtıcı hayvan için de bir **مِخْلَبٌ** vardır... ve o, onun tırnaklarıdır.
Ve **المِخْلَبُ**: orak; ve denilir ki: o, hurma yaprağını ve benzerini kesmek için dişleri olmayan oraktır. Nâbiga el-Ca‘dî dedi ki:
قد أفناهم القتلُ بعد الوفاةِ		كهذا الإشاءةِ بالمِخْلَـبِ

Ve **الخُلْبُ**: asma yaprağı ve **العرمض** ve benzeri.
Ve **الخُلُب**: liften veya kenevirden yahut sert bir şeyden, bükümü sert, ince bir ip; dedi ki:
كالمَسَدِ اللدنِ أمر خلبهْ

Ve **الخُلْبُ**: çamur ve balçık; ve denilir ki: sert çamur; şu gibi: yapışkan olmayan sert çamur: **خُلْبٌ**. Bazı şiirde: “في ماء مُخلِب” yani onun çamuru **خُلْباً** oldu. Tübba‘, Zülkarneyn’i vasfederken dedi:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مَآبها		في عيْنِ ذي خُلُبٍ وثاطٍ حَرْمَدِ

Ve **الثَّأْط**: yumuşak çamur.
Ve **الخِلابَة**: aldatma; hadiste: “إذا تبايَعْتُم فقولوا: لا خِلابَةَ”.
Ve **الخِلابَةُ**: kadının, en latif söz ve en **أخْلَبِ** olanıyla erkeğin kalbini **تَخْلُبَ** etmesidir.
Ve **امرأةٌ خَلاّبةٌ** yani: gönlü götürücü; ve كذلك **خلوبٌ**.
Ve **رجلٌ خَلَبوتٌ** yani: hile sahibi ve şeyi kapıp alma sahibi; dedi ki:
ملكْتُم فلما أن ملكتم خَلَبْتُـمـو		وشر الملوك: الخالِبُ الخَلَبُوت

Ve **بَرْقٌ خُلَّبٌ**: şimşek çakar ve geri döner; yağmur yağdırması umulur, sonra senden sapar. Ve كذلك **اليلمع**. Ve kadın **خَلِبَتِ** **خَلَباً**; o hâlde o **خَلْباءُ**dır; ve elleriyle işinde beceriksizdir; ve كذلك **الخَلْبَنْ**. Ve zayıf kadına da **خَلْبَنٌ** denilir; ve “خلابِنَ” diye çoğul yapılır. Rûbe dedi ki:
وخَلَّطَتْ كل دلاثٍ عَلْجَنِ		تَخليط خَرقاء اليَدَيْنِ خَلْبَنِ

Ve elbiselerden **المُخلَّبُ**: nakışı çok olan; Lebîd dedi ki:
وغَيْثٍ بدكـداكٍ يَزينُ وهـاده		بنات كَوَشْي العَبْقَريِّ المُخَلَّبِ

**بلخ**: **البَلَخُ** **الأَبْلَخِ**’in mastarıdır; o, kendi nefsinde büyük olan, işlediği fuhuşta cesur olandır. Ve kadın **بَلْخاء**. Ve dedi ki:
تعقل مراتٍ ومراً تَبْلَخُ

Ve dedi ki:
فقال: سَمَا للجُرْح جَلْدو أبْلَخٌ		أخُو نكراتٍ كان للبغي جانيا

Ve **البَلْخاء**: kereminden dolayı içine böbürlenme girmiş olan.

**لبخ**: **اللَّبْخُ**: bir şeyi almak için hile.
Ve **اللَّبْخ** dövme ve öldürmedendir; denilir ki: Allah onu bir şer ile **لَبَخَه**; ve falan onu sopayla **لَبَخَه**.
Ve **اللُّبُوخ**: böğür etinin çokluğu.
Ve **اللَّبيخُ**: sıfat.
Ve kadın **لُباخِيَّةٌ** yani: kalın baldırı iri, eti çok; dedi ki:
عبهرةُ الخَلْق لُباخِـيَّةٌ		تَزينُهُ بالخُلُقِ الظاهِر

**بخل**: **بَخِلَ** **بَخَلاً** ve **بُخْلاً**; o **بَخيلٌ**dur, **بَخَالٌ**dır, **مُبَخَّلٌ**dür.
Ve **البَخْلةُ**: bir defalık cimrilik; Adî b. Zeyd dedi ki:
ولَلْبَخْلةُ الأولى لمن كان باخِلاً		أعف ومن يَبْخلْ يلم ويلهـد

**خبل**: **الخَبْل**: kalpte delilik veya onun benzeri; ve **رجل مخبُولٌ**: onda **خَبْل** vardır; ve o **مُخَبَّل**dir yani: onun için gönül yoktur. Ve onu zaman, hüzün, şeytan, aşk ve hastalık **خَبْلا** etti.
Ve **خَبِلَ**: **خَبالا**; ve **رجلٌ أخبَلْ**.
Ve **دَهرٌ خَبِلٌ**: ehli üzerine dolanık; onda bir sevinç görmezler.
Ve **الخَبْل**: bacaklarda bozulma; öyle ki nasıl yürüdüğünü bilmez; o hâlde o **مُتَخَبِّلٌ**dür; **خَبلُ**.
Ve binitin **مُتْخَبَل**’i onun fiilidir; ve onun **مُخْتَبلِها**’sı: bacaklarıdır; ve onun **اختبالها**’sı: basış yerlerinde sabit durmamasıdır. Ebû’n-Necm dedi ki:
لما رأيت الدهر جما خَبَلُه

Ve onda **خَبالٌ** vardır yani: dokunma ve şer; Allah Teâlâ’nın sözü: “لا يألُونَكُم خَبالا” yani şer.
Ve o, ehli üzerine **خَبالٌ**dır yani: meşakkat.
Ve **طين الخَبالِ**: cehennem ehlinin bedenlerinden eriyen şey.
Ve adama kıtlık isabet eder; kardeşine gelir; ondan koyun ve deve **فَيْستَخْبِلُه**; onlarla faydalanır. Dedi ki:
هنالك أن يُسْتَخْبَلوا المالَ يُخـبِـلـوا		وإن يسألوا يعطوا، وإن ييسروا يغلوا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البُخْلُ، والبَخْلُ بالفتح، عن الكسائي، والبَخَلُ بالتحريك، كلُّه بمعنىً. وقد بَخِلَ الرجلُ بكذا، فهو باخِلٌ وبَخيلٌ. وأَبْخَلْتُهُ، أي وجدتُه بَخيلاً. وبَخّلْتُهُ، أي نَسَبْتُهُ إلى البُخْلِ. ويقال: الولدُ مَبْخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ. والبَخَّالُ: الشديد البُخْلِ.

##### Türkçe

**البُخْلُ**, ve fetha ile **البَخْلُ**, el-Kisâî’den; ve harekeleme ile **البَخَلُ**; hepsi bir mânâdadır. Ve adam falanca şeyde **بَخِلَ** etti; artık o **باخِلٌ** ve **بَخيلٌ**’dir. Ve **أَبْخَلْتُهُ**; yani onu **بَخيلاً** buldum. Ve **بَخّلْتُهُ**; yani onu **البُخْلِ**’e nisbet ettim. Ve denilir: çocuk **مَبْخَلَةٌ** **مَجْبَنَةٌ**’dir. Ve **البَخَّالُ**: **البُخْلِ**’ün şiddetlisidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ل ب
خلب ، خبل ، بلخ ، بخل ، لخب ، لبخ : مستعملات .
خلب : قال الليث : الْخَلْبُ : مَزْقُ الْجِلْد
بالنَّاب .
والسَّبُعُ يَخْلُبُ الفَريسةَ _ إذا شقّ جلدَها
بِنَابِه أو فَعَله الْجَارحَةُ بمِخْلَبهِ .
ولكلِّ طائرٍ من الجوارح : مِخْلَبٌ ولكل
سَبُعٍ : مِخْلَبٌ . . وهو أظافيرُه .
وسَمِعْتُ النَّخْلاَوِيِّينَ مِنْ أهل الْبَحْرَينِ
يقولون للحَدِيدَةِ الْمُعَقَّفَةِ _ التي لا أُشَرَ
لها ، ولا أَسنان _ : الْمِخْلَبُ .
وأنشدني أعرابيٌّ _ من بني سعْدٍ _ :
دَبَّ لهَا أَسْوَدُ كالسِّرْحَانْ
بِمِخْلَبٍ يَخْتَدِمُ الإهَانْ
وقال الليث : الْخُلُبُ : حَبْلٌ دقيق صُلْبُ
الْفَتْلِ . . من لِيفٍ أو قُنَّبٍ أو شيءٍ صُلْبٍ .
وأنشد :
كالْمَسَدِ اللَّدْنِ أُمِرَّ خُلُبُهْ
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الْخُلْبَةُ :
الْحَلْقَة من اللِّيف .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : الْخُلْبُ
اللِّيف _ واحدَتُه خُلْبَةٌ .
وقال الليث : الْخُلْبُ : طِينُ الْحَمأَةِ
ويقال : هو الطِّين الصُّلب . ويقال : طينٌ
لاَزِبٌ خُلُبٌ . وماءٌ مُخْلِبٌ _ أي : ذُو
خُلُبٍ وقال أميَّةُ :
فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ مآبِها
في عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ
أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابي _ :
قال رجُلٌ من العرب لطبَّاخِه :
) ( خَلِّبْ مِيفَاكَ حتَّى يَنْضَجَ الرَّوْدَقُ ) ( .
قال : ) ( خَلِّبْ ) ( _ أي : طَيِّنْ . ويقال للطِّينِ :
خُلْبٌ .
قال : ) ( والْمِيفَى ) ( : طَبَقُ التَّنُّورِ ،
و ) ( الرَّوْدَقُ ) ( : الشِّوَاءُ .
وقال الليثُ : الْخُلْبُ أيضاً : وَرَقُ الْكَرْمِ
والْعَرْمَضِ ونحوِه .
قال : والْخِلاَبَةُ : الْمُخَادَعَةُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لرجلٍ كان
يُخْدَعُ في بيعه _ :
) ( إذا بَايَعْتَ فَقُلْ : لا خِلاَبَةَ ) ( .
أي : لا خَدِيعَةَ ولا غِشَّ .
قال الليث : والْخِلاَبَةُ : أَنْ تَخْلُبَ المرأَةُ
قَلْبَ الرجُلِ . . بأَلْطَف القَوْل وأَخلَبِهِ .
وامرأةٌ خَلاَّبَةٌ للفؤاد . . وخَلُوبٌ للفؤاد .
ورجل خَلَبُوتٌ : ذُو خَدِيعة ، جاء على
) ( فَعَلُوتٍ ) ( مِثْلُ ) ( رَهَبُوتٍ ) ( .
وقال الشاعر :
مَلَكتُمْ فَلَمَّا أَنْ مَلَكْتُم خَلَبْتُمُو
وَشَرُّ الملوكِ الخَالِبُ الْخَلَبُوتُ
أبو عُبَيد _ عن أبي زيدٍ _ :
الْخِلْبُ : حِجَابُ القَلبِ .
ومنه قيل للرَّجل الذي تحبُّه النساءُ : إنّه
لَخِلْبُ نساء _ أيْ : تُحِبُّه النساء .
وقال غيرُه : فلانٌ خِلْبُ نساءٍ _ إذا كان
يُخَالِبُهُنَّ _ أيْ : يُخادِعُهنَّ .
وفلانٌ حِدْثُ نساءٍ ، وزِيرُ نساءٍ _ إذا كان
يُحَادِثُهُنَّ ويُزَاوِرُهُنَّ .
ومن أَمثال العرَب :
) ( إِذَا لمْ تَغْلِبْ فاخْلُبْ ) ( .
وبعضُهم يقول : فاخلِبْ _ بكسْرِ اللاَّم .
فمَن ضَمَّ اللامَ . . فمعناه : فاخْدَعْ .
ومن كَسَرَ اللاَّمَ . . فمعناه : فانتِشْ شيئاً
يسيراً بَعْدَ شيء .
. . أُخِذَ من مِخْلَبِ الجارحةِ .
ويقال للرجل الذي يَعِدُ ولا يَفِي بوعده :
إنّه لبَرْقُ خُلَّبٍ ، وإنه لَبَرْقٌ خُلَّبٌ وهو
السَّحَابُ الذي يُرْعِدُ ويُبْرِقُ ، ولا يُمْطِرُ .
أبو عبيدٍ _ عن الأصمعيِّ _ : امرأة خَلْبَنٌ ،
وهيَ : الخَرْقاءُ .
قال : وليس مِنَ الْخِلاَبَةِ .
قال : والنُّونُ ليست بأَصْليَّة .
وقال الليث : امرأَةٌ خَلْبَاء _ إذا كانت
خَرْقاءَ ، وقد خَلِبَتْ خَلَباً .
وكذلك : الخَلْبَنُ .
قال : ويقال للمرأة المهزولةِ : خَلْبَنٌ .
وأنشَدَ الأصمعيُّ :
وخَلَّطَتْ كلُّ دِلاَثٍ عَلْجَنِ
تَخْلِيطَ خَرْقَاءِ اليَدَيْنِ خَلْبَنِ
ورواه أبو الهيثم .
. . خَلْبَاءِ اليَدَيْنِ . .
وهي الْخَرْقَاءُ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الْخَلْبَاءُ
من النِّسَاء : الْخَدُوعُ .
سَلمةُ _ عن الفرَّاء _ قال : الْخِلْبُ : الطِّينُ ،
والخِلْبُ : الوَشْيُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرٍ و _ قال : المُخَلَّبُ
من الثياب : الكثيرُ الوَشْي . وقال لَبِيدٌ :
وغَيْثٍ بدَكْدَاكِ يَزِينُ وِهَادَهُ
نَبَاتٌ كُوَشْي العَبْقَرِيِّ المُخلَّبِ
قال : وهو الكثيرُ الأَلْوَان .
وقال ابنُ الزَّبِيرِ الأسَدِيُّ :
خَشَّ الضَّلُوعَ فَأَفْرَاها بِمِخْلَبِهِ
ومَرَّشَ الْخِلبَ حَتَّى هَتَّكَ الْقَصَرَا
قال : ) ( مَرَّشَ ) ( و ) ( خَدَّشَ ) ( . . واحدٌ .
و ) ( الْخِلْبُ ) ( : عُظَيْمٌ مِثْلُ ظُفْرِ الإنسان لاصِقٌ
بناحيةِ الحجاب . . ممَّا يَلي الكَبِدَ .
وهي التي تَلِي الكَبِدَ والحجابَ . . والكَبِدُ
مُلْتَزِقٌ بجانب الحجابِ .
وجَمْعُ الْخَالِبِ : خَلَبَةٌ .
بلخ : قال الليث : البَلَخُ : مَصْدرُ الأَبْلَخِ ، وهو
الْعَظِيمُ في نفْسِه . . الجريءُ على ما أَتَى
من الفُجور . وامرأةٌ بَلْخَاء .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : البَلَخُ :
التَّكبُّرُ ، والبَلَخُ : شجَرُ السِّنْدِيانِ .
والْبَلْخُ : الطُّولُ .
وقال أبو العباس : البُلاَخُ شَجَرُ السِّنْدِيان
وهو الشجرُ الذي تُقْطَعُ منه كُدَيْناتُ
القَصَّارِينَ .
والأبلخُ : الرَّجُل المتكبِّرُ . . والجميعُ :
البُلْخُ .
لبخ : قال الليث : اللَّبْخُ : احتيالٌ لأَخْذِ شيء .
قال . واللَّبْخُ : من الضرب والقتْل .
واللُّبُوخُ : كثرةُ اللحم في الجسد .
واللَّبِيخُ : النَّعْتُ .
وامرأة لُبَاخِيَّةٌ : ضَخْمَةُ الرَّبْلَةِ . . كثيرة
اللَّحْمِ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ : يقال
للمرأة الطويلةِ العَظِيمةِ الجسم : خِرْباقٌ
ولُبَاخِيَّةٌ ، ومُزَنَّرَةٌ .
واللِّبَاخُ : اللِّطَامُ والضِّرَابُ .
بخل : قال الليث : البُخْلُ والبَخَلُ : لُغتان _
قُرِىء بهما ، وقد بَخِلَ يَبخَل بَخَلاً وبُخْلاً ،
ورَجلٌ بَخِيلٌ ، وبَخَّالٌ ومُبَخَّلٌ _ إذا وُصِفَ
بالبخل . . والبَخْلَةُ بُخْلُ مرَّةٍ واحدة .
ويجمَع البخيلُ : بُخَلاَء ، ورَجلٌ باخِلٌ : ذُو
بُخْلٍ ، ورِجالٌ باخِلُونَ .
وأَبْخَلْتُ فلاناً : وَجَدْتُه بخِيلاً ، وبَخَّلْت
فلاناً : نَسَبْتُه إلى البخل .
والوَلد مَجْبَنَةٌ مَجْهَلَةٌ مَبْخَلةٌ ، وقد مرَّ
تفسيرُها .
خبل : قال الليثُ : الخبْلُ جنونٌ أو شِبْهُه في
القلب ، ورَجلٌ مخبولٌ وبه خَبْلٌ ، ورَجلٌ
مُخَبَّلٌ : لا فؤادَ معه ، وقد خَبَله الدَّهْر
والْحزن والسُّلطان والحُبُّ والدَّاء _ خَبْلاً .
وأنشد :
يَكُرُّ عليهِ الدَّهْرُ حتى يَرُدَّه
دَوًى شَنَّجَتْه جِنُّ دَهْرٍ وَخَابِله
ودَهْرٌ خَبِلٌ : مُلْتَوٍ عَلَى أهلهِ لا يَرَوْنَ فيه
سُرُوراً .
قال : والْخَبْلُ فسادُ الأعضاء ، حتى
لا يَدْرِي كَيْفَ يَمْشي _ فهو متَخَبِّلٌ خَبِلٌ ،
مُخْتَبَلٌ .
ثعلبُ _ عن سَلَمَةَ عن الفرَّاءِ _ قال :
الْخَبَالُ أن : تكون البئرُ مُتَلَجِّفَةً فربَّما
دخلتِ الدَّلْوُ في تَلْجِيفِها فَتَنْخَرقُ .
وأنشد قولَ الراجزِ في صِفَةِ الدَّلْو
وانقِطَاعِها :
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَمْ مَا لَها
أَمْ لَقِيَتْ في قَعْرِهَا خَبَالَهَا ؟ ؟
قال : وقال ابنُ الأعرابيِّ :
الْخَبَالُ : الْفَسَادُ ، والْخَبَالُ : الجُنُون ،
والخَبالُ : عُصَارَةُ أَهْل النار .
وفي الحديث : ) ( مَنْ أَكلَ الرِّبَا أَطْعَمَهُ الله
مِن طينَةِ الْخَبَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) ( .
قال : وقال رجلٌ من الْعَرَب :
إنِّ لنا في بني فلان خَبْلاً في الجاهليَّة _
أي : قطْعَ أَيْدٍ وأرجُلٍ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الْخَبَلُ : الْجِنُّ ،
والخَبَلُ الإنْسُ ، والْخَبَلُ الْجِرَاحَةُ .
قال : والْخَبْلُ _ بالْجَزْم _ : قَطْعُ اليَدِ
والرِّجل .
يقال : بنُو فلان يطالبُونَنا بخَبْلٍ _ أي :
بقطع أَيْدٍ وأَرْجُلٍ وجِرَاحَاتٍ .
أبو عبيد : الإخْبَالُ أن يُعْطِيَ الرجلُ الرجلَ
البعيرَ أَو الناقةَ . . يركبُها ويَجْتَزُّ وَبَرَها ،
وينتفِعُ بها ، ثم يَرُدُّهَا .
وإياهُ عَنَى زُهَيْرُ بْنُ أَبي سُلْمَى بقوله :
هُنَالِكَ إِنْ يُسْتَخْبَلُوا الْمَالَ يُخْبِلُوا
وَإِنْ يُسْأَلُوا يُعْطُوا وإِنْ يَيْسِرُوا يُغْلُوا
يقال منه : أَخْبَلْتُ الرجُلَ ، أُخْبِلُهُ إِخْبَالاً .
ورُوِيَ قَوْلُ لبيدٍ في صفة فَرَسٍ له :
. . غَيْرُ طَوِيلِ الْمُخْتَبَلْ
بالخاء من الاخْتِبَال _ أَرَادَ أنَّه غيرُ طويلِ
مُدَّةِ عَارِيَّتِهِ _ إذا أُعِيرَ .
ومَنْ رَوَاه :
. . غَيْرُ طَوِيل الْمُحْتَبَلْ
أراد : أنَّه غيرُ طويل الرُّسغ _ وهو مَوْضِع
الْحَبْلِ مِن يَدِه ، وطُولُه عَيْبٌ .
وقال اللَّيثُ : مُختَبلُهُ : قَوَائِمُه واخْتِبَالُها :
أَلاَّ تَثبُتَ في مَوَاطِنِهَا .
قلتُ : والقولُ هو الأوَّلُ .
وقال اللَّيثُ : يقال : بِفُلاَنٍ خَبَالٌ _ أي :
مَسٌّ .
وهو خَبالٌ على أهله _ اي : عَنَاءٌ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( لا يألونكم خبالا (
[ عِمرَان : 118 ] .
قال الزَّجَّاجُ : الْخَبَالُ : الفَساد ، وذهابُ
الشيء .
وأنشد بَيْتَ أَوْسٍ :
أَبَنِي لُبَيْنى لَسْتُمُو بِيَدٍ
إلاَّ يَداً مَخْبُولَةَ العَضُدِ
وَرَوى أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابي في
قول الله جلّ وعزّ : ( لا يألونكم خبالا ( _
أي : لا يُقَصِّرُونَ في فَسَادِكُمْ .
وفي الحديث : ) ( مَنْ أُصِيبَ بدَمٍ أَوْ
خَبْلٍ . . ) ( .
وفي حديث آخرَ : ) ( بَيْنَ يَدَي السَّاعَةِ
خَبْلٌ ) ( .
يعني فسادَ الفِتْنَةِ والهَرْجِ والقَتْلِ .
والخَابِلُ : الْجِنُّ ، وجَمْعُهُ : خَبَلٌ .
وقال الأصمعيُّ : خَبَلَ فلانٌ فلاناً عَن كذا
وكذا _ إذا مَنَعَه . . يَخْبِلُه خَبْلاً وخَبِلَتْ
يَدُه _ أي : شَلَّت .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الْمُخَبَّلُ ، الْمَجْنُون
وبه سُمِّي المخَبَّلُ الشاعِرُ . . وهو
الْمُخْبَلُ .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء قال :
الخَبَلُ : الْجِنُّ ، والْخَبَلُ : الإنْسُ .
قال : والْخَبَلُ المَزَادَة ، والْخَبَلُ : الْجُنُونُ ،
والْخَبَلُ : جَوْدَةُ الْحُمقِ بِلا جُنُون ،
والْخَبَلُ : الْقِرْبَةُ الملأَى .
أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال
الْخَبَالُ : السَّمُّ القَاتِلُ .
قال : والْخُبْلَةُ : الفَسَادُ من جِرَاحَةٍ أو
كَلمَةٍ .
قال : والْخَبْلُ : الفسادُ في الثَّمَرِ .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ الأنْصَارَ شَكَتْ إلى
رَسُولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّ رَجُلاً صَاحِبَ خَبْلٍ يَأتِي
إلى نَخْلِهِمْ فَيُفْسِدُهُ ) ( .
لخب : ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
الْمُلاَخِبُ : الْمُلاَطِمُ ، والْمُلَخَّبُ : الْمُلَطَّمُ ،
في الْخصُومات ، واللُّخَابُ : اللُّطَامُ .

##### Türkçe

خ ل ب
**خلب** ، **خبل** ، **بلخ** ، **بخل** ، **لخب** ، **لبخ** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**خلب** : Leys dedi ki: **الْخَلْبُ**: dişle deriyi yırtmaktır.
Ve yırtıcı hayvan avı **يَخْلُبُ** _ onun derisini dişiyle yardığı zaman; yahut yırtıcı kuş onu pençesiyle yaptığı zaman.
Ve yırtıcı kuşlardan her bir kuş için: **مِخْلَبٌ**; ve her yırtıcı hayvan için: **مِخْلَبٌ**. . ve o, onun tırnaklarıdır.
Ve Bahreyn ehlinden Nahlâvîleri işittim; dişleri olmayan, kendisi için işaret (uç) bulunmayan, kıvrık demir parçasına: **الْمِخْلَبُ** derler.
Ve bana Sa‘d oğullarından bir bedevî inşad etti:
دَبَّ لهَا أَسْوَدُ كالسِّرْحَانْ
بِمِخْلَبٍ يَخْتَدِمُ الإهَانْ

Ve Leys dedi ki: **الْخُلُبُ**: ince bir iptir; bükümü serttir. . liften yahut kenevirden yahut sert bir şeydendir.
Ve inşad etti:
كالْمَسَدِ اللَّدْنِ أُمِرَّ خُلُبُهْ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْخُلْبَةُ**: liften halka.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الْخُلْبُ** liftir; onun bir tanesi **خُلْبَةٌ**’dir.

Ve Leys dedi ki: **الْخُلْبُ**: çamurlu yerin balçığıdır.
Ve denilir: o, sert çamurdur. Ve denilir: yapışkan çamur: **خُلُبٌ**. Ve **ماءٌ مُخْلِبٌ** _ yani: **خُلُبٍ** sahibi. Ve Ümeyye dedi ki:
فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ مآبِها
في عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplardan bir adam aşçısına dedi ki:
) ( **خَلِّبْ** **مِيفَاكَ** حتَّى يَنْضَجَ **الرَّوْدَقُ** ) ( .
Dedi ki: ) ( **خَلِّبْ** ) ( _ yani: çamurla. Ve çamura: **خُلْبٌ** denilir.
Dedi ki: ) ( **والْمِيفَى** ) (: tandırın tabağıdır;
ve ) ( **الرَّوْدَقُ** ) (: kızartmadır.

Ve Leys dedi ki: **الْخُلْبُ** ayrıca: asma yaprağı ve **الْعَرْمَضِ** ve benzeri şeylerdir.
Dedi ki: ve **الْخِلاَبَةُ**: aldatmadır.
Ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: satışında aldatılan bir adama dedi ki:
) ( إذا بَايَعْتَ فَقُلْ : لا خِلاَبَةَ ) ( .
Yani: aldatma yok ve hile yok.

Leys dedi ki: ve **الْخِلاَبَةُ**: kadının erkeğin kalbini. . sözün en latifi ve en **أَخلَبِهِ** ile **تَخْلُبَ** etmesidir.
Ve kadın: kalp için **خَلاَّبَةٌ**. . ve kalp için **خَلُوبٌ**.
Ve erkek **خَلَبُوتٌ**: hile sahibi; ) ( **فَعَلُوتٍ** ) ( üzere geldi; ) ( **رَهَبُوتٍ** ) ( gibi.
Ve şair dedi ki:
مَلَكتُمْ فَلَمَّا أَنْ مَلَكْتُم خَلَبْتُمُو
وَشَرُّ الملوكِ الخَالِبُ الْخَلَبُوتُ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الْخِلْبُ**: kalbin perdesidir.
Ve ondan, kadınların sevdiği erkeğe denildi: o, elbette **خِلْبُ نساء**’dır _ yani: kadınlar onu sever.
Ve başkası dedi ki: falan **خِلْبُ نساءٍ**’dır _ eğer onlara **يُخَالِبُهُنَّ** ise _ yani: onları aldatır.
Ve falan **حِدْثُ نساءٍ**’dır ve **زِيرُ نساءٍ**’dır _ eğer onlarla konuşur ve onları ziyaret ederse.

Arapların darbımesellerindendir:
) ( إِذَا لمْ تَغْلِبْ فاخْلُبْ ) ( .
Ve bazısı der ki: **فاخلِبْ** _ **اللاَّم**’ın kesresiyle.
Artık kim **اللام**’ı damme yaparsa. . manası: aldat.
Ve kim **اللاَّم**’ı kesre yaparsa. . manası: az bir şeyi şeyden sonra şey kopar(ıp al).
. . yırtıcı kuşun **مِخْلَبِ**’inden alınmıştır.

Ve vaad eder de vaadine vefa etmez adama denilir: o, elbette **بَرْقُ خُلَّبٍ**’dır; ve o, elbette **بَرْقٌ خُلَّبٌ**’dır; ve o, gök gürleyip şimşek çakan, fakat yağmur yağdırmayan buluttur.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: kadın **خَلْبَنٌ**; ve o: beceriksizdir.
Dedi ki: **الْخِلاَبَةِ**’den değildir.
Dedi ki: ve **النُّونُ** aslî değildir.

Ve Leys dedi ki: kadın **خَلْبَاء** _ eğer beceriksiz ise; ve **خَلِبَتْ** **خَلَباً**.
Ve aynı şekilde: **الخَلْبَنُ**.
Dedi ki: zayıf kadına: **خَلْبَنٌ** denilir.
Ve Asma‘î inşad etti:
وخَلَّطَتْ كلُّ دِلاَثٍ عَلْجَنِ
تَخْلِيطَ خَرْقَاءِ اليَدَيْنِ خَلْبَنِ
Ve onu Ebû’l-Heysem rivayet etti.
. . **خَلْبَاءِ اليَدَيْنِ** . .
Ve o, beceriksizdir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: kadınlardan **الْخَلْبَاءُ**: aldatan.

Seleme, Ferrâ’dan: dedi ki: **الْخِلْبُ**: çamurdur; ve **الخِلْبُ**: nakıştır.
Ebû Ubeyd, Ebû Ömer’den ve _ dedi ki: elbiselerden **المُخَلَّبُ**: nakışı çok olandır. Lebîd dedi ki:
وغَيْثٍ بدَكْدَاكِ يَزِينُ وِهَادَهُ
نَبَاتٌ كُوَشْي العَبْقَرِيِّ المُخلَّبِ
Dedi ki: ve o, renkleri çok olandır.

Ve İbnü’z-Zübeyr el-Esedî dedi ki:
خَشَّ الضَّلُوعَ فَأَفْرَاها بِمِخْلَبِهِ
ومَرَّشَ الْخِلبَ حَتَّى هَتَّكَ الْقَصَرَا
Dedi ki: ) ( **مَرَّشَ** ) ( ve ) ( **خَدَّشَ** ) ( . . birdir.
Ve ) ( **الْخِلْبُ** ) (: insan tırnağı gibi küçük bir kemiktir; perde tarafında yapışıktır. . karaciğere bitişik olan taraftandır.
Ve o, karaciğere ve perdeye bitişik olandır. . ve karaciğer perdenin yanına yapışıktır.
Ve **الْخَالِبِ**’in çoğulu: **خَلَبَةٌ**’dir.

**بلخ** : Leys dedi ki: **البَلَخُ**: **الأَبْلَخِ**’in mastarıdır; ve o, kendi nefsinde büyük olandır. . yaptığı fuhşa karşı cüretkâr. Ve kadın **بَلْخَاء**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **البَلَخُ**: kibirdir; ve **البَلَخُ**: meşe ağacıdır.
Ve **الْبَلْخُ**: uzunluktur.
Ebû’l-Abbâs dedi ki: **البُلاَخُ** meşe ağacıdır; ve o, ondan dokumacıların (keçecilerin) küçük tokmaklarının kesildiği ağaçtır.
Ve **الأبلخُ**: kibirli adamdır. . ve hepsi: **البُلْخُ**.

**لبخ** : Leys dedi ki: **اللَّبْخُ**: bir şeyi almak için hiledir.
Dedi: ve **اللَّبْخُ**: dövmeden ve öldürmedendir.
Ve **اللُّبُوخُ**: bedende etin çokluğudur.
Ve **اللَّبِيخُ**: sıfattır.
Ve kadın **لُبَاخِيَّةٌ**: iri gövdelidir. . eti çok.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: uzun, büyük cüsseli kadına: **خِرْباقٌ** ve **لُبَاخِيَّةٌ** ve **مُزَنَّرَةٌ**.
Ve **اللِّبَاخُ**: örtünme ve dövüştür.

**بخل** : Leys dedi ki: **البُخْلُ** ve **البَخَلُ**: iki lugattır _ ikisiyle de kıraat edilmiştir; ve **بَخِلَ** **يَبخَل** **بَخَلاً** ve **بُخْلاً**; ve adam **بَخِيلٌ**; ve **بَخَّالٌ** ve **مُبَخَّلٌ** _ cimrilikle vasfedildiği zaman. . ve **البَخْلَةُ**: bir defalık cimriliktir.
Ve **البخيلُ**’in çoğulu: **بُخَلاَء**; ve adam **باخِلٌ**: **بُخْلٍ** sahibi; ve erkekler **باخِلُونَ**.
Ve **أَبْخَلْتُ** falanı: onu cimri buldum; ve **بَخَّلْت** falanı: onu cimriliğe nisbet ettim.
Ve çocuk: **مَجْبَنَةٌ مَجْهَلَةٌ مَبْخَلةٌ**’dir; ve onun tefsiri geçmiştir.

**خبل** : Leys dedi ki: **الخبْلُ** kalpte delilik yahut onun benzeridir; ve adam **مخبولٌ**; onda **خَبْلٌ** vardır; ve adam **مُخَبَّلٌ**: onunla beraber bir gönül yoktur; ve ona zaman, hüzün, sultan, sevgi ve hastalık _ **خَبْلاً** olarak **خَبَله** etti.
Ve inşad etti:
يَكُرُّ عليهِ الدَّهْرُ حتى يَرُدَّه
دَوًى شَنَّجَتْه جِنُّ دَهْرٍ وَخَابِله
Ve **دَهْرٌ خَبِلٌ**: ehli üzerine eğri büğrüdür; onda sevinç görmezler.
Dedi: ve **الْخَبْلُ**: organların bozulmasıdır; ta ki nasıl yürüdüğünü bilmez _ artık o, **متَخَبِّلٌ** **خَبِلٌ**’dir; **مُخْتَبَلٌ**’dir.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi ki: **الْخَبَالُ**: kuyunun **مُتَلَجِّفَةً** olmasıdır; bazen kova onun **تَلْجِيفِ**’ine girer de delinir.
Ve kovanın vasfında ve kopmasında recez söyleyenin sözünü inşad etti:
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَمْ مَا لَها
أَمْ لَقِيَتْ في قَعْرِهَا خَبَالَهَا ؟ ؟
Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki:
**الْخَبَالُ**: bozulmadır; ve **الْخَبَالُ**: deliliktir;
ve **الخَبالُ**: cehennem ehlinin sıkıntı suyu (posası)dır.
Ve hadiste: ) ( مَنْ أَكلَ الرِّبَا أَطْعَمَهُ الله مِن طينَةِ الْخَبَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) ( .
Dedi: ve Araplardan bir adam dedi ki:
Şüphesiz bizim falan oğullarında cahiliyede **خَبْلاً** vardır _ yani: el ve ayak kesmeleri.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْخَبَلُ**: cinlerdir; ve **الخَبَلُ**: insanlardır; ve **الْخَبَلُ**: yaradır.
Dedi: ve **الْخَبْلُ** _ cezmlenerek _ : el ve ayağı kesmektir.
Denilir: falan oğulları bizden **بخَبْلٍ** talep ediyorlar _ yani: el ve ayak kesmeleri ve yaralar.

Ebû Ubeyd: **الإخْبَالُ**: adamın adama deveyi yahut dişi deveyi. . ona binmesi, yününü kırkması, ondan faydalanması için vermesi; sonra onu geri vermesidir.
Ve bununla, Züheyr b. Ebî Sülmâ şu sözüyle kastetti:
هُنَالِكَ إِنْ يُسْتَخْبَلُوا الْمَالَ يُخْبِلُوا
وَإِنْ يُسْأَلُوا يُعْطُوا وإِنْ يَيْسِرُوا يُغْلُوا
Ondan denilir: **أَخْبَلْتُ** adamı; onu **أُخْبِلُهُ** **إِخْبَالاً**.

Ve Lebîd’in, kendisine ait bir atın vasfında sözü rivayet edildi:
. . غَيْرُ طَوِيلِ **الْمُخْتَبَلْ**
**بالخاء**; **الاخْتِبَال**’dan _ muradı: ödünç verildiği zaman, ödünçlüğünün müddeti uzun olmayan.
Ve kim onu şöyle rivayet ettiyse:
. . غَيْرُ طَوِيل **الْمُحْتَبَلْ**
Muradı: bileği uzun olmayan; ve o, elindeki ipin yeri olan yerdir; ve onun uzunluğu ayıptır.
Ve Leys dedi ki: onun **مُختَبلُهُ**: ayaklarıdır; ve onların **اخْتِبَالُها**: yerlerinde sağlam durmamalarıdır.
Dedim ki: söz, birincisidir.

Ve Leys dedi ki: denilir: falanda **خَبَالٌ** vardır _ yani: dokunma (musallat).
Ve o, ehli üzerine **خَبالٌ**’dır _ yani: sıkıntıdır.
Ve Allah azze ve celle dedi ki: ( لا يألونكم خبالا ( [ Âl-i İmrân: 118 ].
Zeccâc dedi ki: **الْخَبَالُ**: bozulmadır ve şeyin gitmesidir.
Ve Evs’in beytini inşad etti:
أَبَنِي لُبَيْنى لَسْتُمُو بِيَدٍ
إلاَّ يَداً مَخْبُولَةَ العَضُدِ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( لا يألونكم خبالا ( _ yani: sizin bozulmanızda kusur etmezler.
Ve hadiste: ) ( مَنْ أُصِيبَ بدَمٍ أَوْ خَبْلٍ . . ) ( .
Ve başka bir hadiste: ) ( بَيْنَ يَدَي السَّاعَةِ خَبْلٌ ) ( .
Yani: fitnenin, kargaşanın ve öldürmenin bozulması.

Ve **الخَابِلُ**: cinlerdir; onun çoğulu: **خَبَلٌ**.
Asma‘î dedi ki: falan, falanı şundan şundan **خَبَلَ** etti _ onu men ettiği zaman. . onu **يَخْبِلُه** **خَبْلاً**; ve eli **خَبِلَتْ** _ yani: felç oldu.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْمُخَبَّلُ**: delidir; ve onunla şair **المخَبَّلُ** isimlendirildi. . ve o, **الْمُخْبَلُ**’dir.

Seleme, Ferrâ’dan dedi ki:
**الخَبَلُ**: cinlerdir; ve **الْخَبَلُ**: insanlardır.
Dedi: ve **الْخَبَلُ**: su tulumudur; ve **الْخَبَلُ**: deliliktir;
ve **الْخَبَلُ**: delilik olmaksızın ahmaklığın iyiliğidir;
ve **الْخَبَلُ**: dolu kırbadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الْخَبَالُ**: öldürücü zehirdir.
Dedi: ve **الْخُبْلَةُ**: yaradan yahut sözden bozulmadır.
Dedi: ve **الْخَبْلُ**: meyvede bozulmadır.
Ve hadiste: ) ( أَنَّ الأنْصَارَ شَكَتْ إلى رَسُولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّ رَجُلاً صَاحِبَ خَبْلٍ يَأتِي إلى نَخْلِهِمْ فَيُفْسِدُهُ ) ( .

**لخب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الْمُلاَخِبُ**: tokatlaşan; ve **الْمُلَخَّبُ**: tokatlanmış;
çekişmelerde; ve **اللُّخَابُ**: tokatlaşmadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال العامريّ: أبحرَ القومُ إذا ركبوا البحر، وأبَرُّوا أخَذُوا في البَرّ. قال أبو زيد: بَحِرَتِ الإبلُ أكلَتْ شَجَر البَحر. وبحِرَ الرّجُلُ سبَح في البَحرِ فانقطعت سِبَاحَتُه. ويقال للماء إذا غلُظ بعد عُذُوبةٍ استبحَرَ وماءٌ بَحْرٌ أي مِلْح. قال:
وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ ([3])قال: والأنهار كلُّها بِحارٌ. قال الفرّاء: البَحْرة الرَّوضة. وقال الأمويّ: البَحرة البلدة. ويقال هذه بَحْرَتُنا قال بعضهم: البَحْرة الفَجْوة من الأرض تتسع. قال النمْرُ بنُ تَولَب:
وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها([4])والأصل الثاني داءٌ، يقال بَحِرَتِ الغَنَمُ وأبحروها إذا أكلَتْ عُشْبَاً عليه نَدىً فبَحِرَتْ عنه، وذلك أن تخمص بُطونُها وتُهْلَسَ أجسامُها([5]). قال الشيباني: بَحِرَت الإبلُ إذا أكلت النَّشْر([6])، فتخرج من بطونها ([7]) دَوَابٌّ كأنَّها حَيّات. قال الضّبّيُّ: البَحَر في الغَنَم بمنزلة السُّهامِ في الإبل، ولا يكون في الإبل بَحَرٌ ولا في الغنم سُهام.
قال ابنُ الأعرابيّ: رجل بَحِرٌ إذا أصابه سُلالٌ. قال:
* وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ([8]) *
قال الزياديّ: البحر اصفرارُ اللَّوْن. والسَّحِير الذي يشتكي سَحْرَه.
فإن قال قائل: فأين هذا من الأصل الذي ذكرتموه في الاتّساع والانبساط؟ قيل له: كلُّه محمولٌ على البحر؛ لأنّ ماء البحر لا يُشْرَبُ، فإن شُرِبَ أوْرَثَ داءً. كذلك كل ماءٍ ملحٍ وإن لم يكن ماءَ بَحْرٍ.
ومن هذا الباب الرّجل الباحِر، وهو الأحمق، وذلك أنّه يتّسع بجهله فيما لا يتسع فيه العاقل. ومن هذا الباب بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً، وهو شقُّ أُذُنها، وهي البَحِيرة، وكانت العرب تفعل ذلك بها إذا نُتِجَتْ عشرةَ أبطُنٍ، فلا تُركب ولا يُنْتفَعُ بظهرها، فنهاهم الله تعالى عن ذلك، وقال: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. وأمّا الدّمُ الباحر والبَحْرانيُّ فقال قوم: هو الشّديد الحُمْرَةِ. والأصحُّ في ذلك قولُ عبد الله بن مسلم([9]): أنّ الدّمَ البَحْرانيَّ منسوبٌ إلى البَحْر. قال: والبَحْرُ عُمْق الرَّحِم، فقد عاد الأمر إلى الباب الأوّل. وقال الخليل: رجُل بَحْرَانيّ منسوبٌ إلى البَحْرَيْن، وقالوا بحرانيٌّ فرقاً بينه وبين المنسوب إلى البحر. ومن هذا الباب قولهم: "لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])" أي مُشَافَهَةً. وأما قولُ ذي الرُّمّة:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ([11])فإنه يعني كلَّ ماءٍ مِلْحٍ. والبَحْر هو الريف.
(بحن) الباء والحاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الضِّخَم، يقال جُلةٌ بَحْوَنةٌ، أي ضَخْمة. وقال الأصمعي: يقول العربُ للغَرْبِ إذا كان عظيماً كثير الأَخْذِ: إنّه لَبَحْوَن، على مثال جَدْوَل.
(بحت) الباء والحاء والتاء، يدلُّ على خُلوص الشيء وألاّ يخلِطَه غيرُه. قال الخليل: البَحْت الشيء الخالص، ومِسْك بَحْت. ولا يصغّر ولا يثنّى. قال العامريّ: باحَتَني الأمرَ، أي جاهَرَني به وبيَّنَهُ ولم يُخْفِهِ عليّ. قال الأصمعيّ:
باحَتَ فلانٌ دابّتَه بالضَّرِيعِ وغيره من النَّبت، أي أطعمَها إيّاه بَحْتاً. وقال مالك بن عوف:
ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ([12])أي لم تُطعم الضّريعَ بَحْتاً لا يخلِطه [غيره([13])]. ويقال ظُلْمٌ بَحْتٌ أي لا يشُوبُه شيءٌ. وبردٌ بَحْتٌ ومَحْتٌ أي صادق، وحُبٌّ بَحْتٌ مثله. وعربيٌّ بحتٌ ومَحْضٌ وقَلْبٌ. وكذلك الجَمْعُ على لفظ الواحد.
(بحث) الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب. والبحث أن تسأل عن شيء وتستخبر. تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه. وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه. والعرب تقول:"كالباحثِ* عَنْ مُدْية"، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده. وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيةُ في التُّرابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه، قال:
ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها([14])قال: والبحث لا يكون إلاّ باليد. وهو بالرِّجْل الفَحْص([15]). قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: [التي] إذا سارت بحثت التُّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها. قال:
* يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ *
ويقال بَحثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال: "تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر" أي بحيث لا يُدْرَى أين هُو([16]). قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصعاء ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَاتٍ.
 --------------ــ
([1]) هو أمية بن الأسكر، كما في معجم البلدان (3: 122).
([2]) جلدان، بالكسر، وبعد اللام دال مهملة أو ذال: موضع. وفي الأصل: "في الأباطح" تحريف. وفي معجم البلدان:
وانعق بضأنك في أرض تطيف بها  *** بين الأصافر وانتجها بجلذان
 ([3]) البيت لنصيب، كما في المجمل، واللسان (5: 103).
([4]) البيت في اللسان (بحر، دقر). والدقرى: الروضة الخضراء الناعمة. تخيل: تتلون بالنور.
([5]) يقال هلسه المرض يهلسه: هزله. وفي الأصل: "تلهس"، محرفة.
([6]) النشر: الكلأ يهيج أعلاه وأسفله ندى أخضر.
([7]) في الأصل: "في بطونها" .
([8]) البيت للعجاج كما في اللسان (سحر، هجر) وليس في ديوانه ولا ملحقات ديوانه. وبعده في اللسان (بحر، سحر، هجر): * وآبق من جذب دلويها هجر *
([9]) هو عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوري، صاحب أدب الكاتب.
([10]) في اللسان (6: 114): "قيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". يريد لم يصرفا للتركيب.
([11]) هجان الترب: بيضاء التراب. وفي الأصل: "هيجان". والعذاة، بفتح العين: الطيبة التربة. وفي الأصل "غداة". والبيت في ديوان ذي الرمة 211.
([12]) ثمالة: القبيلة المعروفة. وفي الأصل: "ثماكة".
([13]) تكملة يقتضيها القول.
([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 158 وحماسة البحتري 286 حيث أورد ثمانية أشعار في هذا المعنى. وانظر الحيوان (5: 470) .
([15]) في الأصل: "وهو بالرجل الرجل".
([16]) الجمهرة (1: 200) واللسان (2: 419).

ـ ( باب الباء والخاء وما يثلثهما)
(بخد) باب الباء والخاء والدال. ليس في هذا الباب إلاّ كلمةٌ واحدة بدخيل([1]) ولا يقاس عليها. قالوا: امرأةٌ بخَنْدَاة، أي ثقيلة الأوراك.
(بخر) الباء والخاء والراء أصلٌ واحد، وهي رائحةٌ أو ريحٌ تثُور. من ذلك البُخار، ومنه البَخُور بفتح الباء، وكان ثعلبٌ يقول: على وزن فَعُول مثل البَرُود والوَجُور. فأمّا قولهم للسحائب التي تأتي قُبُلَ الصّيف بناتُ بَخْر فليس من الباب، وذلك أنّ هذه الباء مبدَلة من ميم، والأصل مَخْرٌ. وقد ذُكِرَ قياسُه في بابه بشواهِدِه.
(بخس) الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالى: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]، أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حتى نُقصانه وذهابه من سائر البدن. وقال شاعر([2]):
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ
(بخص) الباء والخاء والصاد كلمةٌ واحدةٌ، وهي لحمةٌ خاصة([3]): يقال لِلَحمة العين بَخَصَة. وبخصت الرّجُل إذا ضربتَ منْهُ [ذلك([4])]. والبَخَصَة لحمُ باطن خُفِّ البعير. وبَخَصُ اليدِ لحمُ أصول الأصابع ممَّا يلي الراحة.
(بخع) الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر.
قال الخليل: بخَع الرّجلُ نفسَه إذا قتلَها غَيْظاً من شدّة الوَجْد. قال ذُو الرّمّة([5]):
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])ومنه قوله تعالى: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [الكهف 6]. قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط عنه قال: قال الضبّيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة، ونَخَعتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظهر، والبِخاع([7])، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نفسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ([8]). وأرضٌ مَبْخُوعة([9])، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع. وبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ.
(بخق) الباء والخاء والقاف أصلٌ واحد وكلمة واحدة، يقال بَخَقْتُ عينَه إذ ضربتَها حتى تَعُورَها([10]). قال رؤبة:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *
(بخل) الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي : البُخْل والبَخَلُ. ورجلٌ بخيلٌ وباخلٌ. فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *
(بخو) الباء والخاء والواو، كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. قال ابنُ دريد: البَخْو الرُّطَب الردِيّ، يقال رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ.
(بخت) الباء والخاء والتاء كلمةٌ ذكرها ابنُ دريدٍ، زعم أنّ البُخْت من الجمال عربيّة صحيحة، [وأنشد]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
 --------------ـــ
([1]) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها مقحمة.
([2]) هو الراجز أبو ميمون النضر بن سلمة، كما في اللسان (نقا). والرجز في صفة خيل، وقبله:
* بنات وطاء على خد الليل *
وهذا ما يسمى في علم العروض بالإجازة في تسمية الخليل، وبالإكفاء في قول أبي زيد. انظر اللسان (7: 195).
([3]) في الأصل: "خالصة".
([4]) هذه التكملة من المجمل لابن فارس.
([5]) ديوانه ص251 واللسان (بخع).
([6]) كلمة "الوجد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان والديوان. وفي اللسان: "عن يديك" على الخطاب.
([7]) في اللسان (بخع): "قال ابن الأثير: هكذا ذكره في الكشاف، وفي كتاب الفائق في غريب الحديث. ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكوراً في شيء منها". قلت: وما هنا يؤيد مارواه الزمخشري المتوفى سنة 538. ووفاة ابن فارس 395. وقد ضبط البخاع في الأصل واللسان والفائق بكسر الباء ضبط قلم.
([8]) في اللسان: "أي جهدتها".
([9]) في الأصل: "بخوغة". وفي اللسان: "يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها".
([10]) يقال عار عينه يعورها، وعورها يعورها تعويرا.
([11]) ديوان رؤبة 107 واللسان (بخق). وقبله: *كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) ديوان رؤبة 65 واللسان (أرز، بخل) وقد سبق في مادة (أرز 78) بدون نسبة .
([13]) في الأصل: "الخلخ"، صوابه من اللسان (خلنج): والبيت لابن قيس الرقيات كما في ملحقات ديوانه 283 واللسان (خلنج). وصدره:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
          والبيت في الجمهرة(1: 193) بدون نسبة في الأصل.
ـ

##### Türkçe

(باء, **الحاء** ve onlarla birlikte olanın üçlüdeki babı)
(**بحر**) **الباء** ve **الحاء** ve **الراء**. **الخليل** dedi: **البَحر** ona, onun **استبحارِه**’inden dolayı **بحراً** diye adlandırıldı; o da onun yayılması ve genişliğidir. Ve falan kimse ilimde **استبحر** etti; ve çoban çok otlatmada **تبَحَّر** etti. **أميّة** dedi([1]):
Sürünü, onun **تَبَحَّرُهُ** ettiği bir ottaki yeşilliğe sür; *** **الأباطِح** arasında; ve onları **جِلْدَانِ**’da alıkoy([2])
Ve falan kimse malda **تبحَّر** etti. Ve bir adam **بَحْرٌ**dur; cömert olduğu zaman; onu, denizin taştığı gibi, bağışla avucunun taşmasından dolayı böyle adlandırdılar. **العامريّ** dedi: Kavim **أبحرَ** etti; denize bindikleri zaman; ve **أبَرُّوا**; karaya girdiler. **أبو زيد** dedi: Develer **بَحِرَتِ**; **شَجَر البَحر**’ı yediler. Ve adam **بحِرَ**; denizde yüzdü de yüzmesi kesildi. Ve suya, tatlılıktan sonra kalınlaştığı zaman, **استبحَرَ** denir; ve **ماءٌ بَحْرٌ**: yani tuzlu. Dedi:
Yerin suyu **بَحْراً** olarak geri döndü de beni artırdı *** hastalığım üzerine; tatlı içeceğin **أبْحَرَ** etmesi([3])
Dedi: Nehirlerin hepsi **بِحارٌ**dır. **الفرّاء** dedi: **البَحْرة** çayırdır. **الأمويّ** dedi: **البَحرة** kasabadır. Ve “bu bizim **بَحْرَتُنا**” denir. Bazıları dedi: **البَحْرة** yerden bir boşluktur; genişler. **النمْرُ بنُ تَولَب** dedi:
Sanki o, hayal eden bir **دَقَرَى**dır; bitkisi *** bir **أُنُفٌ**; onun **بِحَارِها**’sının bitkisi sapmışı boğar([4])
Ve ikinci asıl bir hastalıktır; denir ki: Koyunlar **بَحِرَتِ**; ve onları **أبحروها**; üzerinde çiy bulunan bir ot yedikleri zaman; ondan dolayı **بَحِرَتْ**; bu da, karınlarının içe çekilmesi ve bedenlerinin zayıflamasıdır([5]). **الشيباني** dedi: Develer **بَحِرَت**; **النَّشْر**’ı([6]) yedikleri zaman; böylece karınlarından([7]) yılanlar gibi canlılar çıkar. **الضّبّيُّ** dedi: Koyunda **البَحَر**, devede **السُّهامِ** mesabesindedir; ve devede **بَحَرٌ** olmaz, koyunda da **سُهام** olmaz.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: Adam **بَحِرٌ**dur; ona **سُلالٌ** isabet ettiği zaman. Dedi:
* Ve oğlanlarım onlardan **سَحِيرٌ** ve **بَحِرْ**’dir([8]) *
**الزياديّ** dedi: **البحر** renk sararmasıdır. Ve **السَّحِير**: **سَحْرَه**’inden şikâyet eden kimsedir.
Eğer bir söyleyen derse: “Bu, sizin genişlik ve yayılmada zikrettiğiniz asıldan nerededir?” Ona denir ki: Hepsi denize hamledilmiştir; çünkü deniz suyu içilmez; eğer içilirse hastalık miras bırakır. Aynı şekilde her tuzlu su; deniz suyu olmasa bile.
Ve bu babdandır: **الرّجل الباحِر**; o ahmaktır; çünkü o, akıllının genişlemediği şeyde cehliyle genişler. Ve bu babdandır: Dişi deveyi **بَحَرْتُ**; **بَحْراً**; o, onun kulağını yarmaktır; o da **البَحِيرة**’dir. Araplar, ondan on karın doğurduğu zaman onunla bunu yaparlardı; artık binilmez ve sırtından faydalanılmaz; Allah Teâlâ onları bundan nehyetti ve dedi: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. Ama **الدّمُ الباحر** ve **البَحْرانيُّ** hakkında bir kavim dedi: O, şiddetli kırmızıdır. Ve bunda daha sahih olan, **عبد الله بن مسلم**’in([9]) sözüdür: **الدّمَ البَحْرانيَّ** denize nispet edilmiştir. Dedi: Ve **البَحْرُ** rahmin derinliğidir; böylece iş birinci baba geri dönmüştür. **الخليل** dedi: **رجُل بَحْرَانيّ** **البَحْرَيْن**’e nispet edilmiştir; ve “**بحرانيّ**” dediler; denize nispet edilenden onunla ayrım yapmak için. Ve bu babdandır onların sözü: “**لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])**” yani yüz yüze. Ama **ذي الرُّمّة**’nin sözü:
Toprağı bembeyaz bir yerde; ve **وَسْمِيّة** *** **الثَّرَى**’sı **عَذَاةٍ**; ondan tuzluluk ve **البَحْرُ** uzaklaştı([11])
O, her tuzlu suyu kasteder. Ve **البَحْر** kırsaldır.

(**بحن**) **الباء** ve **الحاء** ve **النون** tek bir asıldır; iriliğe delalet eder. Denir ki: **جُلةٌ بَحْوَنةٌ**; yani iri. **الأصمعي** dedi: Araplar, büyük çok alan olduğu zaman kovaya derler ki: “O, elbette **لَبَحْوَن**’dur”; **جَدْوَل** vezni üzere.

(**بحت**) **الباء** ve **الحاء** ve **التاء**; şeyin halisliğine ve onu başkasının karıştırmamasına delalet eder. **الخليل** dedi: **البَحْت** halis şeydir; ve **مِسْك بَحْت**. Küçültülmez ve ikilenmez. **العامريّ** dedi: Bana işi **باحَتَني** etti; yani onunla bana açıktan söyledi ve onu açıkladı ve benden gizlemedi. **الأصمعيّ** dedi:
Falan kimse, binitini **الضَّرِيعِ** ve bitkiden başkasıyla **باحَتَ** etti; yani onu ona **بَحْتاً** olarak yedirdi. **مالك بن عوف** dedi:
Keşke **ثُمَالَةُ** **وَجٍّ** karnını engelleseydi *** **جُرْدٍ** ile; **بالضَّريعِ** ile **تُبَاحَتْ** edilmemiş([12])
Yani **الضّريعَ**’ı, başkasıyla karıştırmaksızın **بَحْتاً** yedirmemiş([غيره([13])]). Ve denir: **ظُلْمٌ بَحْتٌ**; yani ona hiçbir şey karışmaz. Ve **بردٌ بَحْتٌ** ve **مَحْتٌ**; yani saf. Ve **حُبٌّ بَحْتٌ**; onun gibidir. Ve **عربيٌّ بحتٌ** ve **مَحْضٌ** ve **قَلْبٌ**. Ve cem‘ de tekilin lafzı üzeredir.

(**بحث**) **الباء** ve **الحاء** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir şeyi kışkırtmaya delalet eder. **الخليل** dedi: **البحث** toprağın içinde bir şeyi aramandır. Ve **البحث** bir şey hakkında sorman ve haber almaya çalışmandır. Dersin: Bu iş hakkında **استَبْحِثْ**; ve ben onun hakkında **أستَبْحِثُ** ederim. Ve falan hakkında **بحثْتُ**; **بحثاً**; ve ben onun hakkında **أبحث** ederim. Ve Araplar derler: “**كالباحثِ* عَنْ مُدْية**”; kendi eliyle helâkı olan kimse için darb-ı meseldir. Aslı öküzdedir: Ona **المُدْيةُ** toprağa gömülür; o da onu kışkırtır, o ise bilmez; böylece onu boğazlar. Dedi:
Kendisi için gömülmüş olan öküz gibi olma *** helâk demiri; sonra onu kışkırtıp durdu([14])
Dedi: **البحث** ancak elle olur. Ayakla olanı **الفَحْص**’tır([15]). **الشَّيبانيّ** dedi: Develerden **البَحُوث**: yürüdüğü zaman toprağı eliyle, birbiri ardınca, kazar; onu arkasına atar. Dedi:
* **يَبْحَثْنَ بَحْثاً** hizmetçilerin şaşırtanları gibi *
Ve denir: Haber hakkında **بَحثَ**; yani onun bilgisini istedi. **الدُّرَيديّ**: Denir ki: “Onu **بمَبَاحِثِ البقَر**’da bıraktım”; yani nerede olduğu bilinmeyecek bir yerde([16]). **أبو زيد** dedi: **الباحِثاء**; **القاصعاء** vezni üzere; yer sincabının topladığı topraktır; ve **باحِثَاوَاتٍ** olarak cem‘ edilir.

ـ ( **باب الباء والخاء وما يثلثهما** )
(**بخد**) **باب الباء والخاء والدال**. Bu bapta, ödünç/alınma ([1]) olarak tek bir kelimeden başka yoktur ve ona kıyas edilmez. Dediler ki: kadın **بخَنْدَاة**, yani kalçaları ağır.

(**بخر**) **الباء والخاء والراء** tek bir asıldır; o da bir kokudur yahut kabaran bir rüzgârdır. Bundan **البُخار**; ve ondan **البَخُور** (bâ’nın fethiyle). Ve Sa‘leb şöyle derdi: **فَعُول** vezninde; **البَرُود** ve **الوَجُور** gibi. Ama yazdan önce gelen bulutlara “**بناتُ بَخْر**” demeleri babtan değildir; çünkü bu **الباء**, **ميم**’den بدل edilmiştir; asıl **مَخْرٌ**’dur. Onun kıyası, şahitleriyle birlikte kendi babında zikredilmiştir.

(**بخس**) **الباء والخاء والسين** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [Yûsuf 20], yani eksik. Bu babdandır: ilikte şöyle demeleri: **بَخَّسَ تَبخيساً**, eğer **السُّلامى** ve **العَين**’de olursa; bu, onun eksilmesi ve bedenin geri kalanından gitmesi sebebiyledir. Bir şair([2]) dedi ki:
لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ

(**بخص**) **الباء والخاء والصاد** tek bir kelimedir; o da özel bir et parçasıdır([3]): gözün etine **بَخَصَة** denir. Ve erkeği **بخصت**: ondan [şunu([4])] vurduğun zaman. **البَخَصَة**, devenin ayağının iç tarafının etidir. Ve **بَخَصُ اليدِ**, avuca bitişik olan parmak köklerinin etidir.

(**بخع**) **الباء والخاء والعين** tek bir asıldır; o da öldürme ve ona yakın olan zillet ve kahırdır.
Halîl dedi ki: adam, şiddetli **الوَجْد**’den ötürü öfkeyle onu öldürdüğü zaman, kendini **بخَع** etti. Zû’r-Rumme([5]) dedi ki:
ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])
Ve ondan, O’nun sözü: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [Kehf 6]. Ebû Ali el-İsfahânî, bize Ebû’l-Fazl Muhammed b. el-‘Amîd’in, Ebû Bekr el-Hayyât’tan, onun da ondan rivayet ettiği şeyde dedi ki: ed-Dabbî dedi ki: kurbanlığı **بَخَعْتُ**: boynunun kemiğini kestiğin zaman; o, **مبخوعة** olur. Ve onu **نَخَعتُ**: bundan daha aşağısıdır; çünkü **النخاع**, boyunda ve sırt omurlarında akan beyaz ipliktir. Ve **البِخاع**([7])—bâ ile—beldeki damardır. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: ona canımı ve nasihatimi **بخعْتُ**, yani çabaladım([8]). Ve yer **مَبْخُوعة**([9]): ekinle onun gücünün sonuna varıldığı zaman. Ve hakkımı **بَخَعَ** etti: ikrar ettiği zaman.

(**بخق**) **الباء والخاء والقاف** tek bir asıl ve tek bir kelimedir; denir ki: gözünü **بَخَقْتُ**, onu vurup da onu kör edinceye kadar([10]). Ru’be dedi ki:
* ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) *

(**بخل**) **الباء والخاء واللام** tek bir kelimedir; o da: **البُخْل** ve **البَخَلُ**. Ve adam **بخيلٌ** ve **باخلٌ**. Eğer bu onun hâli ise o, **بخَّالٌ**’dır. Ru’be dedi ki:
* فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) *

(**بخو**) **الباء والخاء والواو**, tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. İbn Düreyd dedi ki: **البَخْو** kötü taze hurmadır; denir ki: taze hurma **بَخْوَةٌ**.

(**بخت**) **الباء والخاء والتاء** İbn Düreyd’in zikrettiği bir kelimedir; **البُخْت**’ün develerden sahih Arapça olduğunu iddia etti; [ve inşad etti]:
* لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) *
--------------ـــ
([1]) Bu kelime böyle vârid olmuştur; belki de araya sokulmuştur.
([2]) O, Lisân’da (نقا) geçtiği üzere, râciz Ebû Meymûn en-Nadr b. Seleme’dir. Recez, atların vasfındadır; ve ondan önce:
* بنات وطاء على خد الليل *
Bu, arûz ilminde Halîl’in adlandırmasında **الإجازة**, Ebû Zeyd’in sözünde ise **الإكفاء** diye adlandırılandır. Lisân’a bakınız (7: 195).
([3]) Asılda: “**خالصة**”.
([4]) Bu tamamlama, İbn Fâris’in **المجمل**’indendir.
([5]) Dîvânı s.251 ve Lisân (بخع).
([6]) “**الوجد**” kelimesi asıldan düşmüştür; Lisân ve dîvândan ispat edilmiştir. Lisân’da: hitap üzere “**عن يديك**”.
([7]) Lisân’da (بخع): “İbnü’l-Esîr dedi ki: Keşşâf’ta ve **الفائق**’te garîbü’l-hadîs’te böyle zikretti. Onun dışında kimse için bulamadım. Dedi ki: Dil, tıp ve teşrih kitaplarında onu çokça aradım da **البخاع**’ı bâ ile, onlardan hiçbirinde zikredilmiş bulmadım.” Dedim ki: Buradaki, Zemahşerî’nin (ö. 538) rivayet ettiğini destekler. İbn Fâris’in vefatı 395’tir. Ve **البخاع**, asılda, Lisân’da ve **الفائق**’te bâ’nın kesriyle, kalem ضبط’ı olarak ضبط edilmiştir.
([8]) Lisân’da: “yani onu zorladım”.
([9]) Asılda: “**بخوغة**”. Lisân’da: “denir ki: yeri ziraatle **بخعت** ederim, onu **أبخعها**; eğer onu yıpratırsam”.
([10]) Denir ki: **عار** gözünü, onu **يعورها**; ve **عورها** onu **يعورها**: **تعويرا**.
([11]) Ru’be dîvânı 107 ve Lisân (بخق). Ve ondan önce:
*كسر من عينيه تقويم الفوق*
([12]) Ru’be dîvânı 65 ve Lisân (أرز، بخل); ve daha önce (أرز 78) maddesinde nisbesiz olarak geçti.
([13]) Asılda: “**الخلخ**”; doğrusu Lisân’dan (خلنج): ve beyit, İbn Kays er-Rukayyât’ındır; dîvânının eklerinde 283 ve Lisân (خلنج). Ve صدر’ı:
* ملك يطعم الطعام ويسقي *
Ve beyit, **الجمهرة**’de (1: 193) nisbesizdir, asılda.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البخل: إمساك المقتنيات عما لا يحق حبسها عنه، ويقابله الجود، يقال: بخل فهو باخل، وأما البخيل فالذي يكثر منه البخل، كالرحيم من الراحم.
والبخل ضربان: بخل بقنيات نفسه، وبخل بقنيات غيره، وهو أكثرها ذما، دليلنا على ذلك قوله تعالى: ﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل﴾ [النساء/37].

##### Türkçe

- **البخل**: Hak edilmeyen şeyden sahip olunanları tutup alıkoymaktır; onun karşısında **الجود** vardır. Denir ki: **بخل**; o hâlde o **باخل**dir. **البخيل** ise, kendisinden **البخل** çokça olan kimsedir; **الرحيم**in **الراحم**dan olması gibi.

Ve **البخل** iki kısımdır: kişinin kendi sahip olduklarıyla cimriliği ve başkasının sahip olduklarıyla cimriliği; bu, onların en çok yerileni olandır. Buna delilimiz, Yüce Allah’ın sözüdür: ﴿**الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل**﴾ [النساء/37].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب خ ل
فلان لم يبخل ولم يبخل وما كانت منه بخلة قط‏.‏
قال عدي‏:‏ وللبخلة الأولى لمـن كـان باخـلاً أعـف ومـن يبخـل يلـم ويزهـد وفلان أصيل في اللؤم بخال ماله عم كريم ولا خـال‏.‏
ويقـال‏:‏ لا يكـاد يفلـح النخيـل إذا أبرهـا البخيل‏.‏
وقيل لرجل‏:‏ بفلان خبل وبأخيه بخل‏.‏
فقال‏:‏ الخبل أهون من البخل والمبخل فداء ومن المجاز‏:‏ قول أبي النجم‏:‏ والضامنيـن عثـرات الدهـر إذا السمـاء بخلـت بالفطر

##### Türkçe

ب خ ل
Falanca ne **بَخِلَ** etti ne de **يَبْخَلُ** etti; ondan asla bir **بَخْلَة** olmadı.

Adî dedi ki:
“Ve ilk **بَخْلَة** için, **بَاخِلًا** olan kimseye (gelince): daha iffetli; ve kim **يَبْخَلْ** ederse kınanır ve (insanlar ondan) yüz çevirir. Ve falanca alçaklıkta köklüdür; malında **بَاخِل**dir; ne amca cömerttir ne de dayı.”

Ve denilir ki: **النخيل** neredeyse iflah olmaz; onu **البخيل** aşılarsa.

Ve bir adama denildi: Falancada **خَبَل** var, kardeşinde ise **بُخْل**.

Bunun üzerine dedi ki: **الخَبَل** **البُخْل**den daha hafiftir; ve **المُبْخِل** fidyedir. Ve mecazdan: Ebû’n-Necm’in sözü:
“Ve zamanın sürçmelerini üstlenenler; gök **بَخِلَتْ** ettiğinde **بِالفِطْر** ile.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البُخْل والبَخَل: لغتان وقريء بهما
(* قوله «وقريء بهما» يؤخذ من
القاموس وشرحه: أَنه قريء باللغات الاربع وهي: البخل والبخل كقفل وعنق والبخل والبخل كنجم وجبل). والبَخْل والبُخول: ضد الكرم، وقد بَخِلَ يَبْخَل بُخْلاً وبَخَلاً، فهو باخل: ذو بُخْل، والجمع بُخَّال، وبخيل والجميع بُخَلاء. ورَجُل بَخَل: وُصِف بالمصدر؛ عن أَبي العَمَيْثل الأَعرابي، وكذلك بَخَّال ومُبَخَّل. والبَخَّال: الشديد البُخْل؛ قال رؤبة: فَذَاك بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ،
وكُرَّزٌ يَمْشِي بَطِينَ الكُرْزِ
ورجال باخلون. والبَخْلة: بُخْل مَرَّة واحدة. وبَخَّله: رماه بالبُخل ونسبه إِلى البُخْل. وأَبْخَله: وجده بَخيلاً؛ ومنه قول عمرو بن مَعْدِ يكرب: يا بني سُلَيْم، لقد سأَلْناكم فما أَبْخَلناكم؛ وقال الشاعر: ولا مُعدّ بُخْله عن إِبْخال
ويروى أَبخال، فإِن كان كذلك فهو جمع بُخْل أَو بَخَل لأَنه قد جاءت مصادر مجموعة كالحُلوم والعُقول، وفسر ابن الأَعرابي وجه جمعه قال: معناه بعد بخل منك كثير؛ وعن ههنا بمعنى بعد كما قال:
وتُصْبح عن غِبِّ الضَّباب، كأَنَّما
تَرَوَّح قَيْنُ الهَضْبِ عنها بِمصْقَلَه
والمَبْخَلة: الشيء الذي يَحْمِلك على البخل. وفي حديث النبي، صفيفيى الله عليه وسلم: الوَلَد مَجْبَنَة مَجْهَلة مَبْخَلة: هو مفْعَلة من البُخل، ومَظِنّة لأَن يَحْمِل أَبويه على البخل، ويدعوهما إِليه فَيَبْخَلان بالمال لأَجله. ومنه الحديث: إِنكم لتُبَخِّلون وتُجَبِّنون.

##### Türkçe

**البُخْل** ve **البَخَل**: iki lugattır ve ikisiyle de kıraat olunmuştur.
(* Onun “**وقريء بهما**” sözü, **القاموس** ve şerhinden alınır: dört lugat ile kıraat olunduğu, ki onlar: **البخل** ve **البخل** ( **قفل** ve **عنق** gibi) ve **البخل** ve **البخل** ( **نجم** ve **جبل** gibi) olduğudur). **البَخْل** ve **البُخول**: cömertliğin zıddıdır; ve **بَخِلَ يَبْخَل** **بُخْلاً** ve **بَخَلاً**; o hâlde o **باخل**’dir: **بُخْل** sahibi; cem‘i **بُخَّال**’dır; ve **بخيل** ve hepsinin cem‘i **بُخَلاء**’dır. Ve **رَجُل بَخَل**: masdar ile vasfedildi; Ebû’l-ʿUmeysil el-Aʿrâbî’den; ve yine **بَخَّال** ve **مُبَخَّل**. Ve **البَخَّال**: şiddetli **البُخْل** sahibi; Ru’be dedi ki:

فَذَاك **بَخَّالٌ** أَرُوزُ الأَرْزِ،
وكُرَّزٌ يَمْشِي بَطِينَ الكُرْزِ

Ve **رجال باخلون**. Ve **البَخْلة**: bir defalık **بُخْل**. Ve **بَخَّله**: onu **البُخل** ile attı (itham etti) ve onu **البُخْل**’e nisbet etti. Ve **أَبْخَله**: onu **بَخيلاً** buldu; ve ondan, ʿAmr b. Maʿdîyekrib’in sözü: “Ey **بني سُلَيْم**، muhakkak biz sizden istedik de siz bizi **أَبْخَلناكم** etmediniz (bizi cimri bulmadınız)”; ve şair dedi ki:

ولا مُعدّ **بُخْله** عن **إِبْخال**

Ve **أَبخال** rivayet olunur; eğer öyle ise, o, **بُخْل** yahut **بَخَل**’in cem‘idir; çünkü **الحُلوم** ve **العُقول** gibi cem‘ edilmiş masdarlar gelmiştir. Ve İbnü’l-Aʿrâbî onun cem‘inin vechini tefsir etti, dedi ki: mânâsı, senden çok bir cimrilikten sonra (dır); ve buradan **عن** “sonra” mânâsınadır; nitekim dedi ki:

وتُصْبح **عن** غِبِّ الضَّباب، كأَنَّما
تَرَوَّح قَيْنُ الهَضْبِ **عنها** بِمصْقَلَه

Ve **المَبْخَلة**: seni cimriliğe taşıyan şeydir. Ve Nebî’nin hadîsinde, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun: **الوَلَد مَجْبَنَة مَجْهَلة مَبْخَلة**: o, **البُخل**’den **مفْعَلة** veznindedir; ve bir **مَظِنّة**dir; çünkü o, iki ebeveynini cimriliğe taşır ve onları ona çağırır; böylece onun için mal ile cimrilik ederler. Ve ondan hadîs: “Muhakkak siz **تُبَخِّلون** ve **تُجَبِّنون**.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب خ ل * * البُخْلُ * و * البَخْلُ * بالفتح و * البَخَلُ * بفتحتين كله بمعنى وقد * بَخِلَ * بكذا من باب فهم وطرب و * بُخُلاً * أيضا بالضم فهو * باخِلٌ * و * بَخيلٌ * و * بَخَّلَهُ * نسبه إلى البخل ويقال ﴿الولد * مَبْخَلَةٌ * مجبنة﴾ قلت هذا حديث عن النبي ]ص[ و * البَخّال * الشديد البخل

##### Türkçe

* ب خ ل * * **البُخْلُ** * ve * **البَخْلُ** * (fetha ile) ve * **البَخَلُ** * (iki fetha ile); hepsi “anlamında”dır. Ve muhakkak * **بَخِلَ** * şu ile; **فهم** ve **طرب** bâbından; ve ayrıca * **بُخُلاً** * (damme ile) de. O hâlde o, * **باخِلٌ** * ve * **بَخيلٌ** *’dir. Ve * **بَخَّلَهُ** *: onu cimriliğe nisbet etti. Ve denilir: ﴿çocuk * **مَبْخَلَةٌ** * (ve) korkaklaştırıcıdır﴾ Dedim: bu, Peygamber’den ]ص[ bir hadistir. Ve * **البَخّال** *: şiddetli cimri.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البخل وهو المشهور من لغاته. والبخول بضمهما الأخيرة عن الصاغاني. البخل كجبل وبه قرأ الكوفيون غير عاصم قوله تعالى:  بالبخل  حيث جاء. البخل، مثل نجم وهذه عن الكسائي، وبه قرأ ابن الزبير وقتادة، وعبيد بن عمير، وأيوب السختياني، وعبد الله بن سراقة. البخل، مثل عنق وبه قرأ زيد بن علي، وعيسى بن عمر، كل ذلك ضد الكرم والجود، وحده: إمساك المقتنيات عما لا يحل حبسها عنه، وشرعا: منع الواجب. وقد بخل بكذا كفرح وكرم، بخلا، بالضم والتحريك فهو باخل، من قوم بخل، كركع، وبخيل، من قوم بخلاء يكثر منه البخل. ورجل بخل، محركة، وصف بالمصدر عن أبي العميثل الأعرابي. رجل بخال، كسحاب، وشداد، ومعظم: شديد البخل. قال رؤبة:
  فذاك بخال أروز الأرز وأبخله: وجده بخيلا كأحمده: وجده محمودا، ومنه قول عمرو بن معد يكرب: يا بني سليم: لقد سألناكم فما أبخلناكم. وبخله تبخيلا: رماه به أو نسبه إليه، أو جعله بخيلا. ومن سجعات الأساس: المبخل فداء المخبل، والخبل أهون من البخل. المبخلة، كمرحلة: ما يحملك عليه ويدعوك إليه وبه فسر الحديث:  الولد مبخلة مجبنة  وكذلك حال كل مفعلة، كالمهلكة والمعطشة والمفازة، وغيرها، حققه الخفاجي في شرح الشفاء.
 ومما يستدرك عليه: البخل، ككتف: لغة في البخل، بالضم، وكذلك البخل بالكسر، وبهما قرأ أبو رجاء العطاردي، قوله تعالى:  بالبخل  . والبخلة: المرة الواحدة من البخل. وبخال، كرمان: جمع باخل. وداود بن باخلا الإسكندري، صوفي أخذ عنه سيدي محمد بن وفا.

##### Türkçe

**البخل**: ve o, lugatlarının meşhur olanıdır. Ve **البخول**: ikisinin de son harfi zamme ile; **الصاغاني**’den. **البخل**: **جبل** gibi; ve onunla **الكوفيون** ( **عاصم** hariç) Yüce Allah’ın şu sözünü okudular: **بالبخل**; geldiği yerde. **البخل**: **نجم** gibi; ve bu **الكسائي**’dendir; ve onunla **ابن الزبير** ve **قتادة** ve **عبيد بن عمير** ve **أيوب السختياني** ve **عبد الله بن سراقة** okudu. **البخل**: **عنق** gibi; ve onunla **زيد بن علي** ve **عيسى بن عمر** okudu; bütün bunlar **الكرم** ve **الجود**’un zıddıdır; ve onun haddi: elde edilenleri, kendisinden alıkonulması helâl olmayan şeyden alıkoymaktır; ve şer‘an: vacibi men etmektir. Ve “şu ile cimrilik etti” **فرح** ve **كرم** gibi: **بخلا**; zamme ile ve hareke ile; o hâlde o **باخل**’dir; **بخل** kavminden, **ركع** gibi; ve **بخيل**; **بخلاء** kavminden; ondan **البخل** çokça olur. Ve **رجل بخل**: harekeli; **أبي العميثل الأعرابي**’den masdar ile vasıflandırma. **رجل بخال**: **سحاب** gibi; ve **شداد** ve **معظم**; (yani) cimriliği şiddetli. **رؤبة** dedi:
  “فذاك بخال أروز الأرز وأبخله”
**أبخله**: onu cimri buldu; **كأحمده**: onu övülmüş buldu; ve ondandır **عمرو بن معد يكرب**’in sözü: “يا بني سليم: لقد سألناكم فما أبخلناكم.” Ve “onu cimrileştirdi” **تبخيلا**: onu onunla itham etti yahut ona nisbet etti, yahut onu cimri kıldı. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “المبخل فداء المخبل، والخبل أهون من البخل.” **المبخلة**: **مرحلة** gibi; seni ona taşıyan ve seni ona çağıran şey; ve onunla hadis tefsir edildi: “الولد مبخلة مجبنة”; ve her **مفعلة**’nin hâli de böyledir; **المهلكة** ve **المعطشة** ve **المفازة** ve başkaları gibi; bunu **الخفاجي** **شرح الشفاء**’da tahkik etti.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **البخل**: **كتف** gibi; zamme ile olan **البخل**’de bir lugattır; ve yine kesre ile **البخل**; ve ikisiyle de **أبو رجاء العطاردي** Yüce Allah’ın şu sözünü okudu: **بالبخل**. Ve **البخلة**: **البخل**’den bir tek keredir. Ve **بخال**: **رمان** gibi; **باخل**’in cem‘idir. Ve **داود بن باخلا الإسكندري**: sûfî; ondan efendim **محمد بن وفا** aldı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَخِلَ
1 بَخِلَ بخل خل , (JK, S, Msb, K,) aor. بَخَلَ , inf. n. بَخَلٌ; (JK, Msb, K;) and بَخُلَ, aor. بَخُلَ , inf. n. بُخْلٌ; (Msb, K;) He was, or became, niggardly, tenacious, stingy, penurious, or avaricious: see بُخْلٌ, below. (K, TA.) You say, بَخِلَ بِكَذَا, (S, TA,) and بَخُلَ بِهِ, He was, or became, niggardly, &c., of such a thing. (TA.) And بَخِلَ عَنْهُ [He withheld, with niggardliness, from him]: and بَخِلَ عَلَيْهِ [he was niggardly to him]. (Bd and Jel in xlvii. last verse.)

بخّلهُ
2 بخّلهُ بخل بخله بخلة خل خلة , (S, K,) inf. n. تَبْخِيلٌ, (K,) He attributed, or imputed, to him بُخْل [or niggardliness, &c.]: (S:) or he accused him thereof: (K:) or he called him بَخِيل [or niggardly, &c.]. (TA.)

ابخلهُ
4 ابخلهُ ابخله ابخلة He found him to be بَخِيل [or niggardly, &c.]. (S, Msb, K.)

بَخْلٌ
بَخْلٌ بخل خل : see what next follows.

بُخْلٌ
بُخْلٌ بخل خل and ↓ بَخَلٌ, [both of which are properly inf. ns.,] (JK, S, K,) and ↓ بَخْلٌ, (Ks, S, Msb, K,) which is a simple subst., (Msb,) and ↓ بُخُلٌ (K) and ↓ بَخِلٌ and ↓ بِخْلٌ (TA) and ↓ بُخُولٌ, (K,) of all which, the first is that which commonly obtains, (TA,) are syn., (JK, S,) signifying Niggardliness, tenaciousness, stinginess, penuriousness, or avarice; contr. of كَرَمٌ (K, TA) and جُودٌ; and its definition is the withholding of acquired articles of property from that wherefrom it is not lawful to withhold them: (TA:) or the debarring the asker, or beggar, from what one has that is superabundant: (Msb:) and in the law, the refusal of what is incumbent, or obligatory. (Msb, TA.)

بِخْلٌ
بِخْلٌ بخل خل : see what next precedes.

بَخَلٌ
بَخَلٌ بخل خل : see بُخْلٌ: ― -b2- and see also بَخِيلٌ.

بَخِلٌ
بَخِلٌ بخل خل : see بُخْلٌ.

بُخُلٌ
بُخُلٌ بخل خل : see بُخْلٌ.

بَخْلَةٌ
بَخْلَةٌ بخل بخله بخلة خل خلة A single act, or instance, of بُخْل [or niggardliness &c.]. (JK, TA.)

بَخَالٌ
بَخَالٌ بخال خال خالي : see what next follows.

بَخِيلٌ
بَخِيلٌ أخيل بخيل خيل (JK, S, Msb, K) and ↓ بَاخِلٌ (S, Msb, K) Niggardly, tenacious, stingy, penurious, or avaricious; (K;) i. e. ذُو بُخْلٍ; (Msb;) epithets from 1: (S, Msb: *) or one from whom niggardliness is experienced much or often: (TA: [appin explanation of the former:]) and so ↓ بَخَلٌ, in inf. n. used as an epithet [and therefore implying more than the possession of the simple attribute of niggardliness &c., being a kind of personification]; (Abu-l-'Omeythil El-Aarábee, K;) and ↓ بَخَّالٌ (S, K) and ↓ بَخَالٌ (K) and ↓ مُبَخَّلٌ (JK, K) i. e. شَدِيدُ البُخْلِ [very, or vehemently, niggardly &c.]: (S, TA:) pl. of the first, بُخَلَآءُ; (Msb, K;) and of the second, بُخَّلٌ (K) and بُخَّالٌ. (TA.)

بُخُولٌ
بُخُولٌ بخول خول : see بُخْلٌ.

بَخَّالٌ
بَخَّالٌ بخال خال خالي : see بَخِيلٌ.

بَاخِلٌ
بَاخِلٌ باخل : see بَخِيلٌ.

مَبْخَلَةٌ
مَبْخَلَةٌ مبخله مبخلة A cause of, or a thing that incites to, بُخْل [or niggardliness &c.]: (K:) a word of the same class as مَجْبَنَةٌ and مَهْلَكَةٌ and مَعْطَشَةٌ and مَفَازَةٌ &c. (TA.) So explained as occurring in the trad., (TA,) الوَلَدُ مَبْخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ [Children are a cause of niggardliness and a cause of cowardice]; (S, TA;) because on account of them one loves property, and continuance of life. (S in art. جبن.)

مُبَخَّلٌ
مُبَخَّلٌ مبخل : see بَخِيلٌ.

##### Türkçe

**بَخِلَ**
1 **بَخِلَ** بخل خل , (JK, S, Msb, K,) muzâri‘ı **بَخَلَ** , mastar ismi **بَخَلٌ**; (JK, Msb, K;) ve **بَخُلَ**, muzâri‘ı **بَخُلَ** , mastar ismi **بُخْلٌ**; (Msb, K;) O cimri, sıkı, pinti, eli sıkı, ya da tamahkâr oldu veya oldu: aşağıda **بُخْلٌ**’e bak. (K, TA.) Şöyle dersin: **بَخِلَ بِكَذَا**, (S, TA,) ve **بَخُلَ بِهِ**, O, böyle bir şeyde cimri vb. oldu. (TA.) Ve **بَخِلَ عَنْهُ** [Ondan, cimrilikle, esirgedi]: ve **بَخِلَ عَلَيْهِ** [ona karşı cimri oldu]. (Bd ve Jel, xlvii. son âyette.)

**بخّلهُ**
2 **بخّلهُ** بخل بخله بخلة خل خلة , (S, K,) mastar ismi **تَبْخِيلٌ**, (K,) Ona **بُخْل** [yahut cimrilik vb.] nispet etti veya yükledi: (S:) yahut onu bununla suçladı: (K:) yahut ona **بَخِيل** [yahut cimri vb.] dedi. (TA.)

**ابخلهُ**
4 **ابخلهُ** ابخله ابخلة Onu **بَخِيل** [yahut cimri vb.] olarak buldu. (S, Msb, K.)

**بَخْلٌ**
**بَخْلٌ** بخل خل : hemen ardından gelen şeye bak.

**بُخْلٌ**
**بُخْلٌ** بخل خل ve ↓ **بَخَلٌ**, [ikisinin de aslında mastar isimleri olduğu,] (JK, S, K,) ve ↓ **بَخْلٌ**, (Ks, S, Msb, K,) ki bu yalın bir isimdir, (Msb,) ve ↓ **بُخُلٌ** (K) ve ↓ **بَخِلٌ** ve ↓ **بِخْلٌ** (TA) ve ↓ **بُخُولٌ**, (K,) bunların hepsinin eşanlamlı olduğu; bunların ilki, yaygın olarak kullanılanın o olduğu, (TA,) eşanlamlıdır, (JK, S,) Cimrilik, sıkılık, pintilik, eli sıkılık, ya da tamah anlamına gelir; **كَرَمٌ**’ın (K, TA) ve **جُودٌ**’un zıddıdır; ve bunun tanımı, kazanılmış mal eşyasını, onlardan esirgemek helâl olmayan yerden esirgemektir: (TA:) yahut isteyenin, ya da dilencinin, kişinin yanında fazla bulunan şeyden men edilmesidir: (Msb:) ve şeriatta, vacip ya da zorunlu olan şeyi reddetmektir. (Msb, TA.)

**بِخْلٌ**
**بِخْلٌ** بخل خل : hemen önce gelene bak.

**بَخَلٌ**
**بَخَلٌ** بخل خل : **بُخْلٌ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca **بَخِيلٌ**’e de bak.

**بَخِلٌ**
**بَخِلٌ** bخل خل : **بُخْلٌ**’e bak.

**بُخُلٌ**
**بُخُلٌ** بخل خل : **بُخْلٌ**’e bak.

**بَخْلَةٌ**
**بَخْلَةٌ** بخل بخله بخلة خل خلة **بُخْل**’ün [yahut cimriliğin vb.] tek bir fiili, ya da tek bir örneği. (JK, TA.)

**بَخَالٌ**
**بَخَالٌ** بخال خال خالي : hemen ardından gelen şeye bak.

**بَخِيلٌ**
**بَخِيلٌ** أخيل بخيل خيل (JK, S, Msb, K) ve ↓ **بَاخِلٌ** (S, Msb, K) Cimri, sıkı, pinti, eli sıkı, ya da tamahkâr; (K;) yani **ذُو بُخْلٍ**; (Msb;) 1’den sıfatlar: (S, Msb: *) yahut kendisinden cimriliğin çokça ya da sıkça tecrübe edildiği kimse: (TA: [öncekinin açıklamasına ek olarak:]) ve yine ↓ **بَخَلٌ**, mastar ismi olarak sıfat yerinde kullanılır [ve bu yüzden, cimrilik vb. basit niteliğine sahip olmaktan daha fazlasını, bir tür kişileştirmeyi, ima eder]; (Abu-l-’Omeythil El-Aarábee, K;) ve ↓ **بَخَّالٌ** (S, K) ve ↓ **بَخَالٌ** (K) ve ↓ **مُبَخَّلٌ** (JK, K) yani **شَدِيدُ البُخْلِ** [çok, ya da şiddetle, cimri vb.]: (S, TA:) birincinin çoğulu **بُخَلَآءُ**; (Msb, K;) ve ikincinin çoğulu **بُخَّلٌ** (K) ve **بُخَّالٌ**. (TA.)

**بُخُولٌ**
**بُخُولٌ** بخول خول : **بُخْلٌ**’e bak.

**بَخَّالٌ**
**بَخَّالٌ** بخال خال خالي : **بَخِيلٌ**’e bak.

**بَاخِلٌ**
**بَاخِلٌ** باخل : **بَخِيلٌ**’e bak.

**مَبْخَلَةٌ**
**مَبْخَلَةٌ** مبخله مبخلة **بُخْل**’ün [yahut cimriliğin vb.] bir sebebi, ya da ona sevk eden bir şey: (K:) **مَجْبَنَةٌ** ve **مَهْلَكَةٌ** ve **مَعْطَشَةٌ** ve **مَفَازَةٌ** vb. ile aynı sınıftan bir kelime. (TA.) Hadiste geçtiği üzere böyle açıklanmıştır, (TA,) **الوَلَدُ مَبْخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ** [Çocuklar cimriliğin bir sebebi ve korkaklığın bir sebebidir]; (S, TA;) çünkü onlar sebebiyle kişi malı ve hayatın devamını sever. (S, madde **جبن**’de.)

**مُبَخَّلٌ**
**مُبَخَّلٌ** مبخل : **بَخِيلٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَخِلَ
بَخِلَ A ( n. ac. بَخَل 4 ) بَخُلَ U ( n. ac. بُخْل 3 )
a.  [ Bi or 'Ala or 'An ], Was niggardly   with.

بَخَّلَ
بَخَّلَ II ,  أَبْخَلَ IV ,
a.  Accused of niggardliness.

تَبَاْخَلَ
تَبَاْخَلَ VI
a.  [ Bi or 'Ala ], Was niggardly to.

بُخْل
بُخْل 3 ,  بَخَل 4 ,
a.  Avarice, niggardliness, parsimony.

بَاْخِل
بَاْخِل 21 ,
a.  see 25 .

بَخِيْل
بَخِيْل 25 , ( pl. بُخَلَآءُ 43 ),
a.  Niggard, miser; stingy, avaricious, penurious.

##### Türkçe

بَخِلَ
**بَخِلَ** A (n. ac. **بَخَل** 4) **بَخُلَ** U (n. ac. **بُخْل** 3)
a. [Bi veya 'Ala veya 'An], -e karşı cimri oldu.

بَخَّلَ
**بَخَّلَ** II, **أَبْخَلَ** IV,
a. Cimrilikle suçladı.

تَبَاْخَلَ
**تَبَاْخَلَ** VI
a. [Bi veya 'Ala], -e karşı cimri oldu.

بُخْل
**بُخْل** 3, **بَخَل** 4,
a. Cimrilik, pintilik, hasislik.

بَاْخِل
**بَاْخِل** 21,
a. 25’e bak.

بَخِيْل
**بَخِيْل** 25, (pl. **بُخَلَآءُ** 43),
a. Cimri, pinti; eli sıkı, cimri, hasis.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بخل
بَخِلَ - يَبْخَلُ - بُخْل
بَخِلَ - يَبْخَلُ + كائن + على كائن + بِشيء: يمسك ويمتنع عن إنفاق ماله خوف نفاذه، وطلباً للاسنغناء عن الآخرين
بُخْل: على وزن "فـُعـْل": اسم فعل " بَخِلَ - يَبْخَلُ ": الامساك والامتناع عن الإنفاق خشية النفاذ والفقر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البخل والشح "، وهي:
نَفِسَ - يَنْفَسُ، شَحَّ - يَشُحُّ (شَحَّ - يَشِحُّ)، بَخِلَ - يَبْخَلُ، ضَنَّ - يَضِنُّ (ضَنَّ - يَضَنُّ )، حَسَدَ - يَحْسُدُ، ثَمَدَ - يَثْمِدُ

بخل - يبخل
 	﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ومن يتول فإن الله هو الغني الحميد(24)﴾ الحديد ﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ويكتمون ما آتاهم الله من فضلهوأعتدنا للكافرين عذابا مهينا (37)﴾ النساء
 	﴿ولا يحسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم بل هو شر لهم سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامةولله ميراث السماوات والأرض والله بما تعملون خبير(180)﴾ آل عمران ﴿وأما من بخل واستغنى(8) وكذب بالحسنى(9)فسنيسره للعسرى(10)وما يغني عنه ماله إذا تردى(11)﴾ الليل
 	﴿هاأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا في سبيل الله فمنكم من يبخل ومن يبخل فإنما يبخل عن نفسه والله الغني وأنتم الفقراءوإن تتولوا يستبدل قوما غيركم ثم لا يكونوا أمثالكم (38)﴾ محمد
 	{ فلما آتاهم من فضله بخلوا به وتولوا وهم معرضون(76)  التوبة ﴿إن يسألكموها فيحفكم تبخلوا ويخرج أضغانكم(37)﴾ محمد
البخل
 ﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ومن يتول فإن الله هو الغني الحميد(24)﴾ الحديد ﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ويكتمون ما آتاهم الله من فضلهوأعتدنا للكافرين عذابا مهينا (37)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [بخل] ب خ ل: البُخْلُ و البَخْلُ بالفتح و البَخَلُ بفتحتين كله بمعنى وقد بَخِلَ بكذا من باب فهم وطرب و بُخُلاً أيضا بالضم فهو باخِلٌ و بَخيلٌ و بَخَّلَهُ نسبه إلى البخل ويقال ﴿الولد مَبْخَلَةٌ مجبنة﴾ قلت هذا حديث عن النبي صلى الله عليه وسلم و البَخّال الشديد البخل
الراغب
بخل
- البخل: إمساك المقتنيات عما لا يحق حبسها عنه، ويقابله الجود، يقال: بخل فهو باخل، وأما البخيل فالذي يكثر منه البخل، كالرحيم من الراحم.
والبخل ضربان: بخل بقنيات نفسه، وبخل بقنيات غيره، وهو أكثرها ذما، دليلنا على ذلك قوله تعالى: }الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل{ [النساء/37].
ملخص اللسان
1.     بَخِلَ يَبْخَل بُخْلاً وبَخَلاً، فهو باخل: ذو بُخْل، والبَخْل والبُخول: ضد الكرم،
2.     والبَخَّال: الشديد البُخْل؛
3.     والبَخْلة: بُخْل مَرَّة واحدة.
4.      وبَخَّله: رماه بالبُخل    ونسبه إِلى البُخْل.
5.     وأَبْخَله: وجده بَخيلاً؛
6.     والمَبْخَلة: الشيء الذي يَحْمِلك على البخل.
7.    الوَلَد مَجْبَنَة مَجْهَلة مَبْخَلة: ومَظِنّة لأَن يَحْمِل أَبويه على البخل،
لسان العرب
● - بخل: البُخْل والبَخَل: لغتان وقريء بهما    (* قوله «وقريء بهما» يؤخذ من    القاموس وشرحه: أَنه قريء باللغات الاربع وهي: البخل والبخل كقفل وعنق    والبخل والبخل كنجم وجبل). والبَخْل والبُخول: ضد الكرم، وقد بَخِلَ    يَبْخَل بُخْلاً وبَخَلاً، فهو باخل: ذو بُخْل، والجمع بُخَّال، وبخيل والجميع    بُخَلاء. ورَجُل بَخَل: وُصِف بالمصدر؛ عن أَبي العَمَيْثل الأَعرابي،    وكذلك بَخَّال ومُبَخَّل. والبَخَّال: الشديد البُخْل؛ قال رؤبة:    فَذَاك بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ،    وكُرَّزٌ يَمْشِي بَطِينَ الكُرْزِ    ورجال باخلون. والبَخْلة: بُخْل مَرَّة واحدة. وبَخَّله: رماه بالبُخل    ونسبه إِلى البُخْل. وأَبْخَله: وجده بَخيلاً؛ ومنه قول عمرو بن مَعْدِ    يكرب: يا بني سُلَيْم، لقد سأَلْناكم فما أَبْخَلناكم؛ وقال الشاعر:    ولا مُعدّ بُخْله عن إِبْخال    ويروى أَبخال، فإِن كان كذلك فهو جمع بُخْل أَو بَخَل لأَنه قد جاءت    مصادر مجموعة كالحُلوم والعُقول، وفسر ابن الأَعرابي وجه جمعه قال: معناه    بعد بخل منك كثير؛ وعن ههنا بمعنى بعد كما قال:    وتُصْبح عن غِبِّ الضَّباب، كأَنَّما    تَرَوَّح قَيْنُ الهَضْبِ عنها بِمصْقَلَه    والمَبْخَلة: الشيء الذي يَحْمِلك على البخل. وفي حديث النبي، صفيفيى الله    عليه وسلم: الوَلَد مَجْبَنَة مَجْهَلة مَبْخَلة: هو مفْعَلة من البُخل،    ومَظِنّة لأَن يَحْمِل أَبويه على البخل، ويدعوهما إِليه فَيَبْخَلان    بالمال لأَجله. ومنه الحديث: إِنكم لتُبَخِّلون وتُجَبِّنون.
مقاييس اللغة:
بخل الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي البُخْل وَالبَخَلُ، ورجلٌ بخيلٌ وَباخلٌ، فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة:
فَذَاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ
القاموس المحيط:
البُخْلُ والبُخُولُ، بضمِهِما، وكجَبَلٍ ونَجْمٍ وعُنُقٍ ضِدُّ الكَرَمِ، بَخِلَ، كفَرِحَ وكَرُمَ، بُخْلاً، بالضم والتحريكِ، فهو باخِلٌ من بُخَّلٍ، كرُكَّعٍ، وبَخيلٌ من بُخَلأَ. ورجُلٌ بَخَلٌ، محرَّكةً وصْفٌ بالمَصْدَرِ، وبَخالٌ، كسَحابٍ وشَدَّادٍ ومُعَظَّمٍ. وأبْخَلَهُ وجَدَهُ بَخيلاً. وبَخَّلَهُ تَبْخيلاً رَماهُ به. وكمَرْحَلَةٍ ما يَحْمِلُكَ عليه، ويَدْعُوكَ إليه.
تاج العروس:
ب - خ - ل
البُخْل وهو المشهورُ مِن لُغاتِه . والبُخُولُ بضَمِّهما الأخيرةُ عن الصاغاني . البَخَلُ كجَبَلٍ وبه قرأ الكُوفِيّون غيرَ عاصِم قولَه تعالى : " بالْبَخَلِ " حيث جاء . البَخْلُ مِثْل نَجْمٍ وهذه عن الكِسائي وبه قرأ ابنُ الزُّبَير وقَتادةُ وعُبيد بن عُمَير وأَيوب السَّخْتِيانِي وعبدُ الله بن سُراقَةَ . البخُلُ مِثْل عُنُقٍ وبه قرأ زيدُ بن عليٍّ وعيسى بن عمر كُلُّ ذلك ضِدُّ الكَرَمِ والجُودِ وحَدُّه : إِمساكُ المُقْتَنَياتِ عَمَّا لا يَحِلُّ حَبْسُها عنه وشَرعاً : مَنْعُ الواجِبِ . وقد بَخُلَ بكذا كفَرِحَ وكَرُمَ بُخْلاً بالضَّمِّ والتحْرِيك فهو باخِلٌ مِن قَوْمٍ بُخَّلٍ كرُكَّعٍ وبَخِيلٌ مِن قَوْمٍ بُخَلاءَ يكثُر منه البُخْلُ . ورَجُلٌ بَخَلٌ مُحَرَّكَةً وَصْفٌ بالمصدَر عن أبي العَمَيثَل الأعرابيِّ . رَجُلٌ بَخَالٌ كسَحابٍ وشَدَّادٍ ومُعَظَّمٍ : شَدِيدُ البُخْلِ . قال رُؤْبَةُ :
" فذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ وأَبْخَلَه : وجَدَه بَخِيلاً كأحْمَدَه : وجَدَه مَحمُوداً ومنه قولُ عمرِو بن مَعْدِ يكَرِبَ : يا بني سُلَيم : لَقدْ سألناكُم فما أبْخَلْناكُم . وبَخَّلَهُ تَبخِيلاً : رَماهُ بِه أو نَسَبه إليه أو جَعله بَخِيلاً . ومِن سَجَعات الأساس : المُبَخَّلُ فِداءُ المُخَبَّل والخَبَلُ أَهْوَنُ مِن البَخَل . المَبخَلَةُ كَمَرحَلَةٍ : ما يَحْمِلُكَ عليه ويَدْعُوكَ إليه وبه فُسِّر الحديث : " الوَلَدُ مَبخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ " وكذلك حالُ كُلِّ مَفْعَلَة كالمَهْلَكَة والمَعْطَشَة والمَفازَة وغيرِها حَقَّقه الخَفاجِيُّ في شرح الشِّفاء
ومِمّا يُستَدْرَكُ عليه : البَخِلُ ككَتِفٍ : لُغَةٌ في البُخْلِ بالضّمّ وكذلك البِخْلُ بالكَسْر وبهما قرأ أبو رَجاء العُطارِديُّ قولَه تعالى : " بالبخلِ " . والبِخْلَةُ : المَرَّةُ الواحِدَة مِن البُخْلِ . وبُخَّالٌ كَرُمّانٍ : جَمْعُ باخِلٍ . وداود بن باخلا الإسكَندَرِيُّ صُوفي أخذ عنه سيِّدي محمّد بن وَفا

##### Türkçe

**بخل**
**بَخِلَ - يَبْخَلُ - بُخْل**
**بَخِلَ - يَبْخَلُ** + bir varlık + bir varlığa karşı + bir şey ile: (malının) tükenmesinden korkarak ve başkalarına muhtaç olmamayı istemek için, (malını) tutar ve harcamaktan kaçınır.
**بُخْل**: “فـُعـْل” vezninde: fiil adı **بَخِلَ - يَبْخَلُ**: tükenme ve fakirlik endişesiyle tutma ve harcamaktan kaçınma.
Ve lafız, “**البخل والشح**” lafızlar grubuna mensuptur; o da şudur:
**نَفِسَ - يَنْفَسُ**، **شَحَّ - يَشُحُّ** (**شَحَّ - يَشِحُّ**)، **بَخِلَ - يَبْخَلُ**، **ضَنَّ - يَضِنُّ** (**ضَنَّ - يَضَنُّ** )، **حَسَدَ - يَحْسُدُ**، **ثَمَدَ - يَثْمِدُ**

**بخل - يبخل**
	﴿Cimrilik edenler ve insanlara cimriliği emredenler; kim yüz çevirirse, şüphesiz Allah, O zengindir, övülendir (24)﴾ **الحديد** ﴿Cimrilik edenler ve insanlara cimriliği emredenler ve Allah’ın kendilerine fazlından verdiğini gizleyenler; kâfirler için aşağılayıcı bir azap hazırladık (37)﴾ **النساء**
	﴿Allah’ın kendilerine fazlından verdiği şeyde cimrilik edenler, onu kendileri için hayır sanmasınlar; bilakis o, onlar için şerdir; cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır; göklerin ve yerin mirası Allah’ındır; Allah yaptıklarınızdan haberdardır (180)﴾ **آل عمران** ﴿Ama kim cimrilik eder ve müstağni olur (8) ve en güzeli yalanlarsa (9), onu zora kolaylaştıracağız (10); düştüğü zaman malı ona fayda vermez (11)﴾ **الليل**
	﴿İşte siz, Allah yolunda infak etmeye çağrılıyorsunuz; içinizden kimisi cimrilik eder; kim cimrilik ederse ancak kendi nefsi aleyhine cimrilik eder; Allah zengindir, siz fakirlersiniz; eğer yüz çevirirseniz, sizin yerinize başka bir kavim getirir, sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar (38)﴾ **محمد**
	﴿Onlara fazlından verince, onunla cimrilik ettiler ve yüz çevirdiler; onlar yüz çevirenlerdir (76)﴾ **التوبة** ﴿Eğer onu sizden ister de sizi sıkıştırırsa cimrilik edersiniz ve kinlerinizi çıkarır (37)﴾ **محمد**

**البخل**
﴿Cimrilik edenler ve insanlara cimriliği emredenler; kim yüz çevirirse, şüphesiz Allah, O zengindir, övülendir (24)﴾ **الحديد** ﴿Cimrilik edenler ve insanlara cimriliği emredenler ve Allah’ın kendilerine fazlından verdiğini gizleyenler; kâfirler için aşağılayıcı bir azap hazırladık (37)﴾ **النساء**

**مختار الصحاح**
● [**بخل**] ب خ ل: **البُخْلُ** ve **البَخْلُ** (fetha ile) ve **البَخَلُ** (iki fetha ile), hepsi “mânâ bakımından”dır; ve **بَخِلَ** bununla, **فهم** ve **طرب** babındandır; ve ayrıca **بُخُلاً** (damme ile) de; o hâlde o, **باخِلٌ** ve **بَخيلٌ**dür. Ve **بَخَّلَهُ**: onu cimriliğe nisbet etti. Ve denir: ﴿**الولد مَبْخَلَةٌ مجبنة**﴾. Dedim: bu, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir hadistir. Ve **البَخّال**: şiddetli cimrilik (sahibi).

**الراغب**
**بخل**
- **البخل**: elde edilen şeyleri, kendisinden alıkonulması hak olmayan şeyden alıkoymaktır; onun karşıtı **الجود**dur. Denir: **بخل**; o hâlde o **باخل**dir. **البخيل** ise, kendisinden cimrilik çokça olan kimsedir; **الرحيم**in **الراحم**dan (olması) gibi.
Ve **البخل** iki kısımdır: kendi sahip olduklarıyla cimrilik ve başkasının sahip olduklarıyla cimrilik; bu, onların en çok yerileni olandır. Buna delilimiz, Yüce Allah’ın sözü: }**الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل**{ [**النساء/37**].

**ملخص اللسان**
1. **بَخِلَ يَبْخَل بُخْلاً وبَخَلاً**; o hâlde o **باخل**dir: **بُخْل** sahibi; ve **البَخْل** ve **البُخول**: cömertliğin zıddı,
2. ve **البَخَّال**: şiddetli **بُخْل** (sahibi);
3. ve **البَخْلة**: bir defalık **بُخْل**.
4. ve **بَخَّله**: onu **بُخل** ile itham etti ve onu **البُخْل**e nisbet etti.
5. ve **أَبْخَله**: onu **بَخيلاً** buldu;
6. ve **المَبْخَلة**: seni cimriliğe sevk eden şey.
7. **الوَلَد مَجْبَنَة مَجْهَلة مَبْخَلة**: ve (bu), anne-babasını cimriliğe sevk etmesi için bir zann yeri.

**لسان العرب**
● - **بخل**: **البُخْل** ve **البَخَل**: iki lugattır ve ikisiyle de kıraat edilmiştir. (* “ve ikisiyle de kıraat edilmiştir” sözü, **القاموس** ve şerhinden alınır: dört lugatla kıraat edildiği, yani: **البخل** ve **البخل** (قفل ve عنق gibi) ve **البخل** ve **البخل** (نجم ve جبل gibi)). Ve **البَخْل** ve **البُخول**: cömertliğin zıddıdır. Ve **بَخِلَ يَبْخَل بُخْلاً وبَخَلاً**; o hâlde o **باخل**dir: **بُخْل** sahibi; çoğulu **بُخَّال**dır; ve **بخيل** ve hepsi **بُخَلاء**dır. Ve **رَجُل بَخَل**: masdar ile vasfedildi; Ebû’l-**العَمَيْثل** el-A‘râbî’den; ve yine **بَخَّال** ve **مُبَخَّل**. Ve **البَخَّال**: şiddetli **البُخْل** (sahibi); Rü’be dedi ki:
فَذَاك بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ،
وكُرَّزٌ يَمْشِي بَطِينَ الكُرْزِ
Ve **رجال باخلون**. Ve **البَخْلة**: bir defalık **بُخْل**. Ve **بَخَّله**: onu **بُخْل** ile itham etti ve onu **البُخْل**e nisbet etti. Ve **أَبْخَله**: onu **بَخيلاً** buldu; bunun örneği, Amr b. Ma‘dî yekrib’in sözü: يا بني سُلَيْم، لقد سأَلْناكم فما أَبْخَلناكم؛ ve şair dedi ki:
ولا مُعدّ بُخْله عن إِبْخال
Ve **أَبخال** diye de rivayet edilir; eğer öyle ise, o, **بُخْل** yahut **بَخَل**ın cem‘idir; çünkü **الحُلوم** ve **العُقول** gibi cem‘ edilmiş masdarlar gelmiştir. Ve İbnü’l-A‘râbî, onun cem‘inin yönünü açıkladı; dedi ki: mânâsı, senden çokça bir cimrilikten sonra. Ve burada **عن** “sonra” mânâsınadır; şu sözde olduğu gibi:
وتُصْبح عن غِبِّ الضَّباب، كأَنَّما
تَرَوَّح قَيْنُ الهَضْبِ عنها بِمصْقَلَه
Ve **المَبْخَلة**: seni cimriliğe sevk eden şey. Ve Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde: **الوَلَد مَجْبَنَة مَجْهَلة مَبْخَلة**: o, **البُخل**den **مفْعَلة**dir; ve anne-babasını cimriliğe sevk etmesi için bir zann yeridir; ve onları ona çağırır; onun için mal ile cimrilik ederler. Ve ondan (şu) hadis: **إِنكم لتُبَخِّلون وتُجَبِّنون**.

**مقاييس اللغة:**
**بخل**: **الباء** ve **الخاء** ve **اللام** bir tek kelimedir; o da **البُخْل** ve **البَخَلُ**dür. Ve bir adam **بخيلٌ** ve **باخلٌ**dür; eğer bu onun hâli ise, o **بخَّالٌ**dır. Rü’be dedi ki:
فَذَاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ

**القاموس المحيط:**
**البُخْلُ** ve **البُخُولُ**, ikisinin de dammesiyle; ve **جَبَلٍ** ve **نَجْمٍ** ve **عُنُقٍ** gibi: cömertliğin zıddı. **بَخِلَ**, **فَرِحَ** ve **كَرُمَ** gibi; **بُخْلاً**, damme ile ve hareke ile; o hâlde o, **باخِلٌ**dür; **بُخَّلٍ**den, **رُكَّعٍ** gibi; ve **بَخيلٌ**dür; **بُخَلأَ**dan. Ve bir adam **بَخَلٌ**, harekeli: masdar ile vasıf. Ve **بَخالٌ**, **سَحابٍ** ve **شَدَّادٍ** ve **مُعَظَّمٍ** gibi. Ve **أبْخَلَهُ**: onu **بَخيلاً** buldu. Ve **بَخَّلَهُ تَبْخيلاً**: onu bununla itham etti. Ve **كمَرْحَلَةٍ**: seni ona sevk eden ve seni ona çağıran şey.

**تاج العروس:**
ب - خ - ل
**البُخْل**: lugatlarının meşhuru. Ve **البُخُولُ**: ikisinin dammesiyle; sonuncusu, Sâğânî’den. **البَخَلُ** **جَبَلٍ** gibi; ve onunla, **عاصِم** dışındaki Kûfeliler, Yüce Allah’ın “**بالْبَخَلِ**” sözünü, geldiği yerde okudular. **البَخْلُ** **نَجْمٍ** gibi; bu, Kisâî’dendir; ve onunla İbnü’z-Zübeyr, Katâde, Ubeyd b. Umeyr, Eyyûb es-Sahtiyânî ve Abdullah b. Surâka okudu. **البخُلُ** **عُنُقٍ** gibi; ve onunla Zeyd b. Ali ve Îsâ b. Ömer okudu. Bütün bunlar, **الكَرَم** ve **الجُود**un zıddıdır. Ve onun haddi: elde edilen şeyleri, kendisinden alıkonulması helâl olmayan şeyden alıkoymaktır; şer‘an: vacibi engellemektir. Ve **بَخُلَ** bununla, **فَرِحَ** ve **كَرُمَ** gibi; **بُخْلاً** damme ile ve hareke ile; o hâlde o, **باخِلٌ**dür; **قَوْمٍ بُخَّلٍ**den, **رُكَّعٍ** gibi; ve **بَخِيلٌ**dür; **قَوْمٍ بُخَلاءَ**dan; kendisinden **البُخْل** çokça olur. Ve bir adam **بَخَلٌ**, harekeli: Ebû’l-**العَمَيثَل** el-A‘râbî’den, masdar ile vasıf. Bir adam **بَخَالٌ** **سَحابٍ** ve **شَدَّادٍ** ve **مُعَظَّمٍ** gibi: şiddetli **البُخْل** (sahibi). Rü’be dedi ki:
" فذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ
Ve **أَبْخَلَه**: onu **بَخِيلاً** buldu; **أحْمَدَه**: onu övülmüş buldu (gibi). Ve ondan, Amr b. Ma‘dî yekrib’in sözü: يا بني سُلَيم : لَقدْ سألناكُم فما أبْخَلْناكُم. Ve **بَخَّلَهُ تَبخِيلاً**: onu bununla itham etti yahut ona nisbet etti yahut onu **بَخِيلاً** yaptı. Ve **الأساس**ın secilerinden: **المُبَخَّلُ فِداءُ المُخَبَّل** ve **الخَبَلُ** **البَخَل**den daha hafiftir. **المَبخَلَةُ** **كَمَرحَلَةٍ**: seni ona sevk eden ve seni ona çağıran şey; ve bununla hadis tefsir edildi: "**الوَلَدُ مَبخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ**". Ve yine, her **مَفْعَلَة**in hâli böyledir; **المَهْلَكَة** ve **المَعْطَشَة** ve **المَفازَة** ve başkaları gibi; bunu, Hafâcî, **الشفاء** şerhinde tahkik etti.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **البَخِلُ** **كَكَتِفٍ** gibi: dammeli **البُخْل**de bir lugattır; ve yine **البِخْلُ** kesre ile; ve ikisiyle de Ebû Recâ el-‘Atâridî, Yüce Allah’ın “**بالبخلِ**” sözünü okudu. Ve **البِخْلَةُ**: **البُخْل**den bir tek defadır. Ve **بُخَّالٌ** **كَرُمّانٍ** gibi: **باخِلٍ**in cem‘idir. Ve Dâvûd b. Bâhilâ el-İskenderî: sûfî; ondan, efendim Muhammed b. Vefâ aldı.
