# بدأ (ب-د-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Badiye çöl demektir

- Harfler: ب - د - أ
- Kur'an'da: 15 geçiş · 14 ayet · 8 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بدء · بدأَ

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَبْدَأُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A3%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Başlar | 6 | 5 | [10:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/10:4.md) |
| [يُبْدِئُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%A6%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Başlatır | 3 | 3 | [29:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/29:19.md) |
| [بَدَءُوكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A1%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلُوكُمْ | Size başladılar | 1 | 1 | [9:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/9:13.md) |
| [بَدَأَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A3%D9%8E.md) | فَعَلَ | Başladı | 1 | 1 | [29:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/29:20.md) |
| [بَدَأَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَكُمْ | Size başladı | 1 | 1 | [7:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/7:29.md) |
| [بَدَأْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Başladık | 1 | 1 | [21:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/21:104.md) |
| [فَبَدَأَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A3%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Başladı | 1 | 1 | [12:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/12:76.md) |
| [وَبَدَأَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A3%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve başladı | 1 | 1 | [32:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/32:7.md) |

## Mücavir kökler — 78 mücavir (102 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 10 ortak ayet · G² 89 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
2. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 9 ortak ayet · G² 43 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
3. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
4. [سجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Siccil kap veya kılıf demektir
5. [طوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Buğday demeti demektir
6. [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Vika, şekil değiştirmeyen kap, vi’a şekil değiştiren kap…
7. [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Getirin
8. [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bozulmuş iptir
9. [برهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sizin burhanınız
10. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
11. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Döllenmiş yumurta
12. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
13. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
14. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dane, inek yavrusuna denir
15. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
16. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
17. [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hümem kömür demektir
18. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derc : “Derc” tomar demektir
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
20. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gezerler
21. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
22. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Düzlük demektir
23. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
24. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
25. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Alet kaldıraç demektir
26. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fek alt veya üst çene demektir
27. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
28. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tuzak demektir
29. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hales : Çekirdek içidir
30. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
31. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
32. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İçecek
33. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
34. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
35. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üst
36. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
37. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Şey
38. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
39. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sağ yandır
40. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
41. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yüz demektir
42. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
43. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
44. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
45. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
46. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
47. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahip
48. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Üzüm demektir
49. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
50. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Korkuluk demektir
51. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
52. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kıdr kazandır
53. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
54. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yumruk demektir
55. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
56. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
57. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
58. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
59. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
60. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدأ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أنشأ, [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md), [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md), [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işe, eyleme veya varoluşa daha önce bir örneği bulunmaksızın ilk adımla girişmek, öne çıkmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratılışın ilk safhasını (mebde') kurarak yeniden yaratılışa (meâd) ontolojik zemin oluşturmak |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve ahlaki süreçlerin kurucu ilk hamlesi; sorumluluğu ve devamındaki döngüyü başlatan ilk illet |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zamansal bir «kronolojik başlangıç» olarak daraltılması, Kur'an'daki kurucu ve döngüsel yaratılış boyutunun ıskalanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بد | Bir sınırın dışına çıkma, gizlilikten kurtulup aşikâr olma, ayrışarak öne fırlama (örneğin [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) ansızın fırlamak/doğmak, [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md) benzersiz biçimde ortaya çıkmak, [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md) gövdesiyle belirginleşmek, [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) sahrada/açıkta belirmek) | أ | Hemze unsuru çekirdeğin taşıdığı beliriş hareketini kesin, ani ve kurucu bir ilk kesit haline getirerek eylemin başka hiçbir öncülü olmaksızın ilk defa vazedilmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Potansiyel durumun korunduğu iç mekânı, varlığın henüz belirmemiş olan gizli ve mahfuz başlangıç noktasını simgeler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | İçeride olandan dışarıya açılan geçiş eşiğini, saklı durumdan eyleme doğru yönelen hareketi temsil eder. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi sevk eden asal kuvveti, öncü ve başlatıcı ilk iradeyi ifade eder. |
| بدأ | Saklı olandan (ev) geçiş eşiğiyle (kapı) çıkarak kurucu bir kudretle (öküz başı) ilk adımı atıp eylemi varlık alanına sürmek. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yerden başka bir yere doğru ilk defa yola çıkmak; ganimet ve pay dağıtımında en saygın kişiye ayrılan ilk hisse (البُدْأَة); parmak eklemlerinin belirgin biçimde dışa vurması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ubeyd b. el-Ebras şiirinde acziyet ve hareketsizliği betimlerken kökün eyleme güç yetirememe boyutunu şöyle şahitlendirir: فاليوم لا يبدى ولا يعيد (Artık bugün ne yeni bir şey başlatabiliyor ne de eskisine dönebiliyor). |
| Erken Arapça kullanım | Bir işe veya sefere sıfırdan ilk adımla başlama durumunu ifade eden رجع عوده على بدئه (Başladığı yere geri döndü) ve هو بدؤ هذا الأمر (Bu işin başlatıcısı odur) deyimleri. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça بدأ kökü, Sami dillerinde genel olarak bir şeyin daha önce mevcut değilken ilk defa tasarlanıp ortaya konulması, kurucu mahiyette meydana getirilmesi alanı ile irtibatlıdır. İbranice ve Aramicede בדא (b-d-ʾ) formu kök itibarıyla "uydurmak, yoktan ortaya koymak, zihinden kurup ihdas etmek" (örneğin 1. Krallar [12:33](https://lisan.digital/tr/ayet/12:33.md)'teki kalbinden ihdas etti kullanımı) anlamına gelirken, Arapçada bu kök pejoratif anlam yükünden arınarak doğrudan ontolojik ve fiili düzlemde "ilk defa yapmak, örneksiz başlatmak" çekirdeğine yerleşmiştir. Fenike ve Ugarit zemininde de kökün ayrılma ve beliriş bildiren ikili çekirdeklerle morfolojik akrabalığı bulunur; Arapça kök bu ilksel kökten türeyerek zamanın ve eylemin ilk sıfır noktasını kurma anlamını kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بد ikili çekirdeğinden türeyiş | Çekirdeğin dışa vurma ve belirme niteliği, hemze ilavesiyle ilk kurucu başlangıca dönüştürülmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בדא (b-d-ʾ) ve Süryanice karşılıklar | İbranicede zihinsel bir kurguyla yoktan tasarlamak manası taşırken Arapçada nesnel ve somut başlatma anlamına evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ayrışma ve çıkış kökleri | Doğu Çad ve Berberice katmanlarında ayrışma/ortaya çıkma kökleriyle fonetik yakınlıklar öne sürülmüştür. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدأ | Anlamlı | Başlamak, ilk defa var etmek | Bir işe veya yaratılışa öncülü olmaksızın ilk adımı atarak girişmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| بأد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilimde müstakil bir kök kullanımı tespit edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [دبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamlı | Kabak (dübbâ), çekirge yavrusu | Hızlıca çoğalma ve yumuşak bitkisel kabuk bağlama hali. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md) | Anlamlı | Süreklilik, alışkanlık, yorulmaksızın devam etme | Bir işin üzerine kesintisiz düşmek, adet haline getirmek. | Kur'an'da geçer; başlatılan eylemin sürekliliğidir. |
| [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) | Anlamlı | Sonsuzluk, kesintisizlik, yabani kalma | Zamanın başı veya sonu olmayan uzantısı; yabanileşme. | Kur'an'da geçer; başlangıcın zamansal uzamı. |
| [أدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8.md) | Anlamlı | İncelik, terbiye, ziyafete davet etme | İnsanları güzel bir tutum etrafında bir araya getirme. | Kur'an'da geçmez; ahlaki disiplin. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدأ | Merkez | İlk kurucu başlangıç | Eylemi veya varlığı daha önce örneği yokken ilk defa harekete geçirmek | Sürecin sıfır noktasını tayin eder. |
| أنشأ | Komşu | Büyüterek var etme | Bir şeyi aşama aşama geliştirip boy attırarak ortaya çıkarmak | Süreç ve gelişim vurgusu öndedir. |
| [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Takdir ve biçimlendirme | Maddeyi veya unsurları ölçüp biçerek yeni bir surete kavuşturmak | Ölçü, oran ve takdir esastır. |
| [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Yarıp açığa çıkarma | Varlığı kendi öz doğası (fıtratı) üzere ilk defa yararak varlık alanına çıkarmak | Potansiyelin yarılması ve açılmasıdır. |
| [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Yayma ve türetme | Varlığı çoğaltarak yeryüzüne serpiştirmek | Çokluk ve yayılma yönü belirgindir. |
| [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) | Zıt | Geri dönme, tekrarlama | Başlanan noktaya geri dönmek, bir şeyi yeniden var etmek veya sürdürmek | بدأ kökünün başlattığını tekrarlayan zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدأ | İlk defa yapmak, başlamak | Eylemi yokluktan veya başlangıç noktasından ilk olarak başlatma halidir. | Kesin |
| Latince | inchoare, initiare, incipere | Başlatmak, adım atmak, kurmak | İnisiyasyon ve ilk adımı karşılar; ancak yoktan var etme kudretini tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | initiate, originate, commence | Başlatmak, kökenini oluşturmak | Originate varoluşsal kökeni, initiate ise bir sürecin ilk vazedilişini verir. | Kesin |
| Almanca | initiieren, anfangen, begründen | Başlatmak, temelini atmak | Begründen ilkesel kuruluşu, anfangen zamansal ilk adımı belirtir. | Güçlü |
| Fransızca | initier, commencer, originer | Başlatmak, kaynaklık etmek | Bir olguyu ilk kez tesis etme veya devreye sokma nüansını taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يبدأ الخلق ثم يعيده | Ontolojik ilk yaratılış (el-ibtidâ) | Kâinatın ve canlıların sıfırdan yaratılması ve bunun dirilişe delil kılınması bağlamı (Yûnus [10:4](https://lisan.digital/tr/ayet/10:4.md), el-Ankebût [29:19](https://lisan.digital/tr/ayet/29:19.md)). |
| بدأ خلق الإنسان | İnsanın ilk hilkati | Âdem'in topraktan ilk defa yaratılış aşaması bağlamı (es-Secde [32:7](https://lisan.digital/tr/ayet/32:7.md)). |
| بدؤوكم أول مرة | Düşmanlığı ve savaşı ilk başlatan taraf olma | Ahdi bozan ve saldırgan eylemi ilk defa fiiliyata döken topluluk bağlamı (et-Tevbe [9:13](https://lisan.digital/tr/ayet/9:13.md)). |
| بادي الرأي / بادئ الرأي | İlk bakışta beliren, aceleyle verilmiş düşünce | Kıraat farkıyla kökleşip hemzeli okunuşta aklın ilk sathî hamlesini niteleme bağlamı (Hûd [11:27](https://lisan.digital/tr/ayet/11:27.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | el-Mübdi' ismi ve hudûs meselesi | Âlemin ezeli olmayıp bir başlangıçla (hudûs) yaratılması; ilk yaratılışın ahiretteki iâdeye (yeniden dirilişe) delil teşkil etmesi. | Yoktan ilk var ediş ve ontolojik öncelik. |
| Fıkıh | İbadet ve akitlerin iftitah anı | Namazın iftitah tekbiriyle başlaması, oruç ve hac ihramının başlangıç sınırları ve akitlerin kuruluş anı. | Hukuki geçerliliği doğuran ilk kurucu işlem. |
| Tefsir | Bed' ve iâde diyalektiği | Mekkî ayetlerde inkârcıların dirilişi imkânsız görmesine karşı ilk yaratılışın kolaylığı üzerinden tevhidin ispatı. | Varlığın döngüsel mantığının ilk ayağı. |
| Hadis | Bed'ü'l-vahy ve bed'ü'l-halk rivayetleri | Sahih külliyatların ilk kitaplarında vahyin ve kâinatın nasıl başladığına dair haberlerin tanzimi. | Tarihsel ve metafizik ilk eşiğin kaydı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve diriliş akidesi | Mebde' (Köken) | İtikadi temellendirme | Varlığın tesadüfle değil ilahi bir başlatma ile varlık bulduğunu tescil eder. | Kesin |
| İlmi | Bilimsel nedensellik ve kozmoloji | Başlangıç koşulları ($t_0$) | Modeli kurma | Bir fenomenin incelenmesinde ilk hareket ettirici kuvveti ve sınır şartını tanımlar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ve toplumsal meşruiyet | Kurucu irade / İlk hamle | Sorumluluğu yükleme | Çatışmada veya sözleşmede ilk adımı atanın hukuki statüyü belirlemesini sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve girişim zinciri | İlk sermaye / İnisiyatif | Döngüyü harekete geçirme | İktisadi süreçlerde atıl kaynağı ilk defa üretime sevk eden kurucu hamleyi simgeler. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Başlangıç sınır değer problemi (Initial boundary condition) | Diferansiyel denklemlerde ve dinamik sistemlerde zamanın sıfır noktasındaki durum ($t=0$), sonraki tüm evrimin türediği tekil ve kurucu koordinattır. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurucu iktidar momenti (Pouvoir constituant) | Hukuk ve siyaset teorisinde mevcut bir düzene dayanmaksızın yeni bir hukuki ve anayasal nizamı ilk defa tesis eden irade hamlesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sıradan bir zaman çizelgesindeki herhangi bir «işe başlama» fiiline indirgeyerek, arkasındaki ontolojik kudret ve kurucu model boyutunu gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da بدأ, mutlak yaratıcı kudretin eşyayı sıfırdan var etmesi ve bunun zorunlu sonucu olarak yeniden diriltmeye muktedir oluşunun (bed' - iâde dengesi) şaşmaz delilidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Diriliş (ba's) inancını ilk yaratılıştan kopuk mucizevi bir istisna sanmak; oysa Kur'an mantığında ilk başlatma gerçekleşmişse ikincisi mantıksal olarak daha kolay ve kaçınılmazdır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın başlangıcını (mebde') doğru kavramadan akıbetini (meâd) anlamak mümkün değildir; kök, ilahi fiilin sürekliliğini ve yaratılışın döngüsel tutarlılığını ispatlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Özellikle Mekke döneminde müşriklerin ahiret inkârını çürüten ayetlerde ve kâinatın yaratılış yasalarını tefekküre çağıran kevni ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın bir defaya mahsus olup bittiğini savunan deist kabulleri ve varlığın ezeli olduğunu öne süren materyalist yaklaşımları geçersiz kılar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir mekândan dışarıya ilk adımı atıp çıkmak, pay dağıtımında en seçkin ilk hisseyi ayırmak.
- Soyut anlam: Öncesinde bir model veya emsal bulunmaksızın bir süreci, varlığı veya eylemi ilk defa tesis edip harekete geçirmek.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal ve ahlaki sistemlerin kurucu ilk adımı; diriliş ve dönüşüm fonksiyonunun zorunlu öncülü (mebde').
- LaTeX modeli: $$S_0 = \mathcal{B}(\emptyset) \implies S_t = \mathcal{F}(S_0) \implies \mathcal{R}(S_t) \sim S_0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\emptyset$ mutlak yokluk veya eylemsizlik halini, $\mathcal{B}$ kurucu başlatma operatörünü (بدأ), $S_0$ ortaya çıkan ilk başlangıç durumunu temsil eder. $\mathcal{F}$ zaman içindeki yayılma ve gelişim fonksiyonunu, $S_t$ varlığın ulaştığı nihai hali simgeler. $\mathcal{R}$ ise geri döndürme ve yeniden yaratma operatörüdür ([عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md)); böylece ilk başlangıcı yapan iradenin ($S_0$), nihai durumu da aynı başlangıç modeli üzerinden yeniden diriltmeye muktedir olduğu bağıntılanır.

## Geçtiği ayetler (14 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/7:29.md) — بَدَأَكُمْ

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi ona doğrultun. Ve dinde ancak kendisine muhlisler olarak yalvarın. İlk önce sizi yarattığı gibi, yine O’na döndürüleceksiniz.

### [Tevbe 9:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/9:13.md) — بَدَءُوكُمْ

أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Yeminlerini bozan, peygamberi yurdundan çıkarmaya teşebbüs eden bir kavim ile döğüşmez misiniz? Ki, önceleri kendileri başlamışlardır. Onlardan korkar mısınız? Şayet mü’minler iseniz asıl korkmanız gereken; Allah’tır.

### [Yunus 10:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/10:4.md) — يَبْدَأُ

إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ

Meal (IK): Hepinizin dönüşü O’nadır. Allah’ın vaadi haktır. Doğrusu O, yaratmaya başlar, sonra iman edip iyi amel işleyenlere adaletle karşılık vermek için onu tekrar eder. Küfredenlere de; küfreder olmalarından dolayı kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azab vardır.

### [Yunus 10:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/10:34.md) — يَبْدَأُ

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

Meal (IK): De ki: Ortaklarınız içinde önce yaratan, sonra bunu tekrar eden var mıdır? De ki: Allah önce yaratır, sonra bunu tekrar eder. Nasıl da döndürülüyorsunuz?

### [Yusuf 12:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/12:76.md) — فَبَدَأَ

فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bunun üzerine kardeşinin kablarından evvel onlarınkini aramaya başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte Biz, Yusuf için böyle bir tedbir kullandık. Yoksa o hükümdarın dinine göre; kardeşini tutabilecek değildi. Meğer ki Allah dileye. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve her bilgi sahibinin üstünde bir bilen vardır.

### [Enbiya 21:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/21:104.md) — بَدَأْنَا

يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ

Meal (IK): Göğü kitab dürer gibi düreceğimiz gün; yaratmaya ilk başladığımız gibi katımızdan verilmiş bir vaad olarak onu yeniden var edeceğiz. Doğrusu Biz, yapanlar olduk.

### [Neml 27:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/27:64.md) — يَبْدَأُ

أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Yoksa, önce yaratan, sonra da onu iade edecek olan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? De ki: Şayet doğru sözlü iseniz, delilinizi getirin.

### [Ankebut 29:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/29:19.md) — يُبْدِئُ

أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ

Meal (IK): Görmediler mi ki; Allah yaratmayı nasıl başlatıyor sonra da onu iade ediyor? Şüphesiz bu, Allah’a pek kolaydır.

### [Ankebut 29:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/29:20.md) — بَدَأَ

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da Allah’ın yaratmaya nasıl başladığını bir görün. İşte Allah; yeni bir ahiret hayatını da tekrar yaratacaktır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Rum 30:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/30:11.md) — يَبْدَأُ

اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Allah; ilkin yaratır, sonra onu iade eder. En sonunda hepiniz O’na döndürüleceksiniz.

### [Rum 30:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/30:27.md) — يَبْدَأُ

وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): İlkin yaratıp sonra onu iade eden O’dur. Bu, O’nun için pek kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce misal O’nundur. Ve O; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Secde 32:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/32:7.md) — وَبَدَأَ

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Ki, yarattığı her şeyi güzel yaratan O’dur. İnsanı yaratmaya da çamurdan başlamıştır.

### [Sebe 34:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/34:49.md) — يُبْدِئُ

قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ

Meal (IK): De ki: Hak gelmiştir. Artık batıl, ne yeniden bir şey ortaya koyabilir, ne de geri getirebilir.

### [Buruc 85:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/ayet/85:13.md) — يُبْدِئُ

إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ

Meal (IK): Önce yaratıp sonra tekrarlayan O’dur, O.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Badiye çöl demektir. Beda çöle çıkmak, ortaya çıkmak anlamına gelir. Başlamak manasında bedee olmuştur. Ya hemzeye dönüşmüştür.
Bede, Yubdiu Vaha demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن يَشرَبوا ما فيها وهو غير مُسْكِرٍ، وقال:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: دُبّـاءَةٌ		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ
بدؤ، بدء:
بَدَا الشيءُ يَبْدُو بَدْواً وبُدُواً أي ظهر.
وبَدَأني فلان بكذا. وبَدا له في هذا الأمر بَداءً وبَدْوا.
ولبادية اسْمٌ للأرض التي لا حَضَرَ فيها أي لا مَحَلَّةَ فيها دائمة، فإذا خَرَجُوا من الحَضَر إلى المراعي والصّحارَى قيل: بَدَوا بَدْواً.
ويقال: أهل البَدْوِ وأهلُ الحَضَر.
والبَدْءُ، مهموز، وبَدَأ الشيءَ يبدَأُ أي يَفْعَلُهُ قبل غيره، واللهُ بَدَأَ الخَلْقَ وأَبدَأ واحدٌ.
والبَديءُ: الشيءُ المخلوق، ورُبَّما استعملوه في أمرٍ عجيب، قالوا: أمْرٌ بَديءٌ أي عجيب.
والبَداء يكني عنه الفعل أَبدَى يُبدي.
والبَدْءُ من الرجال: السيِّد الذي يُعَدُّ في أول من يُعَدّ في سادات قومه.
واعطْيتُه بَدْءاً من اللَّحم، وجمعه أبداء، يقال: نَحْضه أي قِطعة، ويقال: عُضوٌ تامٌّ قال طرفة:
وهُمُ أبْسارُ لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ أَبداءَ الجُزُرْ
وقال أبو عمرو: الأبداء: المفاصل، والواحد بَدىً، مقصور، ويقال: بَدْء، وجمعُه بُدُوء مثال بُدوع.
ورجلٌ مَبدوء أي مَجْدور اصابَه الجُدَريُّ.
وتقول: فَعَل ذلك عَوْداً وبَدءاً، أو في عَوْدِه وبَدئه، أو في عودته وبَدْأَتِه.
وبئرٌ بَديء: ليست بعادِيّة، ابتُدِئَتْ فَحُفِرَتْ بَديئاً حديثاً.
ييد:
البَيْدُ من قولك: بادَ يَبيدُ، وأبادَه اللهُ.
والبَيداءُ: مَفازَةٌ لا شيءَ فيها، وبين المَسجِدَيْنِ ارضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء.
وفي الحديث: "إنّ قوماً يغزون البيت فإذا نَزَلوا البيداءَ، وهي مَفازةٌ بني مَكَّةَ والمدينة مَلساءُ، بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فيقول: يا بَيْداءُ يِيدِي بهم فيُخسَفَ بِهم." وبَيْدَ بمعنى غير، ويقال: بمعنى على، ومَيدَ لغةٌ فيها.
وأتانٌ بَيْدانة أي تسكُن البَيْداءَ.
أبد:
وأتانٌ أَبِد: في كل عامٍ تَلِد، وقيلك الإبِدِ الوحشية، ويقال: أَبِلٌ أَبِدٌ، وليس في كلامِ العرب فِعِلٌ إلا أن يتكَلَّفَ مُتَكَلِّفٌ فيَبني كلمةً مُحْدثةً على فِعِل فيتكلَّم بها، فأمّا ما جاء عن العرب فهو الذي جَمَعناه، ويقال: إبْلٌ وخِطبٌ ونِكْحٌ.
وآبادُ الجهر: طَوالُ الدهر، والأَبيد مثل الآباد.
والآبدة: الغريبةُ من الكلام، والجميع أوابد، والأوابد: الوَحْشُ.
وتَأَبَّدَ فلانٌ: طالتْ غُربَتُه.
وتأبَّدَتِ الدارُ: خَلَت من أهلها.
دءب:
الدُّؤوُب: المبالغة في السَّيْر، وأدْأبَ الرجلُ الدابَّة إِدآباً إذا اتعَبَها، والفعل اللازم دَأَبَت الدابَّةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً.
وقوله تعالى: "كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ" أي كعادتهم وحالهم.
أدب:
رجلٌ أَديبٌ مُؤَدَّبٌ يُؤَدِّبُ غيرَه وَيتَأَدَّب بغير.
والآدِبُ: صاحبُ المَأْدُبة، وقد أدَبَ القَومُ أدْباً، وأَدَبتُ أنا.
والمَأدوبة: المرأة التي صُنعَ لها الصَّنيعُ.
والمَأْدُبة والمَأْدَبة، لغتان: دَعوة على الطعام.
وبد:
الوَبَدُ: سوء الحال، يقال: وَبدَت حاله تَوْبَدُ وبداً، قال:
ولو عالَجنَ من وَبَدٍ كِبالاً

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الباء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**د ب أ**، **ب د و**، **ب د أ**، **ب ي د**، **أ ب د**، **د أ ب**، **أ د ب**، **و ب د** kullanılagelenlerdir
**دباً**:
**الدُّبّاء**: kabak; bir tanesi **دُبّاءةٌ**’dir.
Hadiste Peygamber’den -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- rivayet olunduğuna göre, **الدُّباء** ve **الحَنْتَم** ve **النَّقير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı ve alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onları içinde nebîz yapmaktan nehyetti. Sonra -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- içinde nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değil iken içmeleri şartıyla ruhsat verdi ve dedi ki:
“Eğer geldi: dedin: **دُبّـاءَةٌ**		yeşilliklerden, gölcüklerde batırılmış”

**بدؤ**، **بدء**:
**بَدَا** şey **يَبْدُو** **بَدْواً** ve **بُدُواً**; yani göründü.
Ve falan kimse beni bununla başlattı. Ve bu işte ona **بَداءً** ve **بَدْوا** göründü.
Ve **بادية**’nin, içinde **حَضَر** bulunmayan yer için bir adı vardır; yani içinde daimî bir yerleşim yoktur. Şehirden otlaklara ve çöllere çıktıklarında: **بَدَوا بَدْواً** denir.
Ve denir: **أهل البَدْوِ** ve **أهلُ الحَضَر**.
Ve **البَدْءُ**, hemzeli; ve **بَدَأ** şeyi **يبدَأُ**; yani onu başkasından önce yapar. Ve Allah yaratmayı **بَدَأَ**; ve **أَبدَأ** bir (kimsedir).
Ve **البَديءُ**: yaratılmış şey; bazen onu şaşırtıcı bir işte kullanırlar; derler: **أمْرٌ بَديءٌ**; yani şaşırtıcı.
Ve **البَداء**’dan kinaye edilen fiil **أَبدَى يُبدي**’dir.
Ve erkeklerden **البَدْءُ**: kavminin efendileri içinde sayılanların ilki içinde sayılan efendi.
Ve ona etten bir **بَدْءاً** verdim; çoğulu **أبداء**’dır. Denir: **نَحْضه**; yani bir parça. Ve denir: tam bir uzuv. **طرفة** dedi ki:
“Ve onlar, **لقمان**’ın bakışlarıdır;		kış şiddetlendiğinde, deve kesimlerinin **أبداء**’ını kaynattı.”
Ve Ebû Amr dedi: **الأبداء**: eklemler; bir tanesi **بَدىً**’dir, maksûr; ve denir: **بَدْء**; çoğulu **بُدُوء**’dur, **بُدوع** misali.
Ve **مَبدوء** bir adam: yani çiçek hastalığına tutulmuş; ona çiçek hastalığı isabet etmiştir.
Ve dersin: onu **عَوْداً** ve **بَدءاً** olarak yaptı; yahut onun **عَوْدِه** ve **بَدئه**’inde; yahut onun dönüşünde ve onun **بَدْأَتِه**’inde.
Ve **بَديء** bir kuyu: eski (kullanımdan kalma) değildir; başlanmıştır da kazılmıştır; yeni olarak, taze olarak.

**ييد**:
**البَيْدُ**, senin “**بادَ يَبيدُ**” sözünden; ve Allah onu **أبادَه**.
Ve **البَيداءُ**: içinde hiçbir şey olmayan bir çöl; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan dümdüz bir arazi vardır.
Hadiste: “Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde -ki o, Mekke ile Medine arasında dümdüz bir çöldür- Allah bir melek gönderir; o da der ki: ey **بَيْداءُ** onlarla **يِيدِي**; böylece onlarla yer yarılır da batırılırlar.” Ve **بَيْدَ** “başka/غير” manasındadır; ve “üzerine/على” manasında da denir; ve **مَيدَ** onun bir lehçesidir.
Ve **بَيْدانة** bir dişi eşek: yani **البَيْداء**’da sakin olur.

**أبد**:
Ve **أَبِد** bir dişi eşek: her yıl doğurur. Ve denildi ki: **الإبِدِ** vahşîdir. Ve denir: **أَبِلٌ أَبِدٌ**. Arapların كلامında **فِعِلٌ** yoktur; ancak bir mütekellif zorlanıp da **فِعِل** üzerine yeni bir kelime bina eder de onunla konuşursa (başka). Ama Araplardan gelen ise, bizim topladığımızdır. Ve denir: **إبْلٌ** ve **خِطبٌ** ve **نِكْحٌ**.
Ve **آبادُ** zaman: zamanın uzunluklarıdır; ve **الأَبيد** **الآباد** gibidir.
Ve **الآبدة**: sözden garip olan; hepsi **أوابد**’dir. Ve **الأوابد**: vahşî hayvanlardır.
Ve falan kimse **تَأَبَّدَ**: gurbeti uzadı.
Ve ev **تأبَّدَت**: ehlinden boşaldı.

**دءب**:
**الدُّؤوُب**: yürüyüşte aşırıya gitmek. Ve adam biniti **أدْأبَ** eder, **إِدآباً**; onu yorduğu zaman. Ve لازم fiil: binit **دَأَبَت** **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**.
Yüce Allah’ın sözü: “**كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ**”; yani onların âdeti ve hâli gibi.

**أدب**:
**أَديبٌ** bir adam: **مُؤَدَّبٌ**; başkasını **يُؤَدِّبُ** eder ve başkasıyla **يتَأَدَّب** eder.
Ve **الآدِبُ**: **المَأْدُبة** sahibi; ve kavim **أدَبَ** etti, **أدْباً**; ve ben **أَدَبتُ**.
Ve **المَأدوبة**: kendisi için o yapılanın yapıldığı kadın.
Ve **المَأْدُبة** ve **المَأْدَبة**: iki lugat; yemek üzerine davet.

**وبد**:
**الوَبَدُ**: hâlin kötülüğü. Denir: onun hâli **وَبدَت** **تَوْبَدُ** **وبداً**. Dedi ki:
“Ve eğer **وَبَدٍ**’den dağlar tedavi etselerdi”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بدأتُ الشيء بَدْءاً: ابتدأت به، وبدأت الشيء: فعلته ابتداءً. وبدأ الله الخلق وأبدأهم، بمعنىً. وتقول: فعل ذلك عَوْداً وبَدْءاً، وفي عوده وبدئه، وفي عودته وبَدْأته. ويقال: رَجَعَ عَوْدُه على بَدْئه، إذا رجع في الطريق الذي جاء منه. وفلان ما يُبْدِئ وما يعيد، أي ما يتكلم ببادئة ولا عائدة. والبدء: السيد الأول في السيادة، والثِّنيان: الذي يليه في السُّؤْدُد. قال الشاعر:
ثُنياننا إن أتاهم كان بدأَهمُوبَدؤهم إن أتانا كان ثِنيانا
والبَدء والبَدأة: النصيب من الجَزُور والجمع أبداء وبُدُوء، قال طَرَفة بن العبد:
وهمُ أيسار لـقـمـانَ إذاأغْلَتِ الشَّتْوَةُ أبداءَ الجُزرْ
والبَدِئُ: الأمر البديع. وقد أَبْدأَ الرجُلُ إذا جاء به. قال عَبِيد:
فلا بدئ ولا عجيب
والبدْء والبديءُ: البئر التي حُفِرت في الإسلام وليست بعادِيَّة. وفي الحديث: "حريم البئر البديءِ خمس وعشرون ذراعاً". والبدء والبديءُ أيضاً: الأول. ومنه قولهم: أفعله بادي بدْء على فَعْل. وبادي بديءٍ على فعيل
أي أول شيء. ويقال أيضاً: فعله بَدْأةَ ذي بَدْء، وبَدْأةَ ذي بَدْأة، أي أول أول. وقولهم: لك البدء والبَدْأة والبَدأة أيضاً بالمد: أي لك أن تبدأ قبل غيرك في الرمي أو غيره. وقد بُدِئَ الرجل يُبدأ بدءاً فهو مبدوء، إذا أخذه الجُدَريّ أو الحصْبة. قال الكميت:
فكأنما بُدِئت ظواهر جِـلـدِه		مما يصافح من لهيب سُهامِها

##### Türkçe

**بدأتُ** şeyi **بَدْءاً**: onunla başladım; ve **بدأتُ** şeyi: onu başlangıç olarak yaptım. Ve Allah yaratmayı **بدأ** ve onları **أبدأ** etti; bir mânâ ile. Ve dersin ki: bunu **عَوْداً** ve **بَدْءاً** olarak yaptı; ve onun **عوده**’unda ve **بدئه**’inde; ve onun **عودته**’sinde ve **بَدْأته**’sinde. Ve denilir: **رَجَعَ عَوْدُه على بَدْئه**, eğer geldiği yolda geri dönerse. Ve falan kimse **ما يُبْدِئ وما يعيد**, yani bir **بادئة** ile de bir **عائدة** ile de konuşmaz. Ve **البدء**: efendilikte ilk efendi; ve **الثِّنيان**: **السُّؤْدُد**’da onu izleyen kimsedir. Şair dedi ki:
ثُنياننا إن أتاهم كان بدأَهمُوبَدؤهم إن أتانا كان ثِنيانا
Ve **البَدء** ve **البَدأة**: **الجَزُور**’dan pay; çoğulu **أبداء** ve **بُدُوء**. **طَرَفة بن العبد** dedi ki:
وهمُ أيسار لـقـمـانَ إذاأغْلَتِ الشَّتْوَةُ أبداءَ الجُزرْ
Ve **البَدِئُ**: acayip iş. Ve adam **أَبْدأَ** etti; eğer onunla gelirse. **عَبِيد** dedi ki:
فلا بدئ ولا عجيب
Ve **البدْء** ve **البديءُ**: İslâm’da kazılmış olup **عادِيَّة** olmayan kuyu. Ve hadiste: “**حريم البئر البديءِ** yirmi beş arşındır.” Ve **البدء** ve **البديءُ** ayrıca: ilk. Ondan onların sözü: **أفعله بادي بدْء** **على فَعْل**. Ve **بادي بديءٍ** **على فعيل**
yani ilk şey. Ve ayrıca denilir: onu **بَدْأةَ ذي بَدْء** olarak yaptı, ve **بَدْأةَ ذي بَدْأة** olarak; yani ilk ilkin. Ve onların sözü: senin için **البدء** ve **البَدْأة** ve **البَدأة** da (med ile): yani atmada veya başka bir şeyde başkasından önce başlaman senindir. Ve adam **بُدِئَ** olunur; **يُبدأ** **بدءاً**; o hâlde o **مبدوء**dur; eğer onu **الجُدَريّ** veya **الحصْبة** alırsa. **الكميت** dedi ki:
فكأنما بُدِئت ظواهر جِـلـدِه		مما يصافح من لهيب سُهامِها

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة. وهذا محمولٌ على العَدَدِ، كأنّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بدرٌ، إذا امتلأَ شباباً. فأمّا "بدرٌ" المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر([2]). وأمّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللّحمة التي بَيْنَ المنكب والعُنُق([3])، وهي من الباب لأنها ممتلئة. قال شاعر:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *
والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وبادَرْت. وإنما سمِّي الخطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب. يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ. ويقال بَدَرَتْ دَمْعتُه وبادرَتْ، إذا سبقَت، فهي بادرة، والجمعُ بوادر. قال كثيِّر:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ
(بدع) الباء والدال والعين أصلان: أحدهما ابتداء الشيء وصنعُه لا عَنْ مِثال، والآخر الانقطاع والكَلال.
فالأول قولهم: أبْدعْتُ الشيءَ قولاً أو فِعلاً، إذا ابتدأتَه لا عن سابق مثال. والله بديعُ السّمواتِ والأرض. والعرب تقول: ابتدَعَ فلان الرَّكِيَّ إذا استنبَطَه. وفلانٌ بِدعٌ في هذا الأمر. قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]، أي ما كنتُ أوّل.
والأصل الآخر قولهم: أُبْدِعَتِ الراحلةُ، إذا كَلّت وعَطِبت، وأُبدِع بالرَّجُل، إذا كَلَّتْ رِكابُه أو عَطِبت وبقي مُنْقَطَعاً به. وفي الحديث: "أنّ رجلاً أتاه فقال يا رسول الله، إني أُبْدِعَ بي فاحمِلْني ([5])". ويقال الإبداع لا يكون إلا بظَلْعٍ. ومن بعض ذلك اشتُقّت البِدْعة([6]).
(بدغ) الباء والدال والغين، ليست فيه كلمةٌ أصلية، لأن الدال في أحد أصولها مبدَلة من طاءٍ، وهو قولهم بَدِغَ الرَّجُل إذا تلطّخ بالشَّرّ، وهو بَدِغٌ من الرِّجال. وهذا إنما هو في الأصل طاء، وقد ذكر في بابه (بطغ). وبقيت كلمتان مشكوكٌ فيهما: إحداهما قولهم البَدَغ التزحُّف على الأرض. والأخرى قولهم: إنّ بني فُلانٍ لبَدِغُونَ، إذا كانوا سِماناً حسنةً أحوالُهم. والله أعلمُ بصحّة ذلك.
(بدل) الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه. ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غيّرتَه وإنْ لم تأتِ له ببَدَلٍ([7]). قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. وأبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ. قال الشاعر([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *
(بدن) الباء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو شخص الشيء دون شَوَاه، وشَواهُ أطرافُه. يقال هذا بَدَنُ الإنسان، والجمع الأبدان. وسمي الوَعِل المُسِنُّ بَدَناً مِن هذا. قال الشاعر:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ

وإنما سمّي بذلك لأنهم إذا بالَغُوا في نَعْت الشيء([10]) سمَّوهُ باسمِ الجِنْس، كما يقولون للرّجُل المبالَغِ في نعته: هو رجُل، فكذلك الوَعِل الشَّخيص([11])، سُمّي بَدَنا. وكذلك البَدَنَة التي تُهدى للبيت، قالوا: سمّيت بذلك لأنّهم كانوا يستسمنونها. ورجلٌ بَدَنٌ أي مُسِنٌّ. قال الشاعر([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
ورجل بادِنٌ وبَدِينٌ، أي عظيم الشَّخصِ والجِسم، يقال منه بَدُن. وفي الحديث: "إني قد بَدُنْتُ([13])". والنّاس قد يروُونه: "بَدَّنتُ". ويقولون: بَدَّنَ إذا أسَنَّ. قال الشاعر([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
وتسمَّى الدِّرعُ البَدَنَ لأنها تَضُمّ البَدَن.
(بده) الباء والدال والهاء أصلٌ واحد* يدلُّ على أوّل الشيءِ والذي يفاجِئُ منه. يقال بادَهْتُ فُلاناً بالأمر، إذا فاجأتَه. وفلانٌ ذو بَديهة إذا فجِئَهُ الأمْرُ لم يتحيَّر. والبُدَاهة أوّل جَرْي الفرس، قال الأعشى:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])(بدو) الباء والدال والواو أصلٌ واحد، وهو ظُهور الشيء. يقال بدا الشيءُ يَبدُو، إذا ظَهَر، فهو بادٍ. وسُمِّي خلافُ الحَضَر بَدْواً من هذا، لأنّهم في بَرَازٍ من الأرض، وليسوا في قُرىً تستُرُهم أبنِيتُها. والبادية خِلاف الحاضرة. قال الشاعر([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
وتقول: بدا لي في هذا الأَمر بَدَاءٌ([17])، أي تغيَّر رأْيي عما كان عليه.
(بدأ) الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وابتدأت، من الابتداء. والله تعالى المبْدِئُ والبادئُ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]، وقال تعالى: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِه يُبْدَأُ به. قال عَبيد:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأَنّه يُبدَأُ بذكره. قال:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخرى أُبدِئُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كلَّ ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه. قال الشاعر([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])والبُدُوءُ مفاصل الأصابع،واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع. وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز. وإنّما سمّيت بُدُوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل.
وممّا شذَّ عن هذا الأصل ولا أدري ممّ اشتقاقُه قولهم بُدِئَ فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِبَ. قال الشاعر([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها
(بدح) الباء والدال والحاء أصلٌ واحدٌ تُرَدُّ إليه فُروعٌ متشابهة، وما بعد ذلك فكلُّه محمولٌ على غيره أو مُبْدَلٌ منه. فأمّا الأصل فاللِّين والرَّخاوَة والسُّهولة. قال الهُذَليّ([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])ثم اشتُقّ من هذا قولُهم للمرأة البَادِن الضَّخْمة بَيْدَح([25]). قال الطرمّاح:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])قال أبو سعيد: البَدْحاء من النِّساء الواسعة الرُّفْغ. قال:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
يقال بَدَحَتِ المرأةُ [و] تبدَّحَتْ، إذا حسُنَتْ مِشْيتها. قال الشاعر:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])وقال آخر:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
تَبَدّح: تَبَسَّط. ومن هذا الباب قول الخليل: [البَدْح] ضربُك بشيءٍ فيه رَخاوة، كما تأخذ بِطِّيخة فَتَبْدَح بها إنساناً. وتقول: رأيتهم يَتبادَحُون بالكُرِينَ والرُّمانِ ونحوِ ذلك عبثاً. فهذا الأصل الذي هو عمدة الباب.
وأمّا الكلماتُ الأُخَر فقولهم: بدحَه الأمرُ، وإنما هي حاءٌ مبدلة من هاء، والأصل بدَهَهُ. وكذلك قولهم ابتدحت الشيءَ، إذا ابتدأتَ به من تِلقاءِ نفسك، إنما هو في الأصل ابتدَعْت واختلقْت. قال الشاعر:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
وكذلك البَدْح، وهو العَجْز عن الحَمَالة إذا احتمَلها الإنسان، وكذلك عَجْزُ البعير عن حَمْل حِمْله. قال الشاعر:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])فهذا من العين، وهو الإبداع الذي مضَى ذكره، إذا كلَّ وأعيا. فأمّا قول القائل([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
فهو من الهاء، كأنها فاجأَتْ به من البديهة، وقد مضى ذكره. وأما الذي حكاه أبو عُبيدٍ مِن قولهم بَدَحْتُه بالعصا، أي ضربتُه بها، فمحمول* على قولهم: بدحْتُه بالرُّمّان وشبهِها، والأصل ذاك.
 ---------------------
([1]) في الأصل "الشفرة". وقد استشهد في المجمل بصدره. وانظر ما سيأتي في (4: 376).
([2]) انظر معجم البلدان (بدر) حيث الخلاف في نسبته.
([3]) في الأصل: "من المنكب والعنق"، صوابه من المجمل واللسان (5: 113).
([4]) لخراشة بن عمرو العبسي، كما في اللسان (بدر). وعجزه:
* زورا وزلت يد الرامي عن الفوق *
([5]) في الأصل: "فاحملني به".
([6]) في المجمل: "لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام".
([7]) في الأصل: "وإن لما تأت"، صوابه في المجمل.
([8]) هو أبو النجم العجلي الراجز، كما في اللسان (13: 50).
([9]) يصف كلبة اسمها "العقاب" طلبت وعلا مسنا في جبل يدعى "الحقاب". انظر اللسان (حقب، بدن) ومعجم البلدان (الحقاب). وقال ابن بري: "الصواب: وضمها". وقبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
          وفي المجمل:
أقول لما خاتت العقاب  *** وضمها والبدن الحقاب
 ([10])في الأصل: "الشمس".
([11]) الشخيص: العظيم الشخص. وفي الأصل: "الواعل الشخص سمي الشخت بدنا"، وهي عبارة محرفة.
([12]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان (بدن).
([13]) انظر الحدث بتمامه في اللسان (16: 192).
([14]) هو حميد الأرقط،كما في اللسان (بدن).
([15]) ديوان الأعشى 114، واللسان (بده، علل، جزر).
([16]) هو القطامي. انظر ديوانه 58 واللسان (5: 272) وحماسة أبي تمام (1: 129).
([17]) بداء، كسماء. وفي الأصل: "بدء"، تحريف.
([18])صدره كما في ديوان عبيد بن الأبرص 6 والمعلقات 305:
* إن يك حول منها أهلها *
          ويروى:             * إن تك حالت وحول أهلها *
([19]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (بدأ، ثني). ويروى :
* ثنياننا إن أتاهم كان بدأهم *
          وانظر حواشي الحيوان (6: 487).
([20]) هو النمر بن تولب، كما في المجمل واللسان (1: 21).
([21])ضبطت "بدأتها" في الأصل بضم الباء. ويؤيده تعقيب اللسان على البيت. وانظر أيضاً اللسان
(4: 47). ويقال أيضاً "بدأتها" بفتح الباء.
([22]) هو الكميت كما في المجمل واللسان (1: 21).
([23]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدة في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص85.
([24]) في الأصل: "الخراشع" تحريف. والجراشع، كما في اللسان (9: 397): أودية عظام.وأنشد البيت.
([25]) لم يذكرها في اللسان،وجاءت في المجمل والقاموس. وفي القاموس واللسان (بذخ): "امرأة بيذخ أي بادن".
([26]) البيت لم يرو في ديوان الطرماح.
([27]) صدر هذا البيت في اللسان (3: 231).
([28]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (3: 231).
([29]) كذا وردت كلمة "بالمعن".
([30]) هو أبو دواد الإيادي، كما في اللسان (بدح) برواية: "بالصرم". وقبله:
فزجرت أولها وقد *** أبقيت حين خرجن جنحا
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الدال** ve onlardan sonrakiler, üçlüde)

(**بدر**) **الباء** ve **الدال** ve **الراء**; iki asıl: birisi şeyin kemali ve doluluğu, diğeri şeye doğru acele etmektir.
[أما] birincisi, her şey için “tam oldu” denildiğinde **بَدْرٌ** (denilmesidir); **البدرُ** da kemali ve doluluğu sebebiyle **بدراً** diye adlandırıldı. On bin dirheme **بَدْرةٌ** denildi; çünkü o, sayının tamamı ve sonudur. Ve **عينٌ بَدْرَةٌ** yani dolu*. Bir şair dedi ki:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])
Ve **مَسْكِ السَّخْلة**’ye **بَدْرَة** denilir. Bu, sayı üzerine hamledilmiştir; sanki bununla adlandırıldı, çünkü bu sayıyı alır. Ve “**غُلامٌ بدرٌ**” derler; gençlikle dolduğunda. “**بدرٌ**” mekânına gelince, o bilinen bir sudur; adı **بدر** olan bir adama nisbet edilmiştir([2]). İnsandan ve başkasından **البوادر** ise **بادرة**’nin cem‘idir; o, omuz ile boyun arasındaki et parçasıdır([3]); ve o, dolu olduğu için bu babdandır. Bir şair dedi ki:
* وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) *
Diğer asıl: “**بَدَرتُ** şeye” ve “**بادَرْتُ**” sözleridir. Hata **بادرة** diye adlandırıldı; çünkü o, keskinlik ve öfke anında insandan fırlar. “Ondan **بَوَادِرُ** oldu” denir; yani sürçmeler. Ve “**بَدَرَتْ** gözyaşı” ve “**بادَرَتْ**” denir; öne geçtiğinde; o hâlde o **بادرة**’dir; cem‘i **بوادر**. Kesîr dedi ki:
إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ

(**بدع**) **الباء** ve **الدال** ve **العين** iki asıl: birisi şeyin başlangıcı ve onu bir örnek üzerine olmaksızın yapmaktır; diğeri kopma ve bitkinliktir.
Birincisi: “Şeyi söz veya fiil olarak **أبْدعْتُ**” demeleridir; onu önceki bir örnek üzerine olmaksızın başlattığında. Ve Allah, göklerin ve yerin **بديعُ**’idir. Araplar der ki: “Falan **الرَّكِيَّ**’yi **ابتدَعَ**”; onu çıkardığında. Ve falan bu işte **بِدعٌ**’dır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]; yani ben ilk olmadım.
Diğer asıl: “Binek **أُبْدِعَتِ**” demeleridir; yorulup sakatlandığında. Ve “adamla **أُبدِعَ**” denir; binekleri yorulduğunda veya sakatlandığında ve onunla kesilmiş kalıp kaldığında. Hadiste: “Bir adam ona geldi de dedi ki: ey Allah’ın Resûlü, benimle **أُبْدِعَ** oldu; beni taşı([5]).” Ve denir ki: **الإبداع** ancak topallıkla olur. Bunun bir kısmından **البِدْعة** türetildi([6]).

(**بدغ**) **الباء** ve **الدال** ve **الغين**; onda aslî bir kelime yoktur; çünkü **الدال** onun asıllarından birinde **طاء**’dan بدل edilmiştir; o da “adam **بَدِغَ**” sözleridir; şer ile bulaştığında; ve o, erkeklerden **بَدِغٌ**’dur. Bu, aslında ancak **طاء**’dır; ve babında (**بطغ**) zikredilmiştir. İki kelime şüpheli kaldı: birisi “**البَدَغ** yerde sürünmedir” sözleridir. Diğeri “Falanın oğulları elbette **لَبَدِغُونَ**” sözleridir; semiz, hâlleri güzel olduklarında. Allah bunun sıhhatini daha iyi bilir.

(**بدل**) **الباء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da giden şeyin yerine bir şeyin kaim olmasıdır. “Bu, şeyin **بدَلُ**’üdür ve **بَدِيلُه**’dur” denir. Ve “Şeyi **بدّلْتُ**” derler; onu değiştirdiğinde, ona bir **بَدَلٍ** getirmesen bile([7]). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. Ve “Onu **أبْدَلْتُ**” (denir); ona bir بدل getirdiğinde. Şair dedi ki([8]):
* عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ *

(**بدن**) **الباء** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin, uçları dışında, şahsıdır; ve uçları **شَواهُ**’dur. “Bu, insanın **بَدَنُ**’udur” denir; cem‘i **الأبدان**. Yaşlı **الوَعِل** buna dayanarak **بَدَناً** diye adlandırıldı. Şair dedi ki:
قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9])
جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ
الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ
Bununla adlandırılması ancak şundandır: bir şeyi nitelemekte mübalağa ettiklerinde onu cins adıyla adlandırırlar; nitelemekte mübalağa edilen adama “o bir **رَجُل**’dür” dedikleri gibi; işte böylece şahsı büyük olan **الوَعِل**([11]) **بَدَناً** diye adlandırıldı. Ve Beyt’e hediye edilen **البَدَنَة** de böyledir; dediler ki: bununla adlandırıldı, çünkü onu semirtirlerdi. Ve “adam **بَدَنٌ**” yani yaşlı. Şair dedi ki([12]):
هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ
Ve “adam **بادِنٌ** ve **بَدِينٌ**” yani şahıs ve cisimce büyük; ondan “**بَدُنَ**” denir. Hadiste: “Ben **بَدُنْتُ**([13]).” İnsanlar onu “**بَدَّنتُ**” diye de rivayet ederler. Ve “**بَدَّنَ**” derler; yaşlandığında. Şair dedi ki([14]):
وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا
Ve zırha **البَدَنَ** denir; çünkü o, **البَدَن**’i kuşatır.

(**بده**) **الباء** ve **الدال** ve **الهاء** tek bir asıldır*; şeyin evveline ve ondan ansızın gelene delalet eder. “Falanı iş ile **بادَهْتُ**” denir; onu ansızın yakaladığında. Ve “falan **ذو بَديهة**”dir; iş onu ansızın yakaladığında şaşırmaz. Ve **البُدَاهة** atın koşuşunun başlangıcıdır. A‘şâ dedi ki:
إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])

(**بدو**) **الباء** ve **الدال** ve **الواو** tek bir asıldır; o da şeyin görünmesidir. “Şey **بدا** **يَبدُو**” denir; göründüğünde; o hâlde o **بادٍ**’dir. Ve yerleşik hayatın zıddı olan **بَدْواً** buna dayanarak adlandırıldı; çünkü onlar yerin açıklığında bulunurlar; onları binaları örten köylerde değillerdir. Ve **البادية** yerleşik şehrin zıddıdır. Şair dedi ki([16]):
فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ  *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا
Ve dersin ki: “Bu işte bana **بَدَاءٌ** oldu([17])”; yani görüşüm, üzerinde bulunduğu şeyden değişti.

(**بدأ**) **الباء** ve **الدال** ve **الهمزة** şeyin açılışındandır; “işe **بدأتُ**” ve “**ابتدأتُ**” denir; **الابتداء**’dan. Ve Allah Teâlâ **المبْدِئُ** ve **البادئُ**’dir. Allah عزّ وجلّ dedi ki: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]; ve Teâlâ dedi ki: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. Ve şaşırtıcı işe **بَدِيٌّ** denir; sanki şaşırtıcılığından dolayı onunla başlanır. ‘Ubeyd dedi ki:
* فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) *
Ve efendiye **البَدْءُ** denir; çünkü onun zikriyle başlanır. Dedi ki:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])
Ve dersin ki: “Bir yerden başka bir yere **أبدأْتُ**; **أُبدِئُ** **إبداءً**”; ondan başkasına çıktığında. Ve **البُدْأَة** nasiptir; bu da bundandır; çünkü her nasip sahibi, başkasından değil, onun zikriyle başlanır; ve o, ona en önemlisidir. Şair dedi ki([20]):
فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])
Ve **البُدُوءُ** parmak boğumlarıdır; tekili **بَدْءٌ**; **بَدْع** gibi. Ve ben onu, hemzelenmiş olup aslının hemze olmadığından sanıyorum. Ancak **بُدُوءاً** diye adlandırıldı; çıkıntıları ve görünmeleri sebebiyle; o hâlde o, birinci babdandır.
Bu asıldan şâz olan ve neyin iştikakı olduğunu bilmediğim şey: “**بُدِئَ**; o hâlde o **مبدوءٌ**” sözleridir; çiçeklendiğinde veya çakıllandığında. Şair dedi ki([22]):
وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه  *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها

(**بدح**) **الباء** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; benzer dallar ona döndürülür; bundan sonrası ise bütünüyle başkasına hamledilmiş yahut ondan بدل edilmiştir. Asla gelince: yumuşaklık, gevşeklik ve kolaylıktır. Hüzeli dedi ki([23]):
كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])
Sonra bundan, iri, büyük yapılı **البَادِن** kadına **بَيْدَح** demeleri türetildi([25]). Tırimmâh dedi ki:
أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])
Ebû Sa‘îd dedi: kadınlardan **البَدْحاء** geniş kasıklıdır. Dedi ki:
* بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها *
“Kadın **بَدَحَتْ** [و] **تبدَّحَتْ**” denir; yürüyüşü güzel olduğunda. Şair dedi ki:
يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها  *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])
Bir başkası dedi ki:
يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ
**تَبَدّح**: yayılıp genişledi. Bu babdandır Halîl’in sözü: **[البَدْح]** yumuşaklık bulunan bir şeyle vurmandır; nitekim bir karpuz alırsın da onunla bir insana **تَبْدَح** edersin. Ve dersin ki: onları **الكُرِينَ** ve nar ve benzeriyle boş yere birbirlerine vurur hâlde gördüm. İşte bu asıl, babın dayanağıdır.
Diğer kelimelere gelince: “İş onu **بدحَه**” sözleridir; o ancak **هاء**’dan بدل edilmiş bir **حاء**’dır; aslı **بدَهَهُ**’dur. Ve “Şeyi **ابتدحتُ**” sözleri de böyledir; onu kendi nefsinden başlattığında; o ancak aslında **ابتدَعْتُ** ve **اختلقْتُ**’tır. Şair dedi ki:
يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ
Ve **البَدْح** da böyledir; insan onu yüklendiğinde yükü taşımaktan aciz kalmasıdır; ve devenin yükünü taşımaktan aczi de böyledir. Şair dedi ki:
وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])
Bu, **العين**’dandır; o da, zikri geçmiş olan **الإبداع**’dır; yorulup bitkin düştüğünde. Ama söyleyenin sözü([30]):
بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا
o, **الهاء**’dandır; sanki onu **البديهة**’den ansızın yaptı; zikri geçmiştir. Ebû ‘Ubeyd’in “**بَدَحْتُه** sopayla” yani onunla vurdum sözünü rivayet ettiğine gelince, o* “onu nar ve benzeriyle **بدحْتُه**” sözlerine hamledilmiştir; asıl odur.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: بدأت بكذا وأبدأت وابتدأت، أي: قدمت، والبدء والابتداء: تقديم الشيء على غيره ضربا من التقديم. قال تعالى: ﴿وبدأ خلق الإنسان من طين﴾ [السجدة/7]، وقال تعالى: ﴿كيف بدأ الخلق﴾ [العنكبوت/20]، ﴿الله يبدأ الخلق﴾ [يونس/34]، ﴿كما بدأكم تعودون﴾ [الأعراف/29].
ومبدأ الشيء: هو الذي منه يتركب، أو منه يكون، فالحروف مبدأ الكلام، والخشب مبدأ الباب والسرير، والنواة مبدأ النخل، يقال للسيد الذي يبدأ به إذا عد السادات: بدء.
والله هو المبدئ المعيد (انظر: الأسماء والصفات ص 95؛ والمقصد الأسنى في شرح أسماء الله الحسنى للغزالي ص 101)، أي: هو السبب في المبدأ والنهاية، ويقال: رجع عودة على بدئه، وفعل ذلك عائدا وبادئا، ومعيدا ومبدئا، وأبدأت من أرض كذا، أي: ابتدأت منها بالخروج، وقوله تعالى: ﴿بادئ الرأي﴾ [هود/27] (وهذه قراءة أبي عمرو بن العلاء) أي: ما يبدأ من الرأي، وهو الرأي الفطير، وقرئ: ﴿بادي﴾ (وهي قراءة الجميع إلا أبا عمرو. راجع: الإتحاف ص 255) بغير همزة، أي: الذي يظهر من الرأي ولم يرو فيه، وشيء بديء: لم يعهد من قبل كالبديع في كونه غير معمول قبل.
والبدأة: النصيب المبدأ به في القسمة (انظر: المجمل 1/119)، ومنه قيل لكل قطعة من اللحم عظيمة بدء.

##### Türkçe

- Denilir: **بدأت** bununla ve **أبدأت** ve **ابتدأت**; yani: öne aldım. Ve **البدء** ve **الابتداء**: bir şeyi başkasının üzerine, bir tür öne alma olarak öne almaktır. Yüce Allah dedi: ﴿Ve insanın yaratılışını çamurdan başlattı﴾ [السجدة/7], ve Yüce Allah dedi: ﴿Yaratılışı nasıl başlattı﴾ [العنكبوت/20], ﴿Allah yaratılışı başlatır﴾ [يونس/34], ﴿Sizi nasıl başlattıysa öylece dönersiniz﴾ [الأعراف/29].
Ve bir şeyin **مبدأ**’ı: ondan terkib olunan, yahut ondan olan şeydir; böylece harfler sözün **مبدأ**’ıdır, tahta kapının ve sedirin **مبدأ**’ıdır, çekirdek hurma ağacının **مبدأ**’ıdır. Efendiler sayıldığında kendisiyle başlanan efendiye **بدء** denilir.
Ve Allah, **المبدئ المعيد**’dir (bak: الأسماء والصفات s. 95; ve الغزالي’nin الله’ın güzel isimlerinin şerhinde المقصد الأسنى s. 101); yani: **المبدأ** ve son’da sebep olan O’dur. Ve denilir: **رجع عودة على بدئه**; ve bunu **عائدا** ve **بادئا** olarak, ve **معيدا** ve **مبدئا** olarak yaptı. Ve **أبدأت** falan yerden; yani: oradan çıkışla başladım. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**بادئ الرأي**﴾ [هود/27] (bu, أبي عمرو بن العلاء’nin kıraatidir) yani: görüşten başlayan şey; ve o, ham (olgunlaşmamış) görüştür. Ve ﴿**بادي**﴾ diye okundu (bu, أبي عمرو dışında herkesin kıraatidir. bkz.: الإتحاف s. 255) hemzesiz; yani: görüşten görünen ve hakkında düşünülmemiş olan. Ve **بديء** bir şey: daha önce bilinmemiştir; tıpkı, daha önce yapılmış olmaması bakımından **البديع** gibi.
Ve **البدأة**: taksimde kendisiyle başlanan nasiptir (bak: المجمل 1/119); bundan dolayı etten her büyük parçaya **بدء** denildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب د أ
بدأ الله الخلق وابتدأه وكان ذلك في بدء الإسلام ومبتدإ الأمر‏.‏
وافعل هذا بدأ وباديء بدء وبـادىء بـدىء‏.‏
وافعلـه بدأً ما تريد أول شيء‏.‏
وهاتها من ذي تبدئت أي أعد الكلمة أو القصة مـن أولها‏.‏
وأبدأ في الأمر وأعاد والله المبديء المعيد وفلان ما يبدىء وما يعيد إذا لم يكن له حيلة‏.‏
قال عبيد‏:‏ أقفر من أهلـه عبيـد فاليوم لا يبدى ولا يعيد وفعله عوداً وبدأً وعوداً على بدء وفي عودته وبدأته‏.‏
واكتريت للبدأة بكذا وللرجعة بكذا وأنـت فـي بدأتـك أحسـن حـالاً منـك فـي مرجعـك‏.‏
وأمـر بديء‏:‏ عجيب‏.‏
وبدءوا بفلان‏:‏ قدموه‏.‏
ومنه‏:‏ هو بدء بني فلان لسيدهم ومقدمهم وهم بدأة قومهم لخيارهم‏.‏
قال سويد بن أبي كاهل‏:‏ أبت لـي عبـس أن أسـام دنيـة وسعد وذبيان الهجان وعامـر وحـي كـرام بدأة من هوازن لهم في الملمات الأنوف الفواخر وخذ أبداء الجزور وبدوءها وهي خير أعضائها‏.‏
قال نهشل بن حرى‏:‏ ترك البدوء من الجزور لأهلهـا وأحال ينقي مخة العرقوب وبدأ يفعل كذا نحو أنشأ يفعل‏.‏
وأبدأت من أرض إلى أخرى ومن أين أبـدأت وبئـر بـدىء‏:‏ حديدة الحفر ليست بعادية‏.‏
وفعل هذا باديء الرأي‏.‏

##### Türkçe

ب د أ
Allah yaratmayı **بدأ** etti ve onu **ابتدأ** etti; bu, İslâm’ın **بدء**’ünde ve işin **مبتدإ**’inde idi.‏
Ve bunu **بدأ** olarak yap ve **باديء** **بدء** olarak ve **بـادىء** **بـدىء** olarak.‏
Ve onu, istediğin şeyin ilk şeyi olarak **بدأً** yap.‏
Ve onu, **ذي تبدئت**’den getir; yani kelimeyi veya kıssayı başından iade et.‏
Ve işte **أبدأ** etti ve iade etti; ve Allah **المبديء** **المعيد**’dir; ve falan, bir hilesi olmadığında “ne **يبدىء** eder ne **يعيد** eder”dir.‏
Ubeyd dedi: “Ehlinden ıssız kaldı Ubeyd; bugün ne **يبدى** eder ne **يعيد** eder.” Ve onu **عوداً** ve **بدأً** ve **عوداً على بدء** olarak yaptı; ve onun **عودته**’sinde ve **بدأته**’sinde.‏
Ve **البدأة** için şunu şunu kiraladım ve **الرجعة** için şunu şunu; ve sen, **بدأتك**’te, **مرجعك**’te olduğundan daha iyi bir hâldesin.‏
Ve **أمر بديء**: acayip.‏
Ve **بدءوا بفلان**: onu öne geçirdiler.‏
Ve ondandır: O, efendileri ve önde gelenleri için falan oğullarının **بدء**’üdür; ve onlar, seçkinleri için kavimlerinin **بدأة**’sidir.‏
Süveyd b. Ebî Kâhil dedi:
“Abs bana, alçaklığa razı olmamayı reddetti;
ve Sa‘d ve Zübyân, ince yapılılar, ve Âmir;
ve Hâvâzin’den kerimler bir hay, musibetlerde övünülen burunlar onlarındır.”
Ve **أبداء**’ı al, devenin ve onun **بدوء**’unu; ve o, onun uzuvlarının en hayırlısıdır.‏
Nehşel b. Hurrâ dedi:
“Devenin **البدوء**’unu ehline bıraktı;
ve **ينقي** etti, **مخة**’yi, **العرقوب**’un.”
Ve **بدأ** eder, şunu şunu yapar; **أنشأ** yapar gibi.‏
Ve bir yerden diğerine **أبدأت** ettim; ve nereden **أبدأت** ettim? Ve **بئر بـدىء**: kazması keskin, âdi olmayan bir kazmadır.‏
Ve bunu **باديء الرأي** olarak yaptı.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

#### Madde başı: بدأَ

في أَسماءِ اللّهِ عزَّ وجل الـمُبْدئ: هو الذي أَنـْشَأَ الأَشياءَ واخْتَرَعَها ابْتِداءً من غيرِ سابقِ مثال. والبَدْء: فِعْلُ الشيءِ أَوَّلُ. بَدأَ بهِ وبَدَأَهُ يَبْدَؤُهُ بَدْءاً وأَبْدَأَهُ وابْتَدَأَهُ. ويقالُ: لكَ البَدْءُ والبَدْأَةُ والبُدْأَةُ والبَدِيئةُ والبَداءة والبُداءة بالمدِّ والبَدَاهةُ على البدلِ أَي لكَ أَنْ تَبْدَأَ قبل غيرك في الرَّمْي وغيرهِ. وحكى اللحياني: كان ذلكَ في بَدْأَتِنا وبِدْأَتِنا، بالقصرِ والمدِّ؛(1)
( 1 قوله «وحكى اللحياني كان ذلك في بدأتنا إلخ» عبارة القاموس وشرحه« و» حكي الليحاني قولهم في الحكاية «كان ذلك » الأمر «في بدأتنا مثلثة الباء » فتحاً وضماً وكسراً مع القصر والمدّ «وفي بدأتنا محركة» قال الأزهري ولا أَدري كيف ذلك«وفي مبدانا» بالضم «ومبدئنا» بالفتح «مبدأتنا» بالفتح.) قال: ولا أَدري كيف ذلكَ. وفي مَبْدَأَتِنا عنهُ أَيضاً. وقد أَبْدَأْنا وبَدأْنا كل ذلك عنه. والبَدِيئةُ والبَداءة والبَداهةُ: أَوّلُ ما يَفْجَؤُكَ، الهاء فيهِ بدل من الهمز. وبَدِيتُ بالشيءِ قَدَّمتُهُ، أَنـْصاريّةٌ. وبَدِيتُ بالشيءِ وبَدأْتُ: ابْتَدَأْتُ. وأَبْدَأْتُ بالأَمْرِ بَدْءاً: ابْتَدأْتُ به. وبَدأْتُ الشيءَ: فَعَلْتُهُ ابْتِداءً. وفي الحديثِ: الخَيْلُ مُبَدَّأَةٌ يومَ الوِرْدِ أَي يُبْدَأُ بها في السَّقْيِ قبلَ الإِبِلِ والغَنَمِ، وقد تحذفُ الهمزة فتصيرُ أَلفاً ساكنةً.والبَدْءُ والبَدِيءُ: الأَوَّلُ؛ ومنهُ قولهم: افْعَلْهُ بادِيَ بَدْءٍ، على فَعْلٍ، وبادِي بَدِيءٍ على فَعِيلٍ، أَي أَوَّلَ شيءٍ، والياءُ من بادِي ساكِنةٌ في موضعِ النصبِ؛ هكذا يتكلمونَ بهِ. قال وربما تركوا همزه لكثرةِ الاستعمالِ على ما نذكرهُ في باب المعتل. وبادِئُ الرأْيِ: أَوَّلُهُ وابْتِداؤُهُ. وعند أَهلِ التحقيقِ من الأَوائِلِ ما أُدْرِكَ قبلَ إِنْعامِ النَّظرِ؛ يُقال فَعَلَه في بادئٍ الرأيِ. وقال اللحياني: أَنتَ بادئَ الرَأْي ومُبْتَدَأَهُ تُرِيدُ ظُلْمنا، أَي أَنتَ في أَوَّلِ الرَّأْيِ تُريدُ ظُلْمنا. وروي أَيضاً: أَنتَ باديَ الرأْي تُرِيدُ ظُلمنا بغير همز، ومعناهُ أَنتَ فيما بَدا من الرأْي وظَهَرَ أَي أَنتَ في ظاهر الرأْي، فان كان هكذا فليس من هذا الباب. وفي التنزيل العزيز: «وما نَراك اتَّبعكَ إِلاَّ الذينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ» وبادئَ الرَّأْيِ؛ قرأَ أَبو عمرو وحده: بادئَ الرأْيِ بالهمز، وسائرُ القرّاءِ قرؤُوا بادِيَ بغير همز. وقال الفَرّاءُ: لا تهمزوا باديَ الرأْيِ لأَنَّ المعنى فيما يظهرُ لنا ويبدو؛ قال: ولو أَرادَ ابْتِداءَ الرأْيِ فهَمزَ كان صواباً. وسنذكره أَيضاً في بدا. ومعنى قراءة أَبي عمرو باديَ الرأْيِ أَي أَوَّلَ الرأْيِ أَي اتَّبَعُوكَ ابْتِداءَ الرَأْي حين ابْتَدؤوا ينظرونَ، وإِذا فَكَّرُوا لم يَتَّبِعُوكَ. وقالَ ابنُ الأَنباري: بادئَ، بالهمزِ، من بَدَأَ إِذا ابْتَدَأَ؛ قال: وانْتِصابُ مَنْ هَمزَ ولم يَهْمِزْ بالاتِّباع على مَذهَب الـمَصدرِ أَي اتَّبَعوكَ اتِّباعاً ظاهراً، أَو اتِّباعاً مُبْتَدأً؛ قال: ويجوز اَن يكون المعنى ما نَراك اتَّبَعَكَ إِلاَّ الذين هم أَراذِلُنا في ظاهرِ ما نَرى منهم، وطَوِيَّاتُهم على خِلافِك وعَلى مُوافَقَتنَا؛ وهو منْ بَدا يَبْدُو إِذا ظَهَر.
وفي حديثِ الغُلامِ الذي قتله الخَضِرُ: فانْطَلقَ إِلى أَحَدِهم بادئَ الرَّأْيِ فَقَتَله. قال ابنُ الأَثير: أَي في أَوَّلِ رأْيٍ رآهُ وابتدائِه، ويجوز أَن يكون غير مهموز من البُدُوِّ: الظُّهور أَي في ظاهرِ الرَّأْيِ والنَّظَرِ. قالوا افْعَلْهُ بَدءاً وأَوَّلَ بَدْءٍ، عن ثعلبٍ، وبادِيَ بَدْءٍ وباديَ بَدِيٍّ لا يهمزُ . قال وهذا نادرٌ لأَنهُ ليس على التخفيفِ القياسيِّ، ولو كان كذلك لما ذكر ههنا. وقال اللحياني: أَما بادِئَ بَدْءٍ فإِنِّي أَحْمَدُ اللّهَ، وبادِي بَدأَةَ وبادئَ بداءٍ وبدا بَدْءٍ وبَدْأَةَ بَدْأَةَ وباديَ بَدوٍ وبادِي بَداءٍ أَي أَمـَّا بَدْءَ الرأْيِ فاني أَحْمَدُ اللّهَ. ورأَيتُ في بعضِ أُصول الصحاحِ يقالُ: افْعَلْه بَدْأَةَ ذي بَدْءٍ وبَدأَةَ ذِي بَدْأَةَ وبَدْأَةَ ذي بَدِيءٍ وبَدْأَةَ بَديءٍ وبَديءَ بَدْءٍ، على فَعْل، وبادِئَ بَدِيءٍ، على فَعِيلٍ، وبادِئَ بَدِئٍ، على فَعِلٍ، وبَديءَ ذي بَديءٍ أَي
أَوَّلَ أَوَّلَ.وبدأَ في الأَمرِ وعادَ وأَبْدأَ وأَعادَ. وقوله تعالى: وما يُبْدئُ الباطِلُ وما يُعِيدُ. قال الزجاج: ما في موضع نصب أَيْ أَيَّ شيءٍ يُبْدِئُ الباطلُ وأَيَّ شيءٍ يُعِيدُ، وتكونُ ما نَفْياً والباطلُ هنا إِبْليِسُ، أَي وما يَخْلُقُ إِبلِيسُ ولا يَبْعَثُ، واللّهُ جلَّ وعزَّ هو الخالقُ والباعثُ. وفَعَلَه عَوْدَه على بَدْئِه وفي عَوْدِه وبَدْئِه وفي عَوْدَتِه وبَدأَته. وتقول: افْعَلْ ذلكَ عَوْداً وبَدْءاً. ويقال: رجَعَ عَوْدَه على بَدْئِه: إِذا رجع في الطريق الذي جَاءَ منه. وفي الحديث: أَنَّ النبيَّ صلى اللّهُ عليْهِ وسَلَّم نَفَّلَ في البَدْأَةِ الرُّبُعَ وفي الرَّجْعَةِ الثُلثَ، أَرادَ بالبَدْأَةِ ابتِداءَ سَفَرِ الغَزْوِ وبالرَّجْعةِ القُفُولَ منهُ؛ والمعْنى كانَ إِذا نَهَضَتْ سَرِيَّةٌ مِنْ جُملةِ العسكر الـمُقْبِل على العَدُوّ فأَوْقَعَتْ بطائِفةٍ مِنَ العَدُوّ، فما غَنِمُوا كانَ لهمْ الرُّبُع ويَشْرَكُهُمْ سائِرُ العَسكر في ثلاثةِ أَرباعِ ما غَنِموا، وإِذا فَعَلَتْ ذلك عِنْدَ عَوْدِ العسكرِ كانَ لهمْ من جميع ما غَنِمُوا الثُّلث، لأَنَّ الكَرَّةَ الثانِيَةَ أَشَقُّ عليهم، والخَطَر فيها أَعْظَمُ، وذلك لقُوّة الظهر عند دُخولهم وضَعْفِه عند خُروجهم، وهمْ في الأَوّلِ أَنْشَطُ وأَشْهى للسَّيْرِ والإِمْعانِ في بِلادِ العَدُوّ، وهمْ عِنْدَ القُفُولِ أَضْعَفُ وأَفْترُ وأَشْهَى للرُّجوعِ إِلى أَوْطانهمْ، فزادَهمْ لِذلك. وفي حديث عَلِيٍّ: واللّهِ لقد سَمِعْتُه يقول: لَـيَضْرِبُنَّكُم على الدِّين عَوْداً كما ضَرَبْتُموهم عليه بَدْءاً أَي أَوّلاً، يعني العَجَمَ والمَوالي. وفي حَديثِ الحُدَيْبِيةِ: يكونُ لهم بَدءُ الفُجُورِ وثناهُ أَي أَوّلُه وآخِرُه. ويُقالُ فلان ما يُبدِئُ وما يُعِيدُ أَي ما يَتَكَلَّمُ ببادئَةٍ ولا عائِدَةٍ. وفي الحديثِ: مَنَعَتِ العِراقُ دِرْهَمها وقَفِيزَها، ومَنَعَتِ الشامُ مُدْيَها ودِينارَها، ومنعت مِصْرُ إِرْدَبَّها، وعُدْتم مِن حيثُ بَدَأْتُمْ. قالَ ابنُ الأَثيرِ: هذا الحديثُ من مُعْجِزات سيدِنا رسولْ اللّهِ صلى اللّهُ تعالى عليهِ وسلم، لأَنهُ أَخبر بما لم يكن، وهو في عِلم اللّهِ كائن، فَخرَج لفظُه على لفظ الماضِي ودَلَّ بهِ على رضاه من عُمَر بنِ الخطاب رضيَ اللّهُ عنه بما وَظَّفَه على الكَفَرةِ من الجِزْيةِ في الامصار. وفي تفسير المنعِ قولان: أَحدُهما أَنه علِم اَنهم سَيُسْلِمُون ويَسْقُطُ عنهم ما وُظِّفَ عليهم، فصارُوا له بِإسلامهم مانعين؛ويدل عليه قوله: وعُدْتُم مِن حيثُ بَدَأْتم، لأَنَّ بَدْأَهم، في عِلْم اللّهِ، أَنهم سَيُسلِمُون، فَعَادُوا مِن حَيْثُ بَدَؤُوا. والثاني أَنهم يَخرُجونَ عن الطّاعةِ ويَعْصون الإِمام، فيَمْنَعون ما عليهم من الوَظائفِ. والمُدْيُ مِكيالُ أَهلِ الشامِ، والقَفِيزُ لأَهْلِ العِراقِ، والإِرْدَبُّ لأَهْل مِصْرَ.
والابتداءُ في العَرُوض: اسم لِكُلِّ جُزْءٍ يَعْتَلُّ في أَوّلِ البيتِ بِعلةٍ لا يكون في شيءٍ من حَشْوِ البيتِ كالخَرْم في الطَّوِيلِ والوافِرِ والهَزَجِ والمُتقارَب، فإِنَّ هذه كلها يُسَمَّى كلُّ واحِدٍ من أَجْزائِها، إِذا اعْتَلَّ، ابتداءً، وذلك لأنَّ فعولن تُحذف منهُ الفاءُ في الابتداءِ، ولا تحذف الفاء من فعولن في حَشْوِ البيت البتةَ؛ وكذلك أَوّل مُفاعلتن وأَوّل مَفاعيلن يُحذفان في أَولِ البيت، ولا يُسمى مُسْتَفْعِلُن في البسيطِ وما أَشبههُ مـما علَّتُه، كعلة أَجزاءِ حَشوهِ، ابتداءً، وزعم الأَخْفَشُ أَن الخليل جَعَلَ فاعلاتن في أَوّلِ المديدِ ابتداءً؛ قال: وَلم يدرِ الأَخْفَشُ لِمَ جَعَلَ فاعِلاتُن ابْتداءً، وهي تكون فَعِلاتن وفاعِلاتن كما تكون أَجزاءُ الحَشْوِ. وذهبَ على الأَخْفَشِ أَنَّ الخَليل جعلَ فاعِلاتُن هنا ليست كالحَشو لأَن أَلِفَها تسقُطُ أَبداً بِلا مُعاقبة، وكُلُّ ما جاز في جُزْئهِ الأَوّلِ ما لا يجوز في حَشْوِهِ، فاسمه الابتداءُ؛ وإِنما سُمِّي ما وقع في الجزءِ ابتداءً لابتدائِكَ بِالإِعْلالِ. وبَدَأَ اللّهُ الخَلْقَ بَدْءاً وأَبْدَأَهمْ بمعنى خَلَقَهم. وفي التنزيل العزيز: اللّهُ يَبْدَأُ الخَلْقَ. وفيه كيفَ يُبْدِئُ اللّهُ الخَلْقَ. وقال: وهو الذي يَبْدَأُ الخَلْقَ ثم يُعيدُه. وقالَ: إِنَّه هو يُبْدِئُ ويُعِيد؛ فالأَوّل مِنَ البادِئِ والثاني منَ المُبْدِئِ وِكلاهُما صِفةٌ للّهِ جَلِيلَةٌ. والبَدِيءُ: المَخْلوقُ. وبِئرٌ بَدِيءٌ كَبديع، والجمْعُ بُدُؤٌ. والبَدْءُ والبَدِيءُ: البئر التي حُفِرت في الإِسلام حَدِيثةً وليست بعادِيَّةٍ، وتُرِكَ فيها الهمزةُ في أَكثرِ كلامهم، وذلك أَن يَحْفِر بئراً في الأَرْضِ المَواتِ التي لا رَبَّ لها. وفي حديث ابن المسيَّب: في حَرِيمِ البئرِ البَدِيءِ خَمسٌ وعِشْرونَ ذِراعاً، يقول: له خَمس وعشرون ذِراعاً حَوالَيْها حَرِيمُها، ليسَ لأَحَدٍ أَن يَحْفِرَ في تلكَ الخمسِ والعشرينَ بئراً. وإِنما شُبِّهت هذه البئرُ بالأَرضِ التي يُحْيِيها الرجُلُ فيكون مالِكاً لها، قال: والقَلِيبُ: البئرُ العادِيَّةُ القَدِيمَةُ التي لا يُعلمُ لها رَبٌّ ولا حافِرٌ، فليس لأَحدٍ أَن يَنْزِلَ على خمسينَ ذراعاً منها، وذلك أَنها لعامَّة الناس، فإِذا نزَلها نازِلٌ مَنَعَ غيره؛ ومعنى النُّزولِ أَن لا يَتَّخِذها داراً ويُقِيم عليها، وأَمـّا أَن يكون عابِرَ سَبيلٍ فلا. أَبو عبيدة يقال للرَّكِيَّةِ: بَدِيءٌ وبَدِيعٌ، إِذا حَفَرْتها أَنت، فإِن أَصَبْتها قد حُفِرَتْ قبلَك، فهي خَفِيَّةٌ، وزَمْزَمُ خَفِيَّةٌ لأنها لإِسمعِيل فاندَفنت، وأَنشَدَ: فَصَبَّحَتْ، قَبْلَ أَذانِ الفُرْقانْ، *  تَعْصِبُ أَعْقارَ حِياض البُودانْ قال: البُودانُ القُلْبانُ، وهي الرَّكايا، واحدها بَدِيءٌ؛ قال الأَزهري: وهذا مقلوبٌ، والأَصلُ بُدْيانٌ، فقَدَّمَ الياءً وجعَلَها واواً؛ والفُرقانُ: الصُّبْحُ، والبَدِيءُ: العَجَبُ، وجاءَ بأَمرٍ بَدِيءٍ، على فَعِيلٍ، أَيْ عَجيبٍ.
وبَدِيءٌ مِن بَدَأْتُ، والبَدِيءُ: الأَمْرُ البَدِيعُ، وأَبْدَأَ الرَّجُلُ: إِذا جاءَ بهِ، يُقال أَمرٌ بَدِيءٌ. قالَ عَبِيدُ بنالأَبرَص: فلا بَدِيءٌ ولا عَجِيبُ
والبَدْءُ: السيِّدُ، وقِيلَ الشَّابُّ الـمُسْتَجادُ
 الرأْيِ، الـمُسْتشَارُ، والجَمْعُ بُدُوءٌ. والبَدْءُ: السَيِّدُ الأَوَّلُ في السِّيادةِ، والثُنْيَانُ: الذي يَليهِ في السُّؤْدد. قالَ أَوْسُ بن مَغْراءَ السَّعْدِيّ:
ثُنْيانُنا، إِنْ أَتاهُمْ، كانَ بَدْأَهُمُ، *  وبدْؤُهُمْ، إنْ أَتانا، كانَ ثُنْيانا والبَدْءُ: المَفْصِلُ. والبَدْءُ: العَظْمُ بما عَليهِ مِنَ اللَّحمِ. والبَدْءُ: خَيرُ عَظْمٍ في الجَزُورِ، وقيلَ خَيْرُ نَصِيبٍ في الجَزُور. والجمْعُ أَبْدَاءٌ وبُدُوءٌ مِثلُ جَفْنٍ وأَجْفانٍ وجُفُونٍ. قالَ طَرَفةُ بن العبد:
وهُمُ أَيْسارُ لُقْمانَ، إِذا *  أَغْلَتِ الشَّتْوةُ أَبْداءَ الجُزُرْ ويُقالُ: أَهْدَى لهُ بَدْأَةَ الجَزُورِأَيْ خَيْرَ الأَنصِباءِ، وأَنشَدَ ابنُ السكيت: على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسَمُ اللّحْمِ يُجْعَلُ
والأَبْداءُ: المفَاصِلُ، واحِدُها بَدًى، مقصورٌ، وهو أَيْضاً بَدءٌ، مَهْمُوزٌ، تقدِيرُهُ بَدْعٌ. وأَبْدَاءُ الجَزُورِ عَشرَةٌ: وَرِكاهَا وفَخِذَاهَا وساقاهَا وكَتِفَاهَا وعَضُداها، وهُمَا أَلأَمُ الجَزُورِ لِكَثرَةِ العُرُوقِ.
والبُدْأَةُ: النَّصِيبُ مِنْ أَنـْصِباءِ الجَزُور؛ قالَ النَّمِرُ ابن تَوْلَب:
فَمَنَحْتُ بُدْأَتَهَا رَقِيباً جانِحاً، *  والنارُ تَلْفَحُ وَجْهَهُ بأُوَارِها وروى ابنُ الأَعرابيِّ: فمَنَحْتُ بُدَّتَها، وهي النَّصيبُ، وهوَ مَذْكورٌ في مَوْضِعِه؛ وروَى ثعلب رفِيقاً جانِحاً(1)
( 1 قوله «جانحاً» كذا هو في النسخ بالنون وسيأتي في ب د د بالميم.). وفي الصِّحاحِ: البَدْءُ والبَدْأَةُ: النصِيبُ مِنَ الجَزورِ بفَتحِ الباءِ فيهما؛ وهذا شِعْرُ النَّمِرِ بن تَوْلَبٍ بضمِّها كما ترَى. وبُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً فهو مبْدُوءٌ: جُدِرَ أَوْ حُصِبَ. قال الكميتُ:
فكأَنَّما بُدِئَتْ ظواهِرُ جِلْدِهِ، *  مـمَّا يُصَافِحُ مِنْ لهِيبِ سُهَامِها(2) (2 قوله «سهامها» ضبط في التكملة بالفتح والضم ورمز له بلفظ معاً اشارة إِلى أن البيت مروي بهما.) وقال اللحياني: بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً: خَرَجَ بهِ بَثْرٌ شِبْهُ الجُدَرِيِّ؛ ثمَّ قال: قالَ بعضهم هُو الجُدريُّ بعينه. ورَجُلٌ مَبْدُوءٌ: خرَج بهِ ذلِك. وفي حديثِ عائِشة رضِي اللّه عنها أَنها قالتْ: في اليومِ الذي بُدِئَ فيهِ رسولُ اللّه صلَّى اللّه عليهِ وسلَّم، وَارَأْساه. قالَ ابنُ الأَثير: يُقالُ متى بُدِئَ فلانٌ أَي متى مَرِضَ؛ قال: ويُسأَلُ بهِ عن الحيِّ والـمَيِّتِ. وبَدَأَ من أَرضٍ إِلى أَرضٍ أُخرى وأَبْدأَ: خرَجَ منها إِلى غيرها إِبْداءً. وأَبْدأَ الرَّجلُ: كِناية عن النَّجْو، والاسمُ البَداءُ، ممدودٌ. وأَبْدَأَ الصبيُّ: خَرَجت أَسْنانُهُ بعد سُقُوطِها. والبُدْأَةُ: هَنَةٌ سوداءُ كأَنها كَمْءٌ ولا يُنتَفَعُ بها، حكاه أَبو حنيفة.

##### Türkçe

Allah’ın isimleri içinde, azîz ve celîl olan (Allah’ın) **الـمُبْدئ**(i): O, şeyleri inşâ eden ve onları, daha önce bir örnek olmaksızın başlangıç olarak icat edendir. **البَدْء**: bir şeyi ilkin yapmak. **بَدأَ** onunla; ve **بَدَأَهُ يَبْدَؤُهُ بَدْءاً**; ve **أَبْدَأَهُ** ve **ابْتَدَأَهُ**.

Ve denilir: senin için **البَدْءُ** ve **البَدْأَةُ** ve **البُدْأَةُ** ve **البَدِيئةُ**
ve **البَداءة** ve **البُداءة** (uzatmayla) ve bedel üzere **البَدَاهةُ**; yani senin için, atmada ve başkasında, başkasından önce başlaman vardır. Lihyânî nakletti: “Bu, bizim **بَدْأَتِنا**mızda ve **بِدْأَتِنا**mızda idi”, kısaltma ve uzatmayla; (1)
(1 “Lihyânî nakletti: bu bizim بدأتنا … idi” sözü: Kāmûs’un ve şerhinin ibaresidir. “Ve” Lîhyânî, hikâyede onların sözünü nakletti: “Bu” iş “bizim بدأتناmızda, باء’sı üçlü (fetha, damme ve kesre ile), kısaltma ve uzatmayla; ve ‘bizim بدأتناmızda’ harekeli” Ezherî dedi: “Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum”; “ve bizim مبداناmızda” damme ile; “ve مبدئناmızda” fetha ile; “مبدأتنا” fetha ile.)

Dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve ondan ayrıca: bizim **مَبْدَأَتِنا**mızda. Ve biz **أَبْدَأْنا** ve **بَدأْنا**; bütün bunlar ondan (naklen). Ve **البَدِيئةُ** ve **البَداءة** ve **البَداهةُ**: seni ansızın karşılayan ilk şey; ondaki **الهاء** hemzenin bedelidir. Ve **بَدِيتُ بالشيءِ**: onu öne aldım; Ensâriyye (lehçesi). Ve **بَدِيتُ بالشيءِ** ve **بَدأْتُ**: **ابْتَدَأْتُ**. Ve **أَبْدَأْتُ بالأَمْرِ بَدْءاً**: onunla **ابْتَدأْتُ**. Ve **بَدأْتُ الشيءَ**: onu başlangıç olarak yaptım. Ve hadiste: “**الخَيْلُ مُبَدَّأَةٌ** yevme’l-**وِرْد**” yani sulamada deve ve koyundan önce onunla başlanır; hemze hazfedilebilir de sâkin bir elif olur. Ve **البَدْءُ** ve **البَدِيءُ**: ilk; bundan onların sözü: “Onu **بادِيَ بَدْءٍ** olarak yap”, **فَعْل** vezni üzere; ve “**بادِي بَدِيءٍ**” **فَعِيل** üzere; yani ilk şey olarak; ve **بادِي**’nin yâ’sı, nasb yerinde sâkindir; böyle konuşurlar. Dedi: çok kullanım sebebiyle, mu‘tel babında zikredeceğimiz üzere, bazen onun hemzesini terk ettiler.

**بادِئُ الرأْيِ**: onun ilki ve başlangıcı. Ve tahkik ehli yanında, evvellerden olan, nazarı iyice derinleştirmeden önce idrak edilendir; “Onu **في بادئٍ الرأيِ** yaptı” denilir. Lihyânî dedi: “Sen **بادئَ الرَأْي** ve onun **مُبْتَدَأَهُ**sun; zulmümüzü istiyorsun”; yani sen, görüşün ilkinde zulmümüzü istiyorsun. Ve ayrıca rivayet edildi: “Sen **باديَ الرأْي** zulmümüzü istiyorsun”, hemzesiz; manası: görüşten beliren ve ortaya çıkan şeyde; yani görüşün zahirinde; eğer böyle ise bu babdan değildir.

Azîz tenzîlde: “Ve seni, ancak bizim aşağılıklarımız olanlar, **بادِيَ الرَّأْيِ** olarak tâbi olmuş görüyoruz” ve **بادئَ الرَّأْيِ**; Ebû Amr tek başına **بادئَ الرأْيِ**’yi hemze ile okudu; diğer kurrâ hemzesiz **بادِيَ** okudular. Ferrâ dedi: “**باديَ الرأْيِ**’yi hemzelemeyin; çünkü mana, bize görünen ve beliren şeydedir”; dedi: “Eğer görüşün başlangıcını murad etseydi de hemzeleseydi doğru olurdu.” Bunu ayrıca **بدا**’da da zikredeceğiz. Ebû Amr’ın **باديَ الرأْيِ** kıraatinin manası: görüşün ilki; yani onlar, bakmaya başladıklarında görüşün başlangıcında sana tâbi oldular; fakat düşündüklerinde sana tâbi olmazlar. İbnü’l-Enbârî dedi: **بادئَ** hemze ile, **بَدَأَ**’dan; **ابْتَدَأَ** ettiğinde; dedi: hemzeleyen ve hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere ittibâ‘ iledir; yani “sana, zahir bir ittibâ‘ ile” yahut “başlatılmış bir ittibâ‘ ile tâbi oldular”; dedi: mana şu da olabilir: “Seni, ancak bizim aşağılıklarımız olanlar, onlardan gördüğümüz zahirde sana tâbi olmuş görüyoruz; içleri ise senin aleyhinde ve bizim muvafakatimiz üzeredir”; bu, **بَدا يَبْدُو**’dan; ortaya çıktığında.

Hızır’ın öldürdüğü oğlan hadîsinde: “Sonra onların birine, **بادئَ الرَّأْيِ** olarak gitti de onu öldürdü.” İbnü’l-Esîr dedi: yani gördüğü görüşün ilkinde ve başlangıcında; ve hemzesiz olarak **البُدُوّ**’dan (da) olabilir: **الظُّهور**; yani görüş ve nazarın zahirinde.

Dediler: “Onu **بَدءاً** ve **أَوَّلَ بَدْءٍ** olarak yap”, Sa‘leb’den; ve “**بادِيَ بَدْءٍ** ve **باديَ بَدِيٍّ**”, hemzelenmez. Dedi: bu nadirdir; çünkü kıyasî tahfîf üzere değildir; eğer öyle olsaydı burada zikretmezdi.

Lihyânî dedi: “**أَما بادِئَ بَدْءٍ** ise, ben Allah’a hamd ederim”; ve “**بادِي بَدأَةَ**” ve “**بادئَ بداءٍ**” ve “**بدا بَدْءٍ**” ve “**بَدْأَةَ بَدْأَةَ**” ve “**وباديَ بَدوٍ**” ve “**وبادِي بَداءٍ**”; yani “görüşün başlangıcına gelince, ben Allah’a hamd ederim.” Sıhâh’ın bazı asıllarında gördüm: denilir: “Onu **بَدْأَةَ ذي بَدْءٍ** ve **بَدأَةَ ذِي بَدْأَةَ** ve **بَدْأَةَ ذي بَدِيءٍ** ve **بَدْأَةَ بَديءٍ** ve **بَديءَ بَدْءٍ** olarak yap”, **فَعْل** üzere; ve “**وبادِئَ بَدِيءٍ**”, **فَعِيل** üzere; ve “**وبادِئَ بَدِئٍ**”, **فَعِل** üzere; ve “**وبَديءَ ذي بَديءٍ**”; yani ilk ilkin. Ve **بدأَ** işte ve döndü; ve **أَبْدأَ** ve **أَعادَ**. Ve onun sözü, yüce: “**وما يُبْدئُ الباطِلُ وما يُعِيدُ**”. Zeccâc dedi: **ما** nasb yerindedir; yani bâtıl neyi başlatır ve neyi iade eder; ve **ما** nefiy olur; ve buradaki bâtıl **إِبْليِسُ**’tir; yani İblîs ne yaratır ne diriltir; azîz ve celîl olan Allah ise yaratıcı ve dirilticidir. Ve onu, dönüşü başlangıcı üzere ve dönüşünde ve başlangıcında ve dönüşünde ve **بَدأَته**sinde yaptı. Ve dersin: “Bunu dönüş ve başlangıç olarak yap.” Ve denilir: “Yolun geldiği yolda döndüğünde: **رجَعَ عَوْدَه على بَدْئِه**.” Hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم **البَدْأَة**’de rub‘u, **الرَّجْعَة**’de sülüsü verdi; **البَدْأَة** ile gazâ seferinin başlangıcını, **الرَّجْعة** ile ondan dönüşü murad etti; mana: düşmana yönelen ordunun bütününden bir seriyye kalkıp düşmandan bir taifeye rastladığında, ganimetlerinin rub‘u onlarındı; ganimetlerinin dörtte üçünün üçte ikisinde (yani kalanında) ordunun geri kalanı onlara ortak olurdu; bunu ordunun dönüşünde yaptığında, bütün ganimetin sülüsü onlarındı; çünkü ikinci dönüş daha meşakkatlidir ve tehlike onda daha büyüktür; bu, girişlerinde arka desteğin kuvveti ve çıkışlarında zayıflığı sebebiyledir; onlar ilkinde yürüyüşe ve düşman beldelerinde ilerlemeye daha canlı ve daha iştahlıdırlar; dönüşte ise daha zayıf, daha gevşek ve vatanlarına dönmeye daha iştahlıdırlar; bunun için onlara artırdı. Ali hadîsinde: “Vallahi, onu şöyle derken işittim: ‘Sizi, dine dönüş olarak, onları ona başlangıç olarak vurduğunuz gibi mutlaka vuracaktır’ ”; yani ilkin; Acemleri ve mevalîyi kastediyor.

Hudeybiye hadîsinde: “Onlar için **بَدءُ الفُجُورِ** ve onun ikincisi vardır”; yani ilki ve sonu.

Ve denilir: “Falan ne başlatır ne iade eder”; yani ne bir başlangıçla ne bir dönüşle konuşur. Hadiste: “Irak dirhemini ve kafîzini men etti; Şam muddünü ve dinarını men etti; Mısır irdabbını men etti; ve başladığınız yerden döndünüz.” İbnü’l-Esîr dedi: bu hadis, efendimiz Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسلم’in mucizelerindendir; çünkü olmamış şeyi haber verdi; o, Allah’ın ilminde olacak olandır; lafzı geçmiş lafzı üzere çıktı ve onunla, Ömer b. Hattâb رضي الله عنه’un, şehirlerde kâfirlere cizye olarak vaz‘ ettiği şeye rızasını gösterdi.

Men‘in tefsirinde iki söz vardır: birincisi: onların Müslüman olacaklarını ve üzerlerine vaz‘ edilenin onlardan düşeceğini bildi; böylece İslâmlarıyla men edenler oldular; buna “başladığınız yerden döndünüz” sözü delalet eder; çünkü onların başlangıcı, Allah’ın ilminde, Müslüman olacaklarıdır; böylece başladıkları yerden döndüler. İkincisi: itaattan çıkarlar ve imama isyan ederler; böylece üzerlerindeki vazifeleri men ederler. **المُدْيُ** Şam ehlinin ölçeğidir; **القَفِيزُ** Irak ehlinindir; **الإِرْدَبُّ** Mısır ehlinindir.

Arûzda **الابتداءُ**: beytin başında, beytin haşvının hiçbir yerinde bulunmayan bir illetle, beytin başında mu‘tel olan her cüz’ün adıdır; uzun, vâfir, hezec ve mütekāribdeki **الخَرْم** gibi; çünkü bunların hepsinde, cüzlerinden her biri, mu‘tel olduğunda, **ابتداءً** diye adlandırılır; bu, **فعولن**’dan, başlangıçta **الفاء**’nın hazfedilmesi sebebiyledir; **فعولن**’dan **الفاء**, beytin haşvında asla hazfedilmez; aynı şekilde, **مُفاعلتن**’in ilki ve **مَفاعيلن**’in ilki, beytin başında hazfedilir; fakat basîtte ve benzerinde, illeti haşv cüzlerinin illeti gibi olan **مُسْتَفْعِلُن**, **ابتداءً** diye adlandırılmaz. Ahfeş, Halîl’in medîdin başında **فاعلاتن**’ı **ابتداءً** kıldığını iddia etti; dedi: Ahfeş, Halîl’in **فاعِلاتُن**’u niçin **ابتداءً** kıldığını bilmedi; hâlbuki o, haşv cüzleri gibi **فَعِلاتن** ve **فاعِلاتن** olur. Ahfeş’e şu gizli kaldı: Halîl, burada **فاعِلاتُن**’u haşv gibi kılmadı; çünkü onun elifi, daima, muâkabe olmaksızın düşer; ve cüz’ünün ilkinde, haşvında caiz olmayan şey caiz olan her şeyin adı **الابتداءُ**dur; cüz’de vâki olana, i‘lâlle başlaman sebebiyle **ابتداءً** denildi. Ve Allah خلق’ı **بَدْءاً** başlattı ve onları **أَبْدَأَ**: yani onları yarattı. Azîz tenzîlde: “Allah خلق’ı başlatır.” Ve onda: “Allah خلق’ı nasıl başlatır.” Ve dedi: “O, خلق’ı başlatır, sonra onu iade eder.” Ve dedi: “Şüphesiz O, başlatır ve iade eder”; birincisi **البادِئ**’dendir, ikincisi **المُبْدِئ**’dendir; ikisi de, celîl olan Allah’ın sıfatıdır.

**البَدِيءُ**: yaratılmış. **بِئرٌ بَدِيءٌ** (bedî‘ gibi); cem‘i **بُدُؤٌ**.

**البَدْءُ** ve **البَدِيءُ**: İslâm’da yeni kazılmış kuyu; **بعادِيَّةٍ** değildir; onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir; bu, sahibi olmayan ölü arazide kuyu kazmandır. İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “**البئرِ البَدِيءِ**’nin harîminde yirmi beş zira‘ vardır”; yani çevresinde harîmi olarak yirmi beş zira‘ vardır; o yirmi beşin içinde kimsenin kuyu kazması yoktur.

Bu kuyu, adamın ihyâ ettiği ve onun sahibi olduğu araziye benzetildi. Dedi: **القَلِيبُ**: sahibi ve kazıcısı bilinmeyen, eski **العادِيَّة** kuyu; ondan elli zira‘ üzerine kimsenin konması yoktur; çünkü o, insanların umumunadır; bir konan, başkasını men eder. **النُّزول**’ün manası: onu ev edinip üzerinde ikamet etmemesidir; yoksa yolcu olması (zarar vermez). Ebû Ubeyde: **الرَّكِيَّة** için denilir: **بَدِيءٌ** ve **بَدِيعٌ**, eğer onu sen kazdıysan; eğer onu senden önce kazılmış bulduysan, o **خَفِيَّةٌ**’dir. Ve Zemzem **خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmail’indir, sonra gömüldü. Ve şu şiiri okudu:
فَصَبَّحَتْ، قَبْلَ أَذانِ الفُرْقانْ، *  تَعْصِبُ أَعْقارَ حِياض البُودانْ
Dedi: **البُودانُ** **القُلْبان**dır; onlar **الرَّكايا**dır; tekili **بَدِيءٌ**; Ezherî dedi: bu ters çevrilmiştir; aslı **بُدْيانٌ**dır; yâ’yı öne aldı ve onu vâv yaptı. **الفُرقانُ**: sabah. Ve **البَدِيءُ**: hayret; ve **بَدِيءٍ** bir iş getirdi, **فَعِيل** üzere; yani acayip.

Ve **بَدِيءٌ** “**بَدَأْتُ**”dandır; ve **البَدِيءُ**: **الأَمْرُ البَدِيعُ**; ve **أَبْدَأَ الرَّجُلُ**: onu getirdiğinde; “**أَمرٌ بَدِيءٌ**” denilir. Ubeyd b. el-Ebras dedi:
فلا بَدِيءٌ ولا عَجِيبُ

**البَدْءُ**: seyyid; ve denildi: görüşü beğenilmiş genç; danışılan; cem‘i **بُدُوءٌ**. **البَدْءُ**: seyyidlikte ilk seyyid; **الثُنْيَانُ**: seyyidlikte onu izleyen. Evs b. Mağrâ es-Sa‘dî dedi:
ثُنْيانُنا، إِنْ أَتاهُمْ، كانَ بَدْأَهُمُ، *  وبدْؤُهُمْ، إنْ أَتانا، كانَ ثُنْيانا

**البَدْءُ**: eklem. **البَدْءُ**: üzerindeki etle birlikte kemik. **البَدْءُ**: deve kesiminde en hayırlı kemik; ve denildi: deve kesiminde en hayırlı pay. Cem‘i **أَبْدَاءٌ** ve **بُدُوءٌ**; **جَفْنٍ** ve **أَجْفانٍ** ve **جُفُونٍ** gibi. Tarafe b. el-‘Abd dedi:
وهُمُ أَيْسارُ لُقْمانَ، إِذا *  أَغْلَتِ الشَّتْوةُ أَبْداءَ الجُزُرْ
Ve denilir: ona **بَدْأَةَ الجَزُورِ** hediye etti; yani payların en hayırlısını. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسَمُ اللّحْمِ يُجْعَلُ

**الأَبْداءُ**: eklemler; tekili **بَدًى** (kısaltılmış), ve o ayrıca **بَدءٌ** (hemzeli)dir; takdiri **بَدْعٌ**dır. Ve **أَبْدَاءُ الجَزُورِ** ondur: kalçaları, uylukları, incikleri, kürekleri ve pazuları; ve onlar, damarların çokluğu sebebiyle, deve kesiminin en aşağısıdır.

**البُدْأَةُ**: deve kesiminin paylarından pay; Nemir b. Tevleb dedi:
فَمَنَحْتُ بُدْأَتَهَا رَقِيباً جانِحاً، *  والنارُ تَلْفَحُ وَجْهَهُ بأُوَارِها
İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “**بُدَّتَها**” (ona verdim); o paydır; o, yerinde zikredilmiştir. Sa‘leb “**رفِيقاً جانِحاً**” rivayet etti. (1)
(1 “**جانحاً**” sözü: nüshalarda nûn ile böyledir; **ب د د**’de mîm ile gelecektir.)

Sıhâh’ta: **البَدْءُ** ve **البَدْأَةُ**: deve kesiminden pay; ikisinde de **الباءِ**’nin fethasıyla; bu, Nemir b. Tevleb’in şiiridir; senin gördüğün üzere damme ile.

**بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً**; o halde o **مبْدُوءٌ**dur: çiçek (çiçek hastalığı) oldu yahut kızamık oldu. Kümeyt dedi:
فكأَنَّما بُدِئَتْ ظواهِرُ جِلْدِهِ، *  مـمَّا يُصَافِحُ مِنْ لهِيبِ سُهَامِها(2)
(2 “**سهامها**” sözü: Tekmile’de fetha ve damme ile ضبط edildi ve “معاً” lafzıyla işaretlendi; yani beytin ikisiyle rivayet edildiğine işaret.)

Lihyânî dedi: **بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً**: onda, çiçek hastalığına benzer bir çıban çıktı; sonra dedi: bazısı dedi ki: o, bizzat çiçek hastalığının kendisidir. Ve **رَجُلٌ مَبْدُوءٌ**: onda bu çıktı. Âişe رضِي الله عنها hadîsinde: dedi ki: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in **بُدِئَ** edildiği (hastalığa tutulduğu) günde: Vay başım!” İbnü’l-Esîr dedi: “Falan ne zaman **بُدِئَ** edildi?” denilir; yani ne zaman hastalandı; dedi: bununla diri ve ölü hakkında da sorulur. Ve bir yerden başka bir yere **بَدَأَ** ve **أَبْدأَ**: ondan başkasına, **إِبْداءً** olarak çıktı.

Ve **أَبْدأَ الرَّجُلُ**: dışkılama hakkında kinayedir; isim **البَداءُ**dur, uzatılmış. Ve **أَبْدَأَ الصبيُّ**: dişleri, düşmesinden sonra çıktı.

**البُدْأَةُ**: sanki bir mantar gibi siyah bir şey; ondan faydalanılmaz; Ebû Hanîfe nakletti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب د أ * * بَدأ * به وابتدأ و * بدأَهُ * فعله ابتداء و * بَدَأَ * الله الخلق و * أَبدأَهُم * بمعنى وباب الثلاثة قطع و * البَدِيءُ * بوزن البديع البئر التي حفرت في الإسلام وليست بعادية وفي الحديث ﴿حريم البئر البديء خمس وعشرون ذراعا﴾

##### Türkçe

* ب د أ * * **بَدأ** * onunla başladı ve **ابتدأ**; ve * **بدأَهُ** * onu başlangıç olarak yaptı; ve * **بَدَأَ** * Allah yaratmayı başlattı; ve * **أَبدأَهُم** * anlamca; ve üçlü babı **قطع**; ve * **البَدِيءُ** * **البديع** vezninde: İslâm’da kazılmış ve âdî (eski) olmayan kuyu. Ve hadiste: ﴿**حريم البئر البديء** yirmi beş arşındır﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بدأ به كمنع يبدأ بدءا: ابتدأ هما بمعنى واحد. وبدأ الشيء:فعله ابتداء أي قدمه في الفعل، كأبدأه رباعيا، وابتدأه كذلك، وبدأ من أرضه لأخرى: خرج. وبدأ الله الخلق: خلقهم وأوجدهم، وفي التنزيل:  الله يبدأ الخلق  كأبدأهم، وأبدأ من أرض فيهما، أي في الفعلين، قال أبو زيد: أبدأت من أرض إلى أخرى إذا خرجت منها. قلت: واسمه تعالى المبدئ. في النهاية: هو الذي أنشأ الأشياء واخترعها ابتداء من غير سابق مثال. ويقال: لك البدء والبدأة والبداءة، الأخير بالمد، والثلاثة بالفتح، على الأصل ويضمان، أي الثاني والثالث، وحكى الأصمعي الضم أيضا في الأول، واستدرك المطرزي: البداءة ككتابة وكقلامة، أورده ابن بري، والبداهة، على البدل، وزاد أبو زيد: بداءة كتفاحة، وزاد ابن منظور: البداءة بالكسر مهموزا، وأما البداية، بالكسر والتحتية بدل الهمزة. فقال المطرزي: لغة عامية، وعدها ابن بري من الأغلاط، ولكن قال ابن القطاع: هي لغة أنصارية، بدأت بالشيء وبديت به: قدمته، وأنشد قول ابن رواحة:
  باسم الله وبه بـدينـا
  ولو عبدنا غيره شقينا
  ويأتي للمصنف بديت في المعتل، ولك البديئة كسفينة، أي لك أن تبدأ قبل غيرك في الرمي وغيره. والبديئة: البديهة، وهو أول ما يفجؤك، وفلان ذو بدأة جيدة، أي بديهة حسنة، يورد الأشياء بسابق ذهنه. وجمع البديئة البدايا، كبريئة وبرايا، حكاه بعض اللغويين. والبدء والبدئ: الأول، ومنه قولهم: افعله بدءا وأول بدء عن ثعلب، وبادي بدء على فعل، وبادي بفتح الياء فيهما بدي كغني، الثلاثة من المضافات، وبادي بسكون الياء، كياء معديكرب، وهو اسم فاعل من بدي كبقي لغة أنصارية، كما تقدم بدأة بالبناء على الفتح وبدأة ذي بدء، وبدأة بالمد ذي بدي على فعل وبادي بفتح الياء بدئ ككتف وبدئ ذي بدئ كأمير فيهما، وبادئ بفتح الهمزة بدء على فعل وبادئ بفتح الهمزة، وفي بعض النسخ بسكون الياء بداء كسماء، وبدا بدء وبدأة بدأة بالبناء على الفتح، وبادي بسكون الياء في موضع النصب، هكذا يتكلمون به بد كشج، وبادي بسكون الياء بداء كسماء، وجمع بد مع بادي تأكيد، كجمعه مع بدا، وهكذا باقي المركبات البنائية، وما عداها من المضافات، والنسخ في هذا الموضع مع اختلاف شديد ومصادمة بعضها مع بعض، فليكن الناظر على حذر منها، وعلى ما ذكرناه من الضبط الاعتماد إن شاء الله تعالى أي أول شيء، كذا في نسخة صحيحة، وفي اللسان: أي أول أول، وفي نسخة أخرى: أي أول، وفي نسخة أخرى: أي أول كل شيء، وهذا صريح في نصبه على الظرفية، ومخالف لما قالوه: إنه منصوب على الحال من المفعول، أي مبدوءا به قبل كل شيء، قال شيخنا: ويصح جعله حالا من الفاعل أيضا، أي افعله حالة كونك بادئا، أي مبتدئا. ويقال رجع. يحتمل أن يكون متعديا فيكون عوده منصوبا على بدئه، وكذا عودا على بدء. وفعله في عوده وبدئه، أي رجع في الطريق الذي جاء منه. وفي الحديث:  أن النبي صلى الله عليه وسلم نفل في البدأة الربع، وفي الرجعة الثلث  ، أراد بالبدأة ابتداء سفر الغزو، وبالرجعة القفول منه. وفي حديث علي رضي الله عنه: لقد سمعته بقول:  ليضربنكم على الدين عودا كما ضربتموهم عليه بدءا  أي أولا، يعني العجم والموالي. وفلان ما يبدئ وما يعيد أي ما يتكلم ببادئة ولا عائدة. وفي الأساس أي لا حيلة له، وبادئة الكلام: ما يورده ابتداء، وعائدته: ما يعود عليه فيما بعد. وقال الزجاج في قوله تعالى:  وما يبدئ الباطل وما يعيد  ما في موضع نصب أي أي شيء يبدئ الباطل وأي شيء يعيد. والبدء: السيد الأول في السيادة، والثنيان: الذي يليه في السؤدد، قال أوس بن مغراء السعدي:
  ثنيانها إن أتاهم كان بدأهم                      وبدؤهم إن أتانا كان ثنيانا والبدء: الشاب العاقل المستجاد الرأي، والبدء: المفصل، والعظم بما عليه من اللحم، وقيل: هو النصيب أو خير نصيب من الجزور، كالبدأة، هكذا بالهمز على الصواب، يقال: أهدى له بدأة الجزور، أي خير الأنصباء، وقال النمر بن تولب:
  فمنحت بدأتها رقيبا جانحـا                      والنار تلفح وجهها بأوارها والبد، والبد، والبدة، والبدة، والبداد، كالبدء، ويأتي هؤلاء الخمسة في حرف الدال إن شاء الله تعالى، أبداء كجفن وأجفان، على غير قياس وبدوء كفلوس وجفون، على القياس، ولكن لما كان استعمال الأول أكثر قدمه: وقال طرفة بن العبد:
  وهم أيسار لـقـمـان إذا                      أغلت الشتوة أبداء الجزر
  وهي عشرة: وركاها، وفخذاها، وساقاها، وكتفاها، وعضداها، وهما ألأم الجزور لكثرة العروق. والبديء كالبديع: المخلوق فعيل بمعنى مفعول، والبديء: العجيب والأمر المبدع، وفي نسخة: البديع، أي الغريب، لكونه لم يكن على مثال سابق، قال عبيد بن الأبرص:
  فلا بديء ولا عجيب وقال غيره:
  عجبت جارتي لشيب علاني                      عمرك الله هل رأيت بديئا وقد أبدأ الرجل، إذا أتى به. والبديء والبدء: البئر الإسلامية، هي التي حفرت في الإسلام حديثة، ليست بعادية، وترك فيها الهمز في أكثر كلامهم، وذلك أن يحفر بئرا في الأرض الموات التي لا رب لها. وفي حديث ابن المسيب: في حريم البديء خمسة وعشرون ذراعا، والقليب: البئر العادية القديمة التي لا يعلم لها رب ولا حافر. وقال أبو عبيدة: يقال للركية: بديء وبديع إذا حفرتها أنت، فإن أصبتها قد حفرت قبلك فهي خفية، قال: وزمزم خفية، لأنها لإسماعيل عليه السلام فاندفنت، وأنشد:
  فصبحت قبل أذان الفرقان
  تعصب أعقار حياض البودان قال: البودان: القلبان، وهي الركايا، واحدها بديء، قال: وهذا مقلوب، والأصل البديان. والبدئ: السيد الأول، كما هو ظاهر العبارة، وفي بعض النسخ: كالبدأة، بالهاء. وبدئ الرجل بالضم، أي بالبناء للمجهول بدءا: جدر، أصابه الجدري، أو حصب بالحصبة، وهي كالجدري. قال الكميت:
  فكأنما بدئت ظواهر جـلـده                      مما يصافح من لهيب سهامها
  كذا أنشده الجوهري له، وقال الصاغاني: وليس للكميت على هذا الروي شيء. وقال اللحياني: بدئ الرجل يبدأ بدءا: خرج به بثر شبه الجدري. ورجل مبدوء: خرج به ذلك، وفي حديث عائشة رضي الله عنها:  في اليوم الذي بدئ فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم  ، قال ابن الأثير: يقال: متى بدئ فلان? أي متى مرض، يسأل يبه عن الحي والميت. وبداء ككتان: اسم جماعة، منهم بداء بن الحارث بن معاوية، من بني ثور قبيلة من كندة. وفي بجيلة بداء بن فتيان بن ثعلبة بن معاوية بن زيد بن الغوث، وفي مراد بداء بن عامر بن عوثبان بن زاهر بن مراد، قاله ابن حبيب، وقال ابن السيرافي: بداء فعال من البدء مصروف. والبدأة بالضم: نبت. قال أبو حنيفة: هي هنة سوداء كأنها كمء ولا ينتفع بها. وحكى اللحياني قولهم في الحكاية: كان ذلك الأمر في بدأتنا، مثلثة الباء فتحا وضما وكسرا، مع القصر والمد وفي بدأتنا محركة، قال الأزهري: ولا أدري كيف ذلك، وفي مبدئنا بالضم ومبدئنا بالفتح، ومبداتنا بالفتح من غير همزة، كذا هو في نسختنا، وفي بعض بالهمز، أي في أول حالنا ونشأتنا، كذا في كتاب الباهر لابن عديس وقد حكاه اللحياني في النوادر. ومما يستدرك عليه:بادئ الرأي: أوله وابتداؤه، وعند أهل التحقيق من الأوائل: ما أدرك قبل إمعان النظر، يقال فعلته في بادئ الرأي.وقال اللحياني: أنت بادئ الرأي ومبتدأه تريد ظلمنا. وروي أيضا بغير همز، وسيأتي في المعتل. وقرأ أبو عمرو: وحده بادئ الرأي بالهمز، وسائر القراء بغيرها، وإليه ذهب الفراء وابن الأنباري يريد قراءة أبي عمرو، وسيأتي بعض تفصيله في المعتل إن شاء الله تعالى. وأبدأ الرجل كناية عن النجو، والاسم البداء، ممدود. وأبدأ الصبي: خرجت أسنانه بعد سقوطها. والابتداء في العروض: اسم لكل جزء يعتل في أول البيت بعلة لا يكون في شيء من حشو البيت، كالخرم في الطويل والوافر والهزج والمتقارب، فإن هذه كلها يسمى كل واحد من أجزائها إذا اعتل: ابتداء، وذلك لأن فعولن تحذف منه الفاء في الابتداء، ولا تحذف الفاء من فعولن في حشو البيت البتة، وكذلك أول مفاعلتن وأول مفاعيلن يحذفان في أول البيت، ولا يسمى مستفعلن من البسيط وما أشبهه مما علته كعلة أجزاء حشوه ابتداء، وزعم الأخفش أن الخليل جعل فاعلاتن في أول المديد ابتداء. قال: ولم يدر الأخفش لم جعل فاعلاتن ابتداء وهي تكون فعلاتن وفاعلاتن، كما تكون أجزاء الحشو، وذهب على الأخفش أن الخليل جعل فاعلاتن ليست كالحشو، لأن ألفها تسقط أبدا بلا معاقبة، وكل ما جاز في جزئه الأول ما لا يجوز في حشوه فاسمه الابتداء، وإنما سمي ما وقع في الجزء ابتداء لابتدائك بالإعلال، كذا في اللسان.

##### Türkçe

**بدأ** ile, **كمنع**: **يبدأ** **بدءا**: **ابتدأ**; ikisi bir mânâdadır. Ve **بدأ الشيء**: onu başlangıç olarak yaptı; yani onu fiilde öne aldı; **كأبدأه** dörtlü (rubâî) olarak; ve **ابتدأه** de böyledir. Ve **بدأ من أرضه لأخرى**: çıktı. Ve **بدأ الله الخلق**: onları yarattı ve var etti; ve tenzîlde: **الله يبدأ الخلق**; **كأبدأهم** gibi. Ve **أبدأ من أرض** ikisinde, yani iki fiilde, demektir. Ebû Zeyd dedi: **أبدأت من أرض إلى أخرى**: ondan çıktığın zaman. Dedim: ve O’nun (Teâlâ’nın) adı **المبدئ**’dir. **في النهاية**’de: O, eşyayı inşâ eden ve onları, daha önce bir örnek olmaksızın, başlangıç olarak icat edendir. Ve denilir: senin için **البدء** ve **البدأة** ve **البداءة** vardır; sonuncusu med ile; üçünün de feth ile, asıl üzere; ve (ayrıca) damme ile de gelirler; yani ikinci ve üçüncü. el-Asma‘î birincide de dammeyi nakletti. el-Maṭrazî istidrâk etti: **البداءة** **ككتابة** ve **كقلامة** gibidir; bunu İbn Berrî zikretti. Ve **البداهة**, بدل olarak. Ebû Zeyd artırdı: **بداءة** **كتفاحة** gibi. İbn Manẓûr artırdı: **البداءة** kesr ile, hemzeli. Ama **البداية**, kesr ile ve hemzenin yerine alttan (ي) ile. el-Maṭrazî dedi: bu avam dilidir. İbn Berrî onu غلطlardan saydı. Lâkin İbn el-Kaṭṭâ‘ dedi: bu Ensârî bir dildir. **بدأت بالشيء وبديت به**: onu öne aldım. Ve İbn Revâḥa’nın sözünü inşâd etti:
  Allah’ın adıyla ve O’nunla **بـدينـا**
  Ve eğer O’ndan başkasına kulluk etseydik bedbaht olurduk

Ve musannifte **بديت** mu‘tel (babında) gelir. Ve senin için **البديئة** **كسفينة** gibidir; yani atmada ve başkasında, başkasından önce başlaman senindir. Ve **البديئة**: **البديهة**’dir; o, sana ilk ansızın gelen şeydir. Ve falan kimse **ذو بدأة جيدة**’dir; yani güzel bir **بديهة**; eşyayı, zihninin önceliğiyle getirir. **البديئة**’nin çoğulu **البدايا**’dır; **كبريئة وبرايا** gibi; bunu bazı lugatçılar nakletti. Ve **البدء** ve **البدئ**: birincidir. Ondandır onların sözü: **افعله بدءا وأول بدء**; Sa‘leb’den. Ve **بادي بدء** **على فعل** vezninde. Ve **بادي** ikisinde de **الياء**’ın fethiyle: **بدي** **كغني** gibi; üçü de izâfet terkîblerindendir. Ve **بادي** **الياء**’ın sükûnu ile, **كياء معديكرب** gibi; o, **بدي**’den ism-i fâildir; **كبقي** gibi; Ensârî bir dil olarak; daha önce geçtiği üzere. Ve **بدأة** feth üzere binâ ile; ve **بدأة ذي بدء**. Ve **بدأة** med ile: **ذي بدي** **على فعل** vezninde. Ve **بادي** **الياء**’ın fethiyle: **بدئ** **ككتف** gibi. Ve **بدئ ذي بدئ** **كأمير** gibi; ikisinde de. Ve **بادئ** hemzenin fethiyle: **بدء** **على فعل** vezninde. Ve **بادئ** hemzenin fethiyle; bazı nüshalarda **الياء**’ın sükûnu ile: **بداء** **كسماء** gibi. Ve **بدا بدء** ve **بدأة بدأة** feth üzere binâ ile. Ve **بادي** **الياء**’ın sükûnu ile nasb yerinde; işte böyle onunla konuşurlar: **بد** **كشج** gibi. Ve **بادي** **الياء**’ın sükûnu ile: **بداء** **كسماء** gibi. Ve **بد**’in **بادي** ile birlikte cem‘i te’kîddir; onun **بدا** ile birlikte cem‘i gibi. Ve işte böyle, geri kalan binâî mürekkebler. Ve onun dışındaki izâfetler. Ve nüshalar bu yerde, şiddetli ihtilâf ve bazısının bazısıyla çatışmasıyla (gelmiştir); bakan kimse onlardan sakınsın. Ve bizim zikrettiğimiz ضبط’a itimad edilsin, inşâallah Teâlâ. Yani ilk şey; sahih bir nüshada böyledir. Ve **في اللسان**’da: yani ilk ilkin. Ve başka bir nüshada: yani ilk. Ve başka bir nüshada: yani her şeyin ilki. Bu, onun zarfiyyet üzere nasbına sarihdir; ve onların söylediklerine muhaliftir: onun mef‘ûlden hâl üzere mansûb olduğu; yani her şeyden önce onunla başlanmış olarak. Şeyhimiz dedi: onu fâilden hâl kılmak da sahih olur; yani onu, başlayan hâlinde yap; yani mübtedi. Ve denilir: döndü. Muhtemeldir ki müteaddî olsun; o hâlde onun **عوده**’u, onun **بدئه**’i üzerine mansûb olur; ve **عودا** da **بدء** üzerine böyledir. Ve onu, onun **عوده**’unda ve **بدئه**’inde yaptı; yani geldiği yolda döndü. Hadiste: **أن النبي صلى الله عليه وسلم نفل في البدأة الربع، وفي الرجعة الثلث**; **البدأة** ile gazâ seferinin başlangıcını, **الرجعة** ile ondan dönüşü kastetti. Ali رضى الله عنه hadîsinde: onu şu sözle işittim: **ليضربنكم على الدين عودا كما ضربتموهم عليه بدءا**; yani önce; yani Acemleri ve mevlâları. Ve falan kimse **ما يبدئ وما يعيد**; yani bir **بادئة** ile de bir **عائدة** ile de konuşmaz. Ve **في الأساس**’ta: yani onun için hîle yoktur. Ve **بادئة الكلام**: onu başlangıç olarak ortaya koyduğu şeydir; ve **عائدته**: daha sonra ona dönen şeydir. ez-Zeccâc, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: **وما يبدئ الباطل وما يعيد**; **ما** nasb yerindedir; yani bâtıl neyi başlatır ve neyi iade eder? Ve **البدء**: siyâdette ilk efendidir. Ve **الثنيان**: şerefte onu izleyendir. Evs b. Muğarrâ es-Sa‘dî dedi:
  Onların **ثنيان**’ı, onlara gelirse, onların **بدأهم**’i olur;
  Ve onların **بدؤهم**’i, bize gelirse, **ثنيانا** olur.

Ve **البدء**: akıllı genç, görüşü beğenilen. Ve **البدء**: mafsal. Ve kemik, üzerindeki et ile. Ve denildi: o, deve (kesimi)nden paydır; yahut payın hayırlısıdır; **كالبدأة** gibi; işte böyle, doğru olan üzere hemze ile. Denilir: ona **بدأة الجزور** hediye etti; yani payların hayırlısı. en-Nemir b. Tevleb dedi:
  Onun **بدأتها**’sını, yana meyleden bir gözetleyiciye verdim;
  Ve ateş, aleviyle yüzünü yalıyor.

Ve **البد** ve **البد** ve **البدة** ve **البدة** ve **البداد**, **كالبدء** gibidir. Ve bu beş, inşâallah Teâlâ, **حرف الدال**’da gelir. **أبداء** **كجفن وأجفان** gibi; قياس dışı. Ve **بدوء** **كفلوس وجفون** gibi; قيasa göre. Lâkin birincinin kullanımı daha çok olunca onu öne aldı. Ve Ṭarafa b. el-‘Abd dedi:
  Ve onlar, kış şiddetlenince, **أبداء الجزر**’e, Lokmân için kolaylaştırıcılardır.

Ve o ondur: iki kalçası, iki uyluğu, iki incik kemiği, iki kürek kemiği, iki pazusu. Ve onlar, damarların çokluğu sebebiyle, devenin en değersiz (parçaları)dır. Ve **البديء** **كالبديع**: yaratılmıştır; **فعيل** vezninde **مفعول** mânâsında. Ve **البديء**: acayip ve **الأمر المبدع**. Bir nüshada: **البديع**; yani garip; çünkü daha önce bir örnek üzere olmamıştır. ‘Ubeyd b. el-Ebraṣ dedi:
  Ne **بديء** vardır ne de acayip.

Ve başkası dedi:
  Komşum, bana görünen ak saçım için şaştı;
  Allah ömrünü uzun etsin, hiç **بديئا** gördün mü?

Ve adam **أبدأ** etti; onu getirdiği zaman. Ve **البديء** ve **البدء**: İslâmî kuyu; o, İslâm’da yeni kazılmış olandır; âdî (eski) değildir. Ve onların sözlerinin çoğunda hemze terk edildi. Bu, sahipsiz, rabbi olmayan mevat arazide kuyu kazmandır. İbn el-Müseyyeb hadîsinde: **في حريم البديء خمسة وعشرون ذراعا**. Ve **القليب**: rabbi ve kazıcısı bilinmeyen, eski âdî kuyudur. Ebû ‘Ubeyde dedi: **الركية** için denilir: **بديء** ve **بديع**; onu sen kazdığın zaman. Eğer onu, senden önce kazılmış olarak bulursan, o **خفية**’dir. Dedi: ve Zemzem **خفية**’dir; çünkü o, İsmâ‘îl عليه السلام içindir; sonra gömüldü. Ve inşâd etti:
  Furkân ezanından önce sabahladım;
  **حياض البودان**’ın diplerini bağlar.

Dedi: **البودان**: **القلبان**’dır; ve onlar kuyulardır; tekili **بديء**’dür. Dedi: bu ters çevrilmiştir; asıl **البديان**’dır. Ve **البدئ**: ilk efendidir; ibarenin zâhiri üzere. Bazı nüshalarda: **كالبدأة**; **الهاء** ile. Ve **بدئ الرجل** damme ile; yani meçhul bina ile; **بدءا**: **جدر**; ona çiçek hastalığı isabet etti; yahut kızamıkla **حصب** oldu; o, çiçek gibidir. el-Kumeyt dedi:
  Sanki onun derisinin dış yüzleri **بدئت** oldu;
  Onların oklarının alevinden temas eden şeyden.

el-Cevherî onu onun için böyle inşâd etti. es-Sağânî dedi: el-Kumeyt’in bu kafiye üzere bir şeyi yoktur. el-Liḥyânî dedi: **بدئ الرجل يبدأ بدءا**: onda, çiçeğe benzer bir kabarcık çıktı. Ve **رجل مبدوء**: onda o çıktı. Âişe رضى الله عنها hadîsinde: **في اليوم الذي بدئ فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم**. İbn el-Esîr dedi: denilir: **متى بدئ فلان?** yani falan ne zaman hastalandı? diri ve ölü hakkında onunla sorulur. Ve **بداء** **ككتان**: bir cemaat ismidir; onlardan **بداء بن الحارث بن معاوية**; **بني ثور**’dan; Kinde’den bir kabile. Ve Becîle’de **بداء بن فتيان بن ثعلبة بن معاوية بن زيد بن الغوث**. Ve Murâd’da **بداء بن عامر بن عوثبان بن زاهر بن مراد**; bunu İbn Ḥabîb söyledi. İbn es-Sîrâfî dedi: **بداء** **فعال**dır; **البدء**’den; sarf olunur. Ve **البدأة** damme ile: bitkidir. Ebû Ḥanîfe dedi: o, siyah bir şeydir; sanki mantar gibidir; ve onunla faydalanılmaz. el-Liḥyânî onların hikâye sözünü nakletti: o iş, bizim **بدأتنا**’mızda oldu; **الباء** üçlüdür: feth, damme ve kesr ile; kısaltma ve med ile; ve **في بدأتنا** harekeli. el-Ezherî dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve **في مبدئنا** damme ile, ve **مبدئنا** feth ile. Ve **مبداتنا** feth ile, hemzesiz; işte bizim nüshamızda böyledir; bazısında hemze ile. Yani hâlimizin ve yetişmemizin başında; İbn ‘Adîs’in **كتاب الباهر**’inde böyledir; el-Liḥyânî onu **النوادر**’de nakletmiştir. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **بادئ الرأي**: onun evveli ve başlangıcıdır. Ve tahkik ehli katında, evvellerden: nazarı derinleştirmeden önce idrak edilendir. Denilir: onu **في بادئ الرأي** yaptım. el-Liḥyânî dedi: sen **بادئ الرأي**’sin ve onun **مبتدأه**’sısın; bizim zulmümüzü istiyorsun. Hemzesiz olarak da rivayet edildi; ve mu‘tel’de gelecektir. Ebû ‘Amr okudu: **وحده بادئ الرأي** hemze ile; diğer kurrâ hemzesiz. el-Ferrâ ve İbn el-Enbârî, Ebû ‘Amr’ın kıraatine gitti. Ve mu‘tel’de onun tafsilinin bir kısmı gelecektir, inşâallah Teâlâ. Ve adam **أبدأ** etti; dışkılama için kinayedir. Ve isim **البداء**’dır; medlidir. Ve **أبدأ الصبي**: dişleri, düşmesinden sonra çıktı. Ve arûzda **الابتداء**: beytin başında, beytin iç dolgusunun hiçbir yerinde bulunmayan bir illetle, beytin başında illetlenen her cüz’ün adıdır; uzun, vâfir, hezec ve mütekâribdeki **الخرم** gibi. Çünkü bunların her birinde, cüzlerinden her biri illetlenince: **ابتداء** diye adlandırılır. Bu, **فعولن**’dan **الفاء**’ın **الابتداء**’da hazfedilmesi sebebiyledir; ve **فعولن**’dan **الفاء**, beytin iç dolgusunda asla hazfedilmez. Ve bunun gibi, **مفاعلتن**’in ilki ve **مفاعيلن**’in ilki, beytin başında hazfedilir; ve **مستفعلن** (basîtte) ve benzerleri, illeti iç dolgu cüzlerinin illeti gibi olan şeyler, **ابتداء** diye adlandırılmaz. el-Aḫfeş zannetti ki el-Ḫalîl, medîdin başındaki **فاعلاتن**’ı **ابتداء** kıldı. Dedi: el-Aḫfeş bilmedi: niçin **فاعلاتن**’ı **ابتداء** kıldı; hâlbuki o, **فعلاتن** ve **فاعلاتن** olur; iç dolgu cüzleri gibi. el-Aḫfeş’e gizli kaldı ki el-Ḫalîl, **فاعلاتن**’ı iç dolgu gibi olmayan (bir şey) kıldı; çünkü onun elif’i, daima, muâkabe olmaksızın düşer. Ve her ne ki onun ilk cüz’ünde, iç dolgusunda câiz olmayan bir şey câiz olursa, onun adı **الابتداء**’dır. Ve cüz’de vâki olan şeye **ابتداء** adı verilmesi, i‘lâle senin başlaman sebebiyledir. **كذا في اللسان**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَدَأَ بِهِ
1 بَدَأَ بِهِ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. بَدَاَ , (Mgh, K,) inf. n. بَدْءٌ, (T, S, M, Msb,) i. q. به ↓ ابتدأ; (S, Msb, K;) [He began with it;] he made it to have precedence, or to be first; gave precedence to it; syn. قَدَّمَهُ: (Mgh, Msb:) in the dial. of the Ansár, بَدِئَ به is used in this sense of قدّمه; (M;) or بَدِىَ به [without ء]; (IKtt, TA; [see بَدةءٌ;]) [and بَدَى به; see art. بدى;] and به ↓ ابدأ signifies the same. (Msb.) [So in the Kur xii. 76, فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَآءِ أَخِيهِ And he began with their bags, before the bags of his brother. And بَدَأَهُ is sometimes used in the sense of بَدَأَ بِهِ; whence, in the Kur ix. 13, وَهُمْ بَدَؤُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ And they, it was, began with you the first time; i. e., as Bd says, by acting with hostility, and fighting.] You say also, بَدَّا ثُمَّ عَادَ He began, or did a first time, or the first time: then repeated, or did a second time. (Az, TA in art. عود.) And بَدَأَ فِىِ الأَمْرِ [He began, or made a beginning, in the affair.] (M.) ― -b2- بَدَأَ also signifies It (a thing) began; began to be; originated; or came into existence. (Msb.) [See also 5.] -A2- بَدَأَ الشَّيْءَ, (S, M, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) [He began the thing; commenced it; set about it; as also ↓ ابتدأهُ: accord. to the Mgh, the latter has this meaning, or, agreeably with the authority of the M and K, the meaning which here next follows:] he did the thing first, for the first time, by way of beginning, or originally; (S, M, K;) as also ↓ ابدأهُ and ↓ ابتدأهُ; (M, K;) i. e., not after the example of anything preceding. (TA. [But this addition seems rather to belong to another explanation to be mentioned below.]) One does not say, زَيْدًا ↓ ابتدأ nor بَدَأَهُ, because these two verbs [signifying as last explained above] do not have for their objects corporeal things. (Mgh.) [El-Mutanakhkhil El-Hudhalee uses the phrase سَأَبْدُؤُهُمْ بِمَشْمَعِةٍ I will begin with them (meaning his guests) by sporting and jesting; like the phrase in the Kur ix. 13 cited above: but different from these is the saying in the Kur xxxii. 6, وَبَدَأَ خَلْقِ الْاـِنْسَانِ مِنْ طِينٍ And He began the creation of man from clay.] The saying, ↓ فَاـِنْ كَانَ السَّبُعُ ابْتَدَأَهُ means ابتدأ أَخْذَهُ أَوْ عَضَّهُ [But if the beast, or bird, of prey has begun the seizing of him, or the biting of him]; the noun that is prefixed [to the pronoun] being suppressed. (Mgh.) You say also, كَانَ ذٰلِكَ فِى الأَمْرِ ↓ ابْتِدَآءِ That was in the beginning, or first, of the affair. (Msb.) [See also بَدْءٌ, below.] ― -b2- He originated the thing; brought it into being or existence; made it, or produced it, for the first time, it not having been before; (Mgh;) [and] so ↓ ابدأهُ, said [of God, and] of a man, as the agent; (Msb;) and ↓ ابتدأهُ. (Mgh in art. بدع.) [Hence,] بَدَأَ اللّٰهُ الخَلْقَ, and ↓ أَبْدَأَهُمْ, God created, or brought into existence, mankind, or the created beings: (M, Msb, K:) both signify the same. (S.) البَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ ↓ مَا يُبْدِئُ [in the Kur xxxiv. 48, means What doth that which is false, or the Devil, originate, or produce in the first instance? and what doth it, or he, reproduce after it hath perished?]: Zj says that مَا, here, is in the place of an accus., meaning in each Instance أَىَّ شَىْءٍ: or it may be a negative; and الباطل here is Iblees; i. e., Iblees createth not, nor raiseth to life after death. (M.) You say also, وَمَا يُعِيدُ ↓ مَا يُبْدِئُ, meaning وَلَا ↓ مَا يَتَكَلَّمُ عَائِدَةٍ, (S, K,) i. e. He does not say anything for the first time, nor anything for the second time; or anything original, nor anything in the way of repetition; الكَلَامِ ↓ بَادِئَةُ signifying what is said for the first time; and عَائِدَةُ الكَلَامِ, what is said for the second time, afterwards: (TA:) or he says not anything: (A in art. عود:) and he has no art, artifice, or cunning. (IAar, TA in art. عود; and A in the present art.) ― -b3- بَدَأَ البِئْرَ He dug the well [for the first time: see بَدِىْءٌ]. (Msb.) -A3- بَدَأَ مِنْ أَرْضٍ اـِلَى أَرْضٍ, (T,) or مِنْ أَرْضِهِ, (K,) He went forth from a land to a land, or from his land; as also ↓ ابدأ. (T, K.) -A4- بُدِئَ, (inf. n. as above, S, M, K,) He (a man, S, M) had the small-pox: (AZ, As, T, S, M, K:) or the حَصْبَة [i. e. measles, or spotted fever]: (S, M, K:) or, as AZ says, and the حصبة: (T:) or, as Lh says, there came forth upon him pustules resembling the small-pox: but he adds, some say, the small-pox itself: (M:) the epithet applied to a person affected therewith is ↓ مَبْدُوْءٌ. (AZ, As, Lh, T, S, M.) ― -b2- Also He fell sick. (IAth, TA.) In a trad. of ' Áïsheh occur the words, فِى اليَوْمِ الَّذِى بُدِئَ فِيهِ رَسُولِ اللّٰهِ [meaning In the day in which the Apostle of God fell sick]: and IAth says, مَتَى بُدِئَ فُلَانٌ meaning When did such a one fall sick? is a phrase used in inquiring respecting the living [who has been attacked by illness] and respecting the dead. (TA.)

ابدأ
4 ابدأ ذ : see 1, in seven places. ― -b2- Also He did a new thing; a thing unknown before; or a strange, or wonderful, thing. (S, * TA.) ― -b3- And He voided excrement, or ordure; or broke wind; syn. نَجَا; [as also أَبْدَى;] said of a man. (M.) ― -b4- And He put forth his second teeth; said of a child; (M;) and of a colt. (TA voce أَحْفَرَ, q. v.)

تبدّأ
5 تبدّأ ذ He, or it, began, or made a beginning. (KL.) [See also 1. Golius mentions, but without giving the authority, and without the vowel-signs, the saying, هَاتِ القِصَّةَ مِنْ ذِى تُبُدِّئَتْ; but writing the last word تبديت, stating only that it is in the passive form; as meaning Relate thou the story, or history, from the beginning.]

8 اـِبْتَدَاَ see 1, in seven places. ― -b2- ابتدأهُ بِوَعْدٍ He made him a promise in anticipation; without his asking it of him. (M in art. انف.)

بَدءٌ
بَدءٌ بدء inf.n. of 1; (T, S, M, Msb;) [The act of beginning;] or the doing a thing first. (M.) You say, لَكَ البَدْءُ, (M, K,) and ↓ البُدْءُ, (As, TA,) and ↓ البَدْأَةُ, (S, M, Msb, K,) and ↓ البُدْأَةُ, (S, M, K,) and ↓ البِدْأَةُ, (L,) and ↓ البَدَآءَةُ, (M, K,) and ↓ البُدَآءَةُ, (S, M, K,) and البُدَاهَةُ, with ه substituted for ء, (M, Mtr,) and ↓ البِدَآءَةُ, (Mtr, TA,) and, accord. to IKtt, البِدَايَةُ, but see what follows, (TA,) and ↓ البَدِئَةُ, (M, K,) and ↓ البُدَّآءَةُ, (AZ, TA,) It is for thee to begin, (S, M, Msb, K,) before any other, in shooting or casting, &c.: (S:) as to البِدَايَةُ, mentioned above, accord. to Mtr [and Fei], (TA,) it is a vulgar word, (Mgh, Msb, TA,) as IB and several others have stated, (Msb, TA, *) a corruption of ↓ البِدَآءَةُ, (Mgh, Msb,) signifying the first; as also ↓ البُدَآءَةُ; and ↓ البَدْأَةُ: (Msb:) but IKtt says that it is a word of the dial. of the Ansár; بَدَأْتُ بِالشَّىْءِ and بَدِيتُ بِهِ signifying قَدَّمْتُهُ: [see 1:] and he cites the following verse of Ibn-Rawáhah:
وَلَوْ عَبَدْنَا غَيْرَهُ شَقِينَا
بِاسْمِ الْاـِلَاهِ وَ بِهِ بَدِينَا
[In the name of God, and with it we begin; and if we worshipped any other than Him, we should be miserable]: see art. بدى. (TA. [This verse is also cited in the S in art. بدو, where, in one copy I find it as above; in another, with بَدَيْنَا instead of بَدِيْنَا.]) And you say, فَعَلَهُ عَوْذَا وَبَدْءًا, (T, S,) and عَوْدَهُ عَلَي بَدْئِهِ, (M,) and فِى عَوْدِهِ وَبَدْئِهِ, and ↓ فِى عَوْدَتِهِ وَبَدْأَتِهِ, (S, M,) [He did it returning and beginning again; or returning to his beginning; i. e. he did it again from the beginning; he recommenced it: or you say this] meaning like as is meant by the saying next following. (TA.) رَجَعَ عَوْدَهُ عَلَى بَدْئِهِ, (S, K,) and عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ, in both of which [and in the last following] the verb may be trans., and the noun following therefore in the accus. case, (TA,) and فِى عَوْدِهِ وَبَدْئِهِ, and ↓ فِى عَوْدَتِهِ وَبَدْأَتِهِ, [in both of which, if correct, the verb must be intrans.,] and عَوْدًا وَبَدْءًا, [as though meaning عَائِدًا وَبَادِئًا, used as a phrase denotative of state,] (K,) [but in this last, and the two next preceding, accord. to the TA, the verb should be فَعَلَهُ, as in the next preceding sentence, instead of رَجَعَ, and this is confirmed by what is said in the K in art. عود,] He returned in the way whence he had come: (S, K:) [accord. to the TA, the literal meaning of the first and second may be he made his returning to revert to his beginning, and he made a returning to revert to a beginning:] or the meaning of the first, (Sb, TA in art. عود, and K in that art.,) and of the second, (K in that art.,) is, he returned without stopping after he had gone away: (Sb, K:) and sometimes it signifies the stopping in one's coming and then returning: (Sb:) [and it returned to its first state; it recommenced:] and you say, رَجَعْتُ عَوْدِى عَلَى بَدْئِى, meaning I returned like as I had come. (Sb ubi suprà.) ― -b2- Also First, or former; preceding all others, or preceding another; as also ↓ البَدْءُ بَدِىْءٌ; and البَدِىءُ being syn. with الأَوَّلُ. (S, K.) Hence the saying, اِفْعَلْهُ بَادِى بَدْءٍ, and ↓ بَادِى بَدِىْءٍ, meaning Do thou it the first thing, or the first of everything; [accord. to different copies of the S;] the ى in بادى being quiescent, in the place of the accus. case, accord. to usage; and sometimes they omit the [altogether], on account of frequent use [of the phrase], as will be stated in art. بدو, (S in the present art.,) saying بَادِى بَدٍ, and بَادِىبَدِى (S in art. بدو.) You say also, اِفْعَلْهُ بَدْءًا, and أَوَّلَ بَدْءٍ, (Th, M, K,) and بَدْءَ بَدْءٍ, (CK,) and بَدَا بَدْءٍ, (M, K,) and بَدْءٍ ↓ بَادِئَ, (A'Obeyd, T, S, M, K,) and بَادِىَ بَدٍ, (K,) and بَادِىْ بَدًا, (M, K, [in the CK بَادِىْ بَدٍ,]) and بَادِىْ بَدًا, (M,) and بَدِىْءٍ ↓ بَادَئَ, (K,) and بَادِىْ بَدَا, (M, K,) and ↓ بَدِىْءٍ ↓ بَادِئَ, (A'Obeyd, T, S, M, CK,) and بَدِىٍّ ↓ بَادِئَ, which is anomalous, (M,) or بَادِىَ بَدِّىِ, (K,) and بَادِىْ بَدِيٍّ, (Fr, A'Obeyd, T, S, M,) and ↓ بَدِئٍ ↓ بَادِئَ, (S, CK,) or ↓ بَادِىَ بَدِئٍ, (K, TA,) and بَادِىْ ↓ بَدْأَةَ, (M, K, TA,) the former word being the act. part. n. of بَدِىَ, which is of the dial. of the Ansár, as mentioned above, and the latter being indecl., with fet-h for its termination, (TA, [in the CK the latter word is written بَدْءَة,]) and بَدْءٍ ↓ بَدْأَةَ, (CK,) and ↓ بَدْأَةَ بَدْأَةَ, (M, K,) and ↓ بَدِىْءٍ ↓ بَدْأَةَ, (S,) and بَدْءٍ ↓ بَدِىْءَ, (S, CK,) and بَدْءَ ذِى بَدْءٍ, (Fr, T,) and ذِى بَدْءٍ ↓ بَدْأَةَ, (Fr, T, S, K,) and ↓ بَدْأَةَ ذِى بَدْأَةٍ, and ↓ ذِى بَدِىْءٍ ↓ بَدْأَةَ, (S, K,) and ↓ ذِي بَدَآءَةَ ↓ بَدَأَةَ, (K, TA,) not بداءة [as in the CK], (TA,) and ↓ بَدِىْءَ ذِى بَدِىْءٍ, (S, K, TA, [in the CK the last word is written بَدْءٍ,]) and ↓ ذِى بَدِىْءٍ ↓ بَدَآءَةِ, (K,) meaning Do thou it the first thing; (Fr, T, K;) so in a correct copy [of the K, and so I find in a MS. copy of the K and in the CK]: accord. to another copy, the first of everything: (TA:) or the first of first; (S;) thus in the L: (TA:) the words here put in the accus. case [literally or virtually] are so put [in some instances] as adverbial nouns; or, accord. to MF, they may be [in some instances] denotatives of state, with respect to the agent; the meaning being اِفْعَلْهُ حَالَةَ كَوْنِكَ بَادِئًا, i. e. مُبْتَدِئَا بِهِ [lit. do thou it in the state of thy being beginning it]. (TA.) [In like manner,] you also say, بَدْءَ الرَّأْىِ, and [more commonly] الرَّأْىِ ↓ بَادِئَ, At first thought; or on the first opinion: (Lh, M:) [بَدْءُ الرَّأْىِ and] الرَّأْىِ ↓ بَادِئُ signifying the first, and beginning, of the idea, thought, opinion, or judgment; or what is perceived before considering well or thoroughly: (M:) [and بَدْءٌ alone signifying a first idea, thought, opinion, or judgment; as is implied in the A, voce صَيُّورٌ, q. v.:] hence, الرَّأْيِ ↓ فَعَلَهُ فِى بَادِئِ [He did it at first thought, &c.]: (M:) and الرَّأْىِ تُرِيدُ ↓ أَنْتَ بَادِئَ ظُلْمَنَا, and الرأى ↓ مُبْتَدَأَ, i.e. Thou at first thought, &c., desirest to wrong us: and one says also, بَادِىَ الرأى, without; meaning on the occasion of what appeared of opinion; i. e. at the first of what appeared thereof; [or at the first opinion's presenting itself;;] in which case, the phrase does not belong to this art. [but to art. بدو]: it occurs in the Kur xi. 29: (M:) AA alone there read بَادِئَ, with; all the other readers pronounced it without ء (TA.) ― -b3- Also A chief, or lord, (S, M, Msb, K,) who occupies the first place in chieftainship or lordship: (S:) or, as some say, a youth, or young man, whose judgment, or opinion, is deemed good, and who is consulted: (M:) or it signifies also an intelligent youth or young man: (K:) pl. بُدُوْءٌ. (M.) A poet (namely, Ows Ibn-Maghrà Es-Saadee, TA) says,
ثُنْيَانُنَا اـِنْ أَتَاهُمْ كَانَ بَدْأَهُمُ
وَبَدْؤُهُمْ اـِنْ أَتَانَا كِانَ ثُنْيَانَا
[Our second chief, if he came to them, would be their first chief; and their first chief, if he came to us, would be a second chief]. (S.) ― -b4- Also, and ↓ بَدْأَةٌ, A share, or portion, of a slaughtered camel: (S, K:) or the best share or portion thereof: (T:) or the former word has the latter signification; and the latter word, the former signification: and the former signifies also a bone with the meat, or flesh, that is on it: (M:) and a joint; syn. مَفْصِلٌ; (AA, T, M;) and so بَدًا q.v.: (AA, T:) the pl. [of pauc.] of بَدْءٌ is أَبْدَآءٌ (S, M, K) and [of mult.] بُدُوْءٌ; (S, K;) the former of which is the more common: (TA:) or this is pl. of بَدًا. (AA, T.) The shares abovementioned [as commonly divided for the game called المَيْسِر q. v.] are ten; namely, the two haunches, the two thighs properly so called, the two thighs commonly so called (i. e. the tibiæ), the two shoulders, and the two arms; which last are the worst, because of the many veins [therein]. (TA.) ― -b5- See also بَدِىْءٌ.

بُدءٌ
بُدءٌ بدء : see بَدْءٌ; second sentence.

بَدِئٌ
بَدِئٌ ذ : see بَادِئَ بَدِئٍ, or بَادِىَ بَدِئٍ, voce بَدءٌ.

بَدْأَةٌ
بَدْأَةٌ ذ : see بَدْءٌ, in thirteen places. ― -b2- Also The beginning, or outward course, of a military expedition; opposed to رَجْعَةٌ, meaning the returning, or homeward course, thereof: occurring in a trad., in which it is said that the Prophet gave, in the case of the former, a fourth [of the spoil], and in the case of the latter, a third; i.e., when a troop went forth from the main body of the army and attacked a party of the enemy, they were to have a fourth of the spoil that they took, and the rest of the army was to share with them the remaining three fourths; and if a troop did so in returning, they were to have a third of all the spoil that they took, because of the greater difficulty and danger attending this case. (T, Mgh.) ― -b3- كَانَ ذٰلِكَ فِى بَدْأَتِنَا, and ↓ بُدْأَتِنَا, and ↓ بِدْأَتِنَا, (K,) and ↓ بَدَآءَتِنَا, (Lh, M, TA,) and ↓ بُدَآءَتِنَا, and ↓ بِدَآءَتِنَا, (TA,) and ↓ بَدَأَتِنَا, (Lh, M, K,) but [ISd says,] I know not how that is, (M,) and ↓ مُبْدَئِنَا, and ↓ مُبْدَئِنَا, (K,) and ↓ مَبْدَأَتِنَا, (Lh, M, and so in some copies of the K,) or مَبْدَاتِنَا, (so in other copies of the K,) thus in the بَاهِر of Ibn-'Odeys [in the CK Ibn-'Adebbes], (K,) which is said to indicate that we should hesitate respecting them [before admitting them to be of classical authority], are phrases meaning That was in the first of our state, and in our adolescence. (TA.) -A2- Also, (so in a copy of the M, there written بَدْأَة,) or ↓ بُدْأَةٌ, with damm, (K,) A certain plant; (M;) a black thing, resembling a truffle (كَمْء), of which no use is made: so says AHn. (M.)

بُدْأَةٌ
بُدْأَةٌ ذ : see بَدْءٌ; second sentence: and see بَدْأَةٌ, in two places.

بِدْأَةٌ
بِدْأَةٌ ذ : see بَدْءٌ; second sentence: and see بَدْأَةٌ

بَدَأَةٌ
بَدَأَةٌ ذ : see بَدْأَةٌ.

بَدَآءٌ
بَدَآءٌ بدآء , with medd; [Excrement from the anus; as also بَدَّا;] a subst. from أَبْدَأَ, as meaning نَجَا. (M.)

بَدِىْءٌ
بَدِىْءٌ بدىء بديء بدئ : see بَدْءٌ, as signifying First, or former; in eight places. ― -b2- Also, applied to a thing, or an affair, i. q بَدِيعٌ, (S, and so in a copy of the K,) or مُبْدَعٌ: (so in other copies of the K:) [thus it signifies] Originated; brought into being or existence; made, or produced, for the first time, not having been before, or not after the similitude of any former thing: (TA:) and created: (M, K:) and wonderful: (M, Msb, TA:) and strange, or extraordinary, as not being after the similitude of any former thing. (TA.) ― -b3- [Hence, as is implied in the Mgh,] بِئْرٌ بَدِىْءٌ A well newly dug; (T, Mgh, Msb;) i. q. بَدِيعٌ; (M;) or dug since the era of ElIslám (S, K;) not ancient; (S, Mgh, Msb;) as also ↓ بَدْءٌ: (S:) the former epithet [in this sense] is generally pronounced [بَدِىٌّ] without ء: (T:) the well thus called is one dug in a waste land that has no owner: (TA:) AO says, (TA,) this epithet, and بَدِيع, are applied to a well when thou hast dug it; but if thou findest it to have been dug before thee, it is termed خَفِيَّة; and thus the well of Zemzem is termed خفيّة, because it was Ismá'eel's, and was filled up or covered over [after his time]: (T, TA:) the term قَلِيب is [said to be] applied to an ancient well of which neither the owner nor the digger is known: (TA:) it is said in a trad., that the حَرِيم of a well such as is termed بدىء [i. e. the space surrounding it and belonging to it] is five-and-twenty cubits: (T, S: [but see حَرِيمٌ:]) the pl. is بُدُوْءٌ: (M:) and AO says that بُودَانٌ is pl. of بَدِىْءٌ applied to a well, and is syn. with قُلْبَانٌ [a pl. of قَلِيبٌ which I have not found elsewhere] and رَكَايَا, being formed by transposition of letters from بُدْيَانٌ [which is for بُدْآنٌ, as بَدِىٌّ is for بَدِىْءٌ; the د and ى being transposed, the word becomes بُيْدَانٌ, and this, by a rule of permutation, becomes بُودَانٌ]. (TA.)

بَدَآءَةٌ
بَدَآءَةٌ بدآءه بدآءة : see بَدْءٌ, in three places: and see بَدْأَةٌ: and بَدِئَةٌ, in two places.

بُدَآءَةٌ
بُدَآءَةٌ بدآءه بدآءة : see بَدْءٌ, in two places: and see بَدْأَةٌ: and for the former, see also بَدِئَْةٌ.

بِدَآءَةٌ
بِدَآءَةٌ بدآءه بدآءة : see بَدْءٌ, in two places: and see بَدْأَةٌ: and for the former, see also بَدِئَةٌ.

بَدِيْئَةٌ
بَدِيْئَةٌ ذ : see بَدْءٌ; second sentence. ― -b2- Also, (M, K,) and ↓ بَدَآءَةٌ, (K,) or ↓ بُدَآءَةٌ, (M,) i. q. بَدِيهَةٌ, (K,) and بَدَاهَةٌ, (TA,) or بُدَاهَةٌ, i. e. The first occurrence of a thing, that happens to one unexpectedly: (M:) [or the first of anything: and an occurrence thereof by which one is taken unawares: accord. to explanations in the K in art. بده:] pl. of the first, بَدَايَا. (TA.) ― -b3- [And all app. signify The faculty of extemporizing; like بَدِيهَةٌ (q. v.) &c.] You say, جَيِّدَةٍ ↓ فُلَانٌ ذُو بَدَآءَةٍ, i. e. بَدِيهَةٍ حَسَنَةٍ, [meaning] Such a one has a good faculty of extemporizing; or of uttering, or relating, things by means of the promptness of his intelligence. (TA.)

بُدَّآءَةٌ
بُدَّآءَةٌ بدآءه بدآءة : see بَدْءٌ; second sentence.

بَادِئٌ
بَادِئٌ ذ [act. part. n. of 1]: see بَدْءٌ, in nine places.

بَادِئَةٌ
بَادِئَةٌ ذ : see 1, in two places.

مَبْدَأٌ
مَبْدَأٌ ذ [originally noun of place and of time from 1; A place, and a time, of beginning, &c. ― -b2- ] See بَدْأَةٌ. ― -b3- [Also A principle, or first rule, of a science &c.: pl. مَبَادِئُ. ― -b4- And The primary import of a word; opposed in this sense to غَايَةٌ.]

مُبْدَأٌ
مُبْدَأٌ ذ : see بَدْأَةٌ.

المُبْدِئُ
المُبْدِئُ ذ , applied to God, The Creator, or Originator, of the things [that exist], who hath produced them at the beginning, not after the similitude of anything pre-existing. (Nh.) And المُبْدِئُ المُعِيدُ, so applied, He who createth mankind, and who returneth them after life to death in the present world and after death to life on the day of resurrection. (TA in art. عود.) ― -b2- مُبْدِئُ مُعِيدٌ A man who has gone on warring, or warring and plundering, expeditions, time after time, and is experienced in affairs: (A 'Obeyd, and K in art. عود:) and a horse upon which the owner has gone time after time on warring, or warring and plundering, expeditions; (TA in that art.;) or well trained and exercised, (K and TA in that art.) so as to be obedient to his rider. (TA in that art.) ― -b3- [For other significations of مُبْدِئٌ, see its verb (4); and see أَحْفَرَ.]

مَبْدَأَةٌ
مَبْدَأَةٌ ذ : see بَدْأَةٌ

مَبْدُوْءٌ
مَبْدُوْءٌ مبد مبدوء [pass. part. n. of 1; Begun, &c. -A2- ] See بُدِئَ.

مُبْتَدَأٌ
مُبْتَدَأٌ ذ : see بَدْءٌ. ― -b2- [In grammar, as correlative of خَبَرٌ, An inchoative.]

##### Türkçe

**بَدَأَ بِهِ**

1 **بَدَأَ بِهِ** ذ, (T, S, M, &c.,) muzâri‘ı **بَدَاَ**, (Mgh, K,) mastarı **بَدْءٌ**, (T, S, M, Msb,) **به ↓ ابتدأ** ile aynı mânâdadır; (S, Msb, K;) [Onunla başladı;] onu öne geçirdi, yahut ilk yaptı; ona öncelik verdi; eş anlamlısı: **قَدَّمَهُ**: (Mgh, Msb:) Ensâr lehçesinde, **بَدِئَ به** bu mânâda **قدّمه** için kullanılır; (M;) yahut **بَدِىَ به** [ء’siz]; (IKtt, TA; [**بَدةءٌ**’e bak;]) [ve **بَدَى به**; **بدى** maddesine bak;] ve **به ↓ ابدأ** de aynı mânâyı ifade eder. (Msb.) [Böylece Kur’ân xii. 76’da, **فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَآءِ أَخِيهِ**: “Kardeşinin kabından önce onların kaplarıyla başladı.” Ve **بَدَأَهُ** bazen **بَدَأَ بِهِ** mânâsında kullanılır; buradan Kur’ân ix. 13’te, **وَهُمْ بَدَؤُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ**: “Ve onlar, ilk defa size başlayanlardır”; yani Bd’nin dediği gibi, düşmanlıkla davranmak ve savaşmak suretiyle.]

Sen ayrıca şöyle dersin: **بَدَّا ثُمَّ عَادَ**: Başladı, yahut birinci defa yaptı, yahut ilk defa: sonra tekrarladı, yahut ikinci defa yaptı. (Az, TA, **عود** maddesinde.) Ve **بَدَأَ فِىِ الأَمْرِ**: [İşte başladı, yahut işte bir başlangıç yaptı.] (M.) ― -b2- **بَدَأَ** ayrıca şu mânâya gelir: O (bir şey) başladı; olmaya başladı; meydana geldi; yahut varlığa çıktı. (Msb.) [5’e de bak.]

-A2- **بَدَأَ الشَّيْءَ**, (S, M, K,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibidir, (M,) [Şeyi başlattı; ona başladı; ona girişti; bunun gibi ↓ **ابتدأهُ** da; Mgh’ye göre ikincisi bu mânâyı taşır; yahut M ve K’nın otoritesine uygun olarak, burada hemen sonra gelen mânâyı taşır:] şeyi ilk yaptı, ilk defa, başlangıç yoluyla, yahut aslî olarak; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **ابدأهُ** ve ↓ **ابتدأهُ**; (M, K;) yani, kendisinden önce olan herhangi bir şeyin örneği üzere olmaksızın. (TA. [Fakat bu ilâve, aşağıda zikredilecek başka bir açıklamaya daha ziyade ait görünür.]) **زَيْدًا ↓ ابتدأ** da denmez, **بَدَأَهُ** da; çünkü bu iki fiil [yukarıda son açıklanan mânâda] cisimsel şeyleri mef‘ûl edinmez. (Mgh.) [El-Mutanakhkhil El-Hudhalee şu ibareyi kullanır: **سَأَبْدُؤُهُمْ بِمَشْمَعِةٍ**: “Onlarla (misafirlerini kastederek) şakalaşma ve latife ile başlayacağım”; Kur’ân ix. 13’te zikredilen ibare gibidir: fakat bunlardan farklı olan, Kur’ân xxxii. 6’daki şu sözdür: **وَبَدَأَ خَلْقِ الْاـِنْسَانِ مِنْ طِينٍ**: “Ve insanın yaratılışını çamurdan başlattı.”]

Şu söz: ↓ **فَاـِنْ كَانَ السَّبُعُ ابْتَدَأَهُ** demektir ki **ابتدأ أَخْذَهُ أَوْ عَضَّهُ** [Yani: “Eğer yırtıcı hayvan (yahut yırtıcı kuş) onu yakalamaya yahut ısırmaya başlamışsa”]; zamire takdim edilen isim hazfedilmiştir. (Mgh.) Sen ayrıca şöyle dersin: **كَانَ ذٰلِكَ فِى الأَمْرِ ↓ ابْتِدَآءِ**: Bu, işin başlangıcında, yahut ilkinde idi. (Msb.) [Aşağıda **بَدْءٌ**’e de bak.]

― -b2- Şeyi ibdâ etti; onu varlığa yahut mevcudiyete getirdi; onu, daha önce yok iken, ilk defa yaptı yahut üretti; (Mgh;) [ve] böylece ↓ **ابدأهُ**, [Allah hakkında ve] fail olarak insan hakkında söylenir; (Msb;) ve ↓ **ابتدأهُ**. (Mgh, **بدع** maddesinde.) [Bundan dolayı,] **بَدَأَ اللّٰهُ الخَلْقَ**, ve ↓ **أَبْدَأَهُمْ**: Allah, insanları yahut yaratılmışları yarattı, yahut varlığa getirdi: (M, Msb, K:) ikisi de aynı mânâyı ifade eder. (S.)

↓ **مَا يُبْدِئُ البَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ** [Kur’ân xxxiv. 48’de, “Bâtıl olan (yahut şeytan) ilk defa neyi ortaya çıkarır yahut üretir? ve o (yahut o) yok olduktan sonra neyi iade eder?” mânâsındadır]: Zj der ki burada **مَا**, mansûbun yerindedir; her bir durumda **أَىَّ شَىْءٍ** mânâsınadır: yahut olumsuz olabilir; ve burada **الباطل** İblîs’tir; yani İblîs yaratmaz ve ölümden sonra diriltmez. (M.)

Sen ayrıca şöyle dersin: ↓ **مَا يُبْدِئُ وَمَا يُعِيدُ**, mânâsı: **وَلَا ↓ مَا يَتَكَلَّمُ عَائِدَةٍ**, (S, K,) yani: İlk defa hiçbir şey söylemez, ikinci defa da hiçbir şey söylemez; yahut aslî hiçbir şey, tekrar yoluyla da hiçbir şey; **الكَلَامِ ↓ بَادِئَةُ** ilk defa söylenen şeyi ifade eder; ve **عَائِدَةُ الكَلَامِ**, ikinci defa, sonradan söylenen şeyi: (TA:) yahut hiçbir şey söylemez: (A, **عود** maddesinde:) ve onun bir sanatı, bir hilesi, yahut bir kurnazlığı yoktur. (IAar, TA, **عود** maddesinde; ve A, bu maddede.)

― -b3- **بَدَأَ البِئْرَ**: Kuyuyu kazdı [ilk defa: **بَدِىْءٌ**’e bak]. (Msb.)

-A3- **بَدَأَ مِنْ أَرْضٍ اـِلَى أَرْضٍ**, (T,) yahut **مِنْ أَرْضِهِ**, (K,) Bir diyardan bir diyara, yahut kendi diyarından çıktı; bunun gibi ↓ **ابدأ**. (T, K.)

-A4- **بُدِئَ**, (mastarı yukarıdaki gibi, S, M, K,) O (bir adam, S, M) çiçek hastalığına yakalandı: (AZ, As, T, S, M, K:) yahut **حَصْبَة**’ye [yani kızamık, yahut benekli humma]: (S, M, K:) yahut AZ’nin dediği gibi, ve **حصبة**’ye: (T:) yahut Lh’nin dediği gibi, üzerinde çiçek hastalığına benzeyen kabarcıklar çıktı: fakat o ekler: bazıları çiçek hastalığının kendisi der: (M:) bununla musap olana verilen sıfat ↓ **مَبْدُوْءٌ**’dur. (AZ, As, Lh, T, S, M.)

― -b2- Ayrıca: Hastalandı. (IAth, TA.) ‘Âişe rivayetinde şu sözler geçer: **فِى اليَوْمِ الَّذِى بُدِئَ فِيهِ رَسُولِ اللّٰهِ** [mânâsı: “Allah’ın Elçisinin hastalandığı günde”]: ve IAth der ki: **مَتَى بُدِئَ فُلَانٌ** mânâsı “Falanca ne zaman hastalandı?” olan bir ibaredir; yaşayan hakkında [hastalığa yakalanmış olan hakkında] ve ölü hakkında soru sormada kullanılır. (TA.)

**ابدأ**

4 **ابدأ** ذ: 1’e bak, yedi yerde. ― -b2- Ayrıca: Daha önce bilinmeyen yeni bir şey; yahut garip, yahut hayret verici bir şey yaptı. (S, * TA.) ― -b3- Ve dışkı çıkardı; yahut yel çıkardı; eş anlamlısı **نَجَا**; [bunun gibi **أَبْدَى** da;] bir adam hakkında söylenir. (M.) ― -b4- Ve ikinci dişlerini çıkardı; bir çocuk hakkında söylenir; (M;) ve bir tay hakkında. (TA, **أَحْفَرَ** maddesinde, bk.)

**تبدّأ**

5 **تبدّأ** ذ O, yahut o, başladı; yahut bir başlangıç yaptı. (KL.) [1’e de bak. Golius, fakat dayanağı vermeksizin ve hareke işaretleri olmaksızın, şu sözü zikreder: **هَاتِ القِصَّةَ مِنْ ذِى تُبُدِّئَتْ**; fakat son kelimeyi **تبديت** yazarak, yalnızca onun meçhul sigada olduğunu söyleyerek; “Hikâyeyi, yahut tarihi, başlangıçtan anlat” mânâsında.]

8 **اـِبْتَدَاَ** 1’e bak, yedi yerde. ― -b2- **ابتدأهُ بِوَعْدٍ** Ona, ondan istemesi olmaksızın; önceden (beklentiyle) bir vaadde bulundu. (M, **انف** maddesinde.)

**بَدءٌ**

**بَدءٌ** **بدء** 1’in mastarı; (T, S, M, Msb;) [başlama fiili;] yahut bir şeyi ilk olarak yapma. (M.) Şöyle dersin: **لَكَ البَدْءُ**, (M, K,) ve ↓ **البُدْءُ**, (As, TA,) ve ↓ **البَدْأَةُ**, (S, M, Msb, K,) ve ↓ **البُدْأَةُ**, (S, M, K,) ve ↓ **البِدْأَةُ**, (L,) ve ↓ **البَدَآءَةُ**, (M, K,) ve ↓ **البُدَآءَةُ**, (S, M, K,) ve **البُدَاهَةُ**, ء yerine ه konulmuş olarak, (M, Mtr,) ve ↓ **البِدَآءَةُ**, (Mtr, TA,) ve, IKtt’ye göre, **البِدَايَةُ**, fakat aşağıda gelene bak, (TA,) ve ↓ **البَدِئَةُ**, (M, K,) ve ↓ **البُدَّآءَةُ**, (AZ, TA,) “Başlamak senindir”, (S, M, Msb, K,) atışta yahut atmada vb. başkasından önce: (S:) yukarıda zikredilen **البِدَايَةُ**’ye gelince, Mtr’ye göre [ve Fei’ye göre], (TA,) o avamca bir kelimedir, (Mgh, Msb, TA,) IB ve birkaç başkasının beyan ettiği üzere, (Msb, TA, *) ↓ **البِدَآءَةُ**’nin bozulmuşudur, (Mgh, Msb,) “ilk olan” mânâsına gelir; yine ↓ **البُدَآءَةُ** de; ve ↓ **البَدْأَةُ** de: (Msb:) fakat IKtt, onun Ensâr lehçesinden bir kelime olduğunu söyler; **بَدَأْتُ بِالشَّىْءِ** ve **بَدِيتُ بِهِ**, **قَدَّمْتُهُ** mânâsına gelir: [1’e bak:] ve İbn-Rawâhah’ın şu beytini delil getirir:
وَلَوْ عَبَدْنَا غَيْرَهُ شَقِينَا
بِاسْمِ الْاـِلَاهِ وَ بِهِ بَدِينَا
[Allah’ın adıyla, ve onunla başlarız; ve eğer O’ndan başkasına ibadet etseydik, bedbaht olurduk]: **بدى** maddesine bak. (TA. [Bu beyit S’de **بدو** maddesinde de zikredilmiştir; bir nüshada onu yukarıdaki gibi buluyorum; diğerinde, **بَدِيْنَا** yerine **بَدَيْنَا** ile.]) Ve şöyle dersin: **فَعَلَهُ عَوْذَا وَبَدْءًا**, (T, S,) ve **عَوْدَهُ عَلَي بَدْئِهِ**, (M,) ve **فِى عَوْدِهِ وَبَدْئِهِ**, ve ↓ **فِى عَوْدَتِهِ وَبَدْأَتِهِ**, (S, M,) [onu dönerek ve yeniden başlayarak yaptı; yahut başlangıcına dönerek; yani onu başlangıçtan yeniden yaptı; onu yeniden başlattı: yahut bunu söylersin] bir sonraki sözle kastedilen gibi bir mânâ ile. (TA.) **رَجَعَ عَوْدَهُ عَلَى بَدْئِهِ**, (S, K,) ve **عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ**, bu ikisinde [ve sonrakinde] fiil müteaddî olabilir ve bu sebeple ardından gelen isim mansup olur, (TA,) ve **فِى عَوْدِهِ وَبَدْئِهِ**, ve ↓ **فِى عَوْدَتِهِ وَبَدْأَتِهِ**, [bu ikisinde, eğer sahihse, fiil lâzım olmalıdır,] ve **عَوْدًا وَبَدْءًا**, [sanki **عَائِدًا وَبَادِئًا** mânâsında, hâl bildiren bir ibare olarak kullanılmış gibi,] (K,) [fakat bu sonuncuda ve ondan önceki iki tanesinde, TA’ya göre, fiil, bir önceki cümledeki gibi, **رَجَعَ** yerine **فَعَلَهُ** olmalıdır; ve bu, K’de **عود** maddesinde söylenenle teyit edilir,] Geldiği yoldan geri döndü: (S, K:) [TA’ya göre, birincinin ve ikincinin lafzî mânâsı: dönüşünü başlangıcına rücû ettirdi, ve bir dönüşü bir başlangıca rücû ettirdi olabilir:] yahut birincinin mânâsı, (Sb, TA **عود** maddesinde, ve K’de o maddede,) ve ikincinin mânâsı, (K’de o maddede,) şudur: uzaklaştıktan sonra durmaksızın geri döndü: (Sb, K:) ve bazen, gelişinde durmayı sonra da dönmeyi ifade eder: (Sb:) [ve ilk hâline döndü; yeniden başladı:] ve şöyle dersin: **رَجَعْتُ عَوْدِى عَلَى بَدْئِى**, “geldiğim gibi döndüm” mânâsında. (Sb, yukarıda geçen yerde.) ― -b2- Yine: İlk, yahut önceki; bütün diğerlerinden önce olan, yahut bir başkasından önce olan; ↓ **البَدْءُ بَدِىْءٌ** da böyledir; ve **البَدِىءُ**, **الأَوَّلُ** ile eşanlamlıdır. (S, K.) Buradan şu söz: **اِفْعَلْهُ بَادِى بَدْءٍ**, ve ↓ **بَادِى بَدِىْءٍ**, “onu ilk iş olarak, yahut her şeyin ilki olarak yap” mânâsında; [S’nin farklı nüshalarına göre;] **بادى**’deki ى, kullanım gereği, mansub yerinde sâkindir; ve bazen [ء’yi] bütünüyle düşürürler, [ibarenin] çok kullanılmasından dolayı; **بدو** maddesinde zikredileceği üzere, (S bu maddede,) **بَادِى بَدٍ** ve **بَادِىبَدِى** derler (S, **بدو** maddesinde.) Yine şöyle dersin: **اِفْعَلْهُ بَدْءًا**, ve **أَوَّلَ بَدْءٍ**, (Th, M, K,) ve **بَدْءَ بَدْءٍ**, (CK,) ve **بَدَا بَدْءٍ**, (M, K,) ve **بَدْءٍ** ↓ **بَادِئَ**, (A'Obeyd, T, S, M, K,) ve **بَادِىَ بَدٍ**, (K,) ve **بَادِىْ بَدًا**, (M, K, [CK’de **بَادِىْ بَدٍ**]) ve **بَادِىْ بَدًا**, (M,) ve **بَدِىْءٍ** ↓ **بَادَئَ**, (K,) ve **بَادِىْ بَدَا**, (M, K,) ve ↓ **بَدِىْءٍ** ↓ **بَادِئَ**, (A'Obeyd, T, S, M, CK,) ve **بَدِىٍّ** ↓ **بَادِئَ**, ki bu şâzdır, (M,) yahut **بَادِىَ بَدِّىِ**, (K,) ve **بَادِىْ بَدِيٍّ**, (Fr, A'Obeyd, T, S, M,) ve ↓ **بَدِئٍ** ↓ **بَادِئَ**, (S, CK,) yahut ↓ **بَادِىَ بَدِئٍ**, (K, TA,) ve **بَادِىْ** ↓ **بَدْأَةَ**, (M, K, TA,) birinci kelime, yukarıda zikredildiği üzere Ensâr lehçesinden olan **بَدِىَ**’nin ism-i fâilidir; ikincisi ise mebnîdir, sonu için fetha ile, (TA, [CK’de ikinci kelime **بَدْءَة** yazılmıştır,]) ve **بَدْءٍ** ↓ **بَدْأَةَ**, (CK,) ve ↓ **بَدْأَةَ بَدْأَةَ**, (M, K,) ve ↓ **بَدِىْءٍ** ↓ **بَدْأَةَ**, (S,) ve **بَدْءٍ** ↓ **بَدِىْءَ**, (S, CK,) ve **بَدْءَ ذِى بَدْءٍ**, (Fr, T,) ve **ذِى بَدْءٍ** ↓ **بَدْأَةَ**, (Fr, T, S, K,) ve ↓ **بَدْأَةَ ذِى بَدْأَةٍ**, ve ↓ **ذِى بَدِىْءٍ** ↓ **بَدْأَةَ**, (S, K,) ve ↓ **ذِي بَدَآءَةَ** ↓ **بَدَأَةَ**, (K, TA,) **بداءة** değil [CK’de olduğu gibi], (TA,) ve ↓ **بَدِىْءَ ذِى بَدِىْءٍ**, (S, K, TA, [CK’de son kelime **بَدْءٍ** yazılmıştır,]) ve ↓ **ذِى بَدِىْءٍ** ↓ **بَدَآءَةِ**, (K,) “onu ilk iş olarak yap” mânâsında; (Fr, T, K;) [K’nin sahih bir nüshasında böyledir, ve ben K’nin bir yazma nüshasında ve CK’de böyle buluyorum]: başka bir nüshaya göre, her şeyin ilki: (TA:) yahut ilklerin ilki; (S;) L’de böyledir: (TA:) burada mansup kılınan kelimeler [lafzen yahut hükmen] [bazı yerlerde] zarf isimleri olarak mansup kılınmıştır; yahut MF’ye göre, [bazı yerlerde] fail bakımından hâl bildirenler olabilir; mânâ: **اِفْعَلْهُ حَالَةَ كَوْنِكَ بَادِئًا**, yani **مُبْتَدِئَا بِهِ** [lafzen: onu, senin onu başlıyor olman hâlinde yap]. (TA.) [Benzer şekilde,] yine şöyle dersin: **بَدْءَ الرَّأْىِ**, ve [daha yaygın olarak] **الرَّأْىِ** ↓ **بَادِئَ**, İlk düşüncede; yahut ilk görüşte: (Lh, M:) [**بَدْءُ الرَّأْىِ** ve] **الرَّأْىِ** ↓ **بَادِئُ**, fikrin, düşüncenin, görüşün yahut hükmün ilki ve başlangıcı mânâsına gelir; yahut iyi yahut tam olarak düşünmeden önce idrak edilen şey: (M:) [ve **بَدْءٌ** tek başına, ilk fikir, düşünce, görüş yahut hüküm mânâsına gelir; A’da **صَيُّورٌ** lafzında ima edildiği üzere;] buradan, **الرَّأْيِ** ↓ **فَعَلَهُ فِى بَادِئِ** [onu ilk düşüncede vb. yaptı]: (M:) ve **الرَّأْىِ تُرِيدُ** ↓ **أَنْتَ بَادِئَ ظُلْمَنَا**, ve **الرأى** ↓ **مُبْتَدَأَ**, yani “sen ilk düşüncede vb. bize zulmetmeyi istiyorsun”: ve kişi ayrıca **بَادِىَ الرأى** der, ء olmaksızın; “görüşten görünen şeyin vuku bulduğu sırada” mânâsında; yani ondan görünenin ilkinde; [yahut ilk görüşün kendini göstermesinde;] bu durumda, ibare bu maddeye ait değildir [bilakis **بدو** maddesine]: Kur’ân xi. 29’da geçer: (M:) AA orada yalnızca **بَادِئَ** okudu, ء ile; diğer bütün kurrâ onu ء’siz telaffuz etti (TA.) ― -b3- Yine: Reis, yahut efendi, (S, M, Msb, K,) reislikte yahut efendilikte birinci yeri işgal eden: (S:) yahut, bazılarının dediğine göre, hükmü yahut görüşü iyi sayılan ve kendisine danışılan bir delikanlı yahut genç adam: (M:) yahut ayrıca, zeki bir delikanlı yahut genç adamı da ifade eder: (K:) çoğulu **بُدُوْءٌ**. (M.) Bir şair (yani, Ows Ibn-Maghrà Es-Saadee, TA) der ki,

ثُنْيَانُنَا اـِنْ أَتَاهُمْ كَانَ بَدْأَهُمُ
وَبَدْؤُهُمْ اـِنْ أَتَانَا كِانَ ثُنْيَانَا
[Bizim ikinci reisimiz, eğer onlara gelseydi, onların birinci reisi olurdu; ve onların birinci reisi, eğer bize gelseydi, bir ikinci reis olurdu]. (S.) ― -b4- Ayrıca, ve ↓ **بَدْأَةٌ**, kesilmiş bir devenin bir payı yahut hissesi: (S, K:) yahut onun en iyi payı yahut hissesi: (T:) yahut önceki kelime, sonraki anlamdadır; ve sonraki kelime, önceki anlamdadır: ve önceki, ayrıca, üzerinde bulunan et yahut etli kısım ile birlikte bir kemik anlamına gelir: (M:) ve bir eklem; eşanlamlısı **مَفْصِلٌ**; (AA, T, M;) ve aynı şekilde **بَدًا** (bkz.): (AA, T:) **بَدْءٌ**’ün [azlık çoğulu] çoğulu **أَبْدَآءٌ**’dur (S, M, K) ve [çokluk çoğulu] **بُدُوْءٌ**; (S, K;) bunlardan birincisi daha yaygındır: (TA:) yahut bu, **بَدًا**’nın çoğuludur. (AA, T.) Yukarıda anılan paylar [genellikle **المَيْسِر** (bkz.) denilen oyun için bölüştürülen] on tanedir; yani, iki sağrı, iki uyluk (asıl anlamıyla), iki uyluk (yaygın anlamıyla; yani incik kemikleri), iki omuz, ve iki kol; bunların sonuncuları en kötüdür; çünkü [onlarda] çok damar vardır. (TA.) ― -b5- Ayrıca **بَدِىْءٌ**’e de bak.

**بُدءٌ**
**بُدءٌ** **بدء**: **بَدْءٌ**’e bak; ikinci cümle.

**بَدِئٌ**
**بَدِئٌ** **ذ**: **بَادِئَ بَدِئٍ**, yahut **بَادِىَ بَدِئٍ**’e bak, **بَدءٌ** maddesinde.

**بَدْأَةٌ**
**بَدْأَةٌ** **ذ**: **بَدْءٌ**’e bak, on üç yerde. ― -b2- Ayrıca, bir askerî seferin başlangıcı, yahut dışa doğru gidiş seyri; karşıtı **رَجْعَةٌ**’dır, onun anlamı dönüş, yahut eve dönüş seyri: bir rivayette geçer; onda, Peygamber’in, birincisi durumunda dörtte bir [ganimet] verdiği, ikincisi durumunda üçte bir verdiği söylenir; yani, bir birlik ordunun ana gövdesinden çıkıp düşmanın bir grubuna saldırdığında, aldıkları ganimetin dörtte biri onların olur, ordunun geri kalanı kalan dörtte üçünü onlarla paylaşır; ve eğer bir birlik dönüşte bunu yaparsa, aldıkları ganimetin tümünün üçte biri onların olur; bu durumda daha büyük zorluk ve tehlike bulunması sebebiyle. (T, Mgh.) ― -b3- **كَانَ ذٰلِكَ فِى بَدْأَتِنَا**, ve ↓ **بُدْأَتِنَا**, ve ↓ **بِدْأَتِنَا**, (K,) ve ↓ **بَدَآءَتِنَا**, (Lh, M, TA,) ve ↓ **بُدَآءَتِنَا**, ve ↓ **بِدَآءَتِنَا**, (TA,) ve ↓ **بَدَأَتِنَا**, (Lh, M, K,) fakat [ISd der ki,] bunun nasıl olduğunu bilmiyorum, (M,) ve ↓ **مُبْدَئِنَا**, ve ↓ **مُبْدَئِنَا**, (K,) ve ↓ **مَبْدَأَتِنَا**, (Lh, M, ve K’nın bazı nüshalarında böyle,) yahut **مَبْدَاتِنَا**, (K’nın diğer nüshalarında böyle,) İbn-‘Odeys’in **بَاهِر**’inde böyle; [CK’de İbn-‘Adebbes], (K,) bunların, onları [klasik otoriteden saymadan önce] tereddütle karşılamamız gerektiğine işaret ettiği söylenir; bunlar “Bu, hâlimizin ilkinde ve ergenliğimizde idi” anlamına gelen ibarelerdir. (TA.) -A2- Ayrıca, (M’nin bir nüshasında böyle; orada **بَدْأَة** yazılıdır,) yahut ↓ **بُدْأَةٌ**, damme ile, (K,) belli bir bitki; (M;) bir siyah şey; bir trüfe ( **كَمْء** ) benzer; ondan hiçbir fayda sağlanmaz: AHn böyle der. (M.)

**بُدْأَةٌ**
**بُدْأَةٌ** **ذ**: **بَدْءٌ**’e bak; ikinci cümle: ve **بَدْأَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**بِدْأَةٌ**
**بِدْأَةٌ** **ذ**: **بَدْءٌ**’e bak; ikinci cümle: ve **بَدْأَةٌ**’ye bak.

**بَدَأَةٌ**
**بَدَأَةٌ** **ذ**: **بَدْأَةٌ**’ye bak.

**بَدَآءٌ**
**بَدَآءٌ** **بدآء** , medd ile; [makattan çıkan dışkı; **بَدَّا** da böyledir;] **أَبْدَأَ**’dan bir isimdir; **نَجَا** anlamında. (M.)

**بَدِىْءٌ**
**بَدِىْءٌ** **بدىء بديء بدئ** : **بَدْءٌ**’e bak, “birinci, yahut önceki” anlamında; sekiz yerde. ― -b2- Ayrıca, bir şeye yahut bir işe nispetle, **بَدِيعٌ** ile aynı (S, ve K’nın bir nüshasında böyle,) yahut **مُبْدَعٌ**: (K’nın diğer nüshalarında böyle:) [böylece şu anlama gelir:] ortaya çıkarılmış; varlığa yahut mevcudiyete getirilmiş; daha önce olmamışken, yahut herhangi bir önceki şeyin benzeri üzere olmaksızın, ilk defa yapılmış yahut üretilmiş: (TA:) ve yaratılmış: (M, K:) ve hayret verici: (M, Msb, TA:) ve garip, yahut olağanüstü; herhangi bir önceki şeyin benzeri üzere olmaması bakımından. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı, Mgh’de ima edildiği üzere,] **بِئْرٌ بَدِىْءٌ**: yeni kazılmış bir kuyu; (T, Mgh, Msb;) **بَدِيعٌ** ile aynı; (M;) yahut İslâm devrinden beri kazılmış (S, K;) kadim olmayan; (S, Mgh, Msb;) ve ayrıca ↓ **بَدْءٌ**: (S:) bu sıfat [bu anlamda] genellikle ء’siz [**بَدِىٌّ**] diye telaffuz edilir: (T:) böyle adlandırılan kuyu, sahibi olmayan bir ıssız arazide kazılmış olandır: (TA:) AO der ki, (TA,) bu sıfat ve **بَدِيع** bir kuyuya, onu kazdığın zaman uygulanır; fakat onu senden önce kazılmış bulursan, ona **خَفِيَّة** denir; ve böylece Zemzem kuyusuna **خفيّة** denir; çünkü o İsmâ‘îl’indir ve [onun zamanından sonra] doldurulmuş yahut örtülmüştür: (T, TA:) **قَلِيب** teriminin, sahibi de kazıcısı da bilinmeyen kadim bir kuyuya uygulandığı [söylenir]: (TA:) bir rivayette, **بدىء** diye adlandırılan bir kuyunun **حَرِيم**’inin [yani etrafındaki ve ona ait olan alanın] yirmi beş arşın olduğu söylenmiştir: (T, S: [fakat **حَرِيمٌ**’e bak:]) çoğulu **بُدُوْءٌ**’dur: (M:) ve AO, **بُودَانٌ**’ın, kuyuya nispetle **بَدِىْءٌ**’ün çoğulu olduğunu ve **قُلْبَانٌ** [başka yerde bulamadığım **قَلِيبٌ**’in bir çoğulu] ve **رَكَايَا** ile eşanlamlı bulunduğunu söyler; harflerin yer değiştirmesiyle **بُدْيَانٌ**’dan türetilmiştir [ki bu, **بُدْآنٌ** yerinedir; tıpkı **بَدِىٌّ**’nin **بَدِىْءٌ** yerine olması gibi; **د** ile **ى** yer değiştirince kelime **بُيْدَانٌ** olur; bu da, bir permütasyon kuralıyla, **بُودَانٌ** olur]. (TA.)

**بَدَآءَةٌ**
**بَدَآءَةٌ** **بدآءه بدآءة** : **بَدْءٌ**’e bak, üç yerde: ve **بَدْأَةٌ**’ye bak: ve **بَدِئَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**بُدَآءَةٌ**
**بُدَآءَةٌ** **بدآءه بدآءة** : **بَدْءٌ**’e bak, iki yerde: ve **بَدْأَةٌ**’ye bak: ve birincisi için, ayrıca **بَدِئَْةٌ**’ye de bak.

**بِدَآءَةٌ**
**بِدَآءَةٌ** **بدآءه بدآءة** : **بَدْءٌ**’e bak, iki yerde: ve **بَدْأَةٌ**’ye bak: ve birincisi için, ayrıca **بَدِئَةٌ**’ye de bak.

**بَدِيْئَةٌ**

**بَدِيْئَةٌ** ذ : **بَدْءٌ**’e bak; ikinci cümle. ― -b2- Yine, (M, K,) ve ↓ **بَدَآءَةٌ**, (K,) yahut ↓ **بُدَآءَةٌ**, (M,) **بَدِيهَةٌ** ile aynı mânâda, (K,) ve **بَدَاهَةٌ**, (TA,) yahut **بُدَاهَةٌ**, yani: Bir şeyin, kişiye beklenmedik olarak vâki olan ilk vuku buluşu: (M:) [yahut herhangi bir şeyin ilki: ve kişinin gafil avlandığı bir vuku buluş: K’de **بده** maddesinde açıklamalara göre:] ilkinin çoğulu, **بَدَايَا**. (TA.) ― -b3- [Ve hepsi görünüşe göre, **بَدِيهَةٌ** (bk.) vb. gibi, irticalen söyleme kudretini ifade eder.] Şöyle dersin: **فُلَانٌ ذُو بَدَآءَةٍ** ↓ **جَيِّدَةٍ**, yani **بَدِيهَةٍ حَسَنَةٍ**, [mânâsı] Böyle biri, irticalen söyleme; yahut, zekâsının çabukluğu vasıtasıyla söz söyleme veya şeyler rivayet etme hususunda iyi bir melekeye sahiptir. (TA.)

**بُدَّآءَةٌ**
**بُدَّآءَةٌ** بدآءه بدآءة : **بَدْءٌ**’e bak; ikinci cümle.

**بَادِئٌ**
**بَادِئٌ** ذ [1’in ism-i fâili]: **بَدْءٌ**’e bak, dokuz yerde.

**بَادِئَةٌ**
**بَادِئَةٌ** ذ : 1’e bak, iki yerde.

**مَبْدَأٌ**
**مَبْدَأٌ** ذ [aslında 1’den mekân ve zaman ismi; başlangıcın vb. yeri ve zamanı. ― -b2- ] **بَدْأَةٌ**’ye bak. ― -b3- [Yine bir ilmin vb. prensibi yahut ilk kaidesi: çoğulu **مَبَادِئُ**. ― -b4- Ve bir kelimenin aslî delâleti; bu mânâda **غَايَةٌ**’ye karşıttır.]

**مُبْدَأٌ**
**مُبْدَأٌ** ذ : **بَدْأَةٌ**’ye bak.

**المُبْدِئُ**
**المُبْدِئُ** ذ , Allah hakkında kullanıldığında: Mevcut olan şeylerin Yaratıcısı yahut İcad edicisi; onları başlangıçta, önceden mevcut herhangi bir şeyin benzerine göre olmaksızın meydana getirmiş olan. (Nh.) Ve **المُبْدِئُ المُعِيدُ**, bu şekilde uygulandığında: İnsanları yaratan ve onları, bu dünyada hayattan ölüme ve ölümden sonra kıyamet gününde hayata döndüren. (TA, **عود** maddesinde.) ― -b2- **مُبْدِئُ مُعِيدٌ**: Defalarca savaş seferlerine, yahut savaş ve yağma seferlerine çıkmış ve işlerde tecrübeli bir adam: (A ‘Obeyd, ve K, **عود** maddesinde:) ve sahibi tarafından defalarca savaş seferlerine, yahut savaş ve yağma seferlerine götürülmüş bir at; (TA, o maddede;) yahut iyi terbiye edilmiş ve alıştırılmış, (K ve TA, o maddede) böylece binicisine itaat eder hâle gelmiş. (TA, o maddede.) ― -b3- [**مُبْدِئٌ**’ün diğer mânâları için, fiiline (4) bak; ve **أَحْفَرَ**’a bak.]

**مَبْدَأَةٌ**
**مَبْدَأَةٌ** ذ : **بَدْأَةٌ**’ye bak

**مَبْدُوْءٌ**
**مَبْدُوْءٌ** مبد مبدوء [1’in ism-i mef‘ûlü; başlanmış, vb. -A2- ] **بُدِئَ**’e bak.

**مُبْتَدَأٌ**
**مُبْتَدَأٌ** ذ : **بَدْءٌ**’e bak. ― -b2- [Nahivde, **خَبَرٌ**’in mukabili olarak, bir mübtedâ.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: بدء

بَدَأَ
بَدَأَ A ( n. ac. بَدْء 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Began, commenced.

b.  Brought to light, invented, created.

c.  [ Min ], Went abroad, travelled.

بَدَّأَ
بَدَّأَ II ,
a.  Gave precedence to.

b.  Appreciated.

c.  see I (a) .

أَبْدَأَ
أَبْدَأَ IV ,
a.  see I (b) .

اِبْتَدَأَ
اِبْتَدَأَ VIII
a.  [ Bi ], Began, commenced.

مَبْدَأ
مَبْدَأ 17 , ( pl. مَبَاْدَئُ 44 ),
a.  Origin, principle, axiom.

b.  Cause.

بَدَاْءَة
بَدَاْءَة 22t ,  بِدَاْءَة 23t ,
a.  Commencement, outset. - [ coll.

بِدَاية
بِدَاية ].

مُبْدِى
mubodiY^
a.  Creator, originator, founder.

مُبْتَدَأ
مُبْتَدَأ
a.  Inchoative, inceptive.

بَدْ
bado^ ,  بَدْأَة ,  اِبْتِدَآء
a.  Beginning, commencement.

اِبْتِدَآئيّ
اِبْتِدَآئيّ
a.  Primal, initial.

b.  Heading, first ( proposition ).

##### Türkçe

**بَدَأَ**
**بَدَأَ** A ( n. ac. **بَدْء** 1 )
a. [ acc. or Bi ], başladı, işe koyuldu.

b. ortaya çıkardı, icat etti, yarattı.

c. [ Min ], dışarıya gitti, yolculuk etti.

**بَدَّأَ**
**بَدَّأَ** II ,
a. -e öncelik verdi.

b. takdir etti.

c. I (a)’ya bak.

**أَبْدَأَ**
**أَبْدَأَ** IV ,
a. I (b)’ye bak.

**اِبْتَدَأَ**
**اِبْتَدَأَ** VIII
a. [ Bi ], başladı, işe koyuldu.

**مَبْدَأ**
**مَبْدَأ** 17 , ( pl. **مَبَاْدَئُ** 44 ),
a. köken, ilke, aksiyom.

b. sebep.

**بَدَاْءَة**
**بَدَاْءَة** 22t , **بِدَاْءَة** 23t ,
a. başlama, başlangıç. - [ coll. **بِدَاية** ].

**مُبْدِى**
mubodiY^
a. yaratıcı, ortaya koyucu, kurucu.

**مُبْتَدَأ**
**مُبْتَدَأ**
a. başlangıçla ilgili, başlangıç niteliğinde.

**بَدْ**
bado^ , **بَدْأَة** , **اِبْتِدَآء**
a. başlangıç, başlama.

**اِبْتِدَآئيّ**
**اِبْتِدَآئيّ**
a. ilk, başlangıçtaki.

b. başlık, birinci ( önerme ).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: بدء

بدء
بَدَأَ - يَبْدَأُ - أَبْدَأَ - يُبْدِئُ
بَدَأَ - يَبْدَأُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يصنعه لأول مرة على غير مثال مسبق
﴿كما بدأكم تعودون﴾
﴿وبدأ خلق الإنسان من طين﴾
بَدَأَ - يَبْدَأُ + كائن + بـِ شيء أو أمر: التقدير: بَدَأَ - يَبْدَأُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً + بشيء أو أمر:
بَدَأَ - يَبْدَأُُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً + بشيء أو أمر: يصنعه لأول مرة على غير مثال مسبق باستعمال وصحبة الشيء أو الأمر: يصنعه لأول مرة مستعملاً الشيء أو الأمر في العمل الأول من مجموعة الأعمال التي تؤلف العمل الكلي
﴿فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه﴾: التقدير: فبدأ البحث بأوعيتهم: قام بالبحث لأول مرة، وقام بأول عمل من أعمال البحث باستعمال أوعيتهم في ذلك
﴿وهم بدءوكم أول مرة﴾: بدءوكم بالقتال
أَبْدَأ - يُبْدِئُ : على وزن " أفعل" من " بَدَأَ - يَبْدَأُ ُ ": جعله " يَبْدَأُ ُ ": جعل كائناً أو أمراً يبدأ فعلاً أو شيئاً
﴿أولم يروا كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيده﴾: كيف يجعل الله سنته في الكون تبدأ الخلقَ لأول مرة على غير مثال سابق ثم تعيده
﴿قل جاء الحق وما يبدئ الباطل وما يعيد﴾: وما كان الباطل ليجعل شيئاً أو أمراً يبدأ شيئاً أو خلقاً لأول مرة على غير مثال سابق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البدء والخلق"، وهي:
بَدَع َ - يَبْدَعُ، بَدأَ - يَبْدَأُ، نَشَأَ- يَنْشَأُ، خَلَقَ - يَخْلُقُ، أَنـَم - يَأْنـُمُ، ذَرَأ - يَذْرَأُ

بَدَأَ - يَبْدَأُ
 ﴿فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه كذلك كدنا ليوسف ما كان ليأخذ أخاه في دين الملك إلا أن يشاء الله نرفع درجات من نشاء وفوق كل ذي علم عليم(76)﴾ يوسف
 	﴿ألا تقاتلون قوما نكثوا أيمانهم وهموا بإخراج الرسول وهم بدءوكم أول مرة أتخشونهم فالله أحق أن تخشوه إن كنتم مؤمنين(13)﴾ التوبة
الله بدأ خلق السماوات	﴿يوم نطوي السماء كطي السجل للكتب كما بدأنا أول خلق نعيده وعدا علينا إنا كنا فاعلين(104)﴾ الأنبياء ﴿قل سيروا في الأرض فانظروا كيف بدأ الخلق ثم الله ينشئ النشأة الآخرة إن الله على كل شيء قدير(20)﴾ العنكبوت
بدأ خلق الإنسان من طين ثم يعيده كما بدأه	﴿الذي أحسن كل شيء خلقه وبدأ خلق الإنسان من طين (7)﴾ السجدة ﴿قل أمر ربي بالقسط وأقيموا وجوهكم عند كل مسجد وادعوه مخلصين له الدين كما بدأكم تعودون (29)﴾ الأعراف
 	﴿وهو الذي يبدأ الخلق ثم يعيده وهو أهون عليه وله المثل الأعلى في السماوات والأرض وهو العزيز الحكيم(27)﴾ الروم
وأن الله وحده الذي يبدأ  الخلق ثم يعيده  	﴿قل من يرزقكم من السماء والأرض أمن يملك السمع والأبصار ومن يخرج الحي من الميت ويخرج الميت من الحي ومن يدبر الأمر فسيقولون الله فقل أفلا تتقون (31) فذلكم الله ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلال فأنى تصرفون (32) كذلك حقت كلمة ربك على الذين فسقوا أنهم لا يؤمنون (33) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلْ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّا تُؤْفَكُونَ(34)﴾يونس ﴿أمن يبدأ الخلق ثم يعيده ومن يرزقكم من السماء والأرض أإله مع الله قل هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين (64)﴾النمل
والهدف من ذلك  ليرجعوا إليه ليجزيهم	﴿إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ(4)﴾ يونس ﴿الله يبدأ الخلق ثم يعيده ثم إليه ترجعون(11)﴾ الروم
أَبْدَأَ - يُبْدِئُ
الله يبدئ ويعيد وما يبدئ الباطل وما يعيد﴿إنه هو يبدئ ويعيد (13)﴾ البروج ﴿قل جاء الحق وما يبدئ الباطل وما يعيد (49)﴾ سبأ
الله يبدئ الخلق	﴿أولم يروا كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيده إن ذلك على الله يسير(19)﴾ العنكبوت
وأنه عليه يسير وهو أهون	﴿أولم يروا كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيده إن ذلك على الله يسير(19)﴾ العنكبوت
مختار الصحاح
● [بدأ] ب د أ: بَدأ به وابتدأ و بدأَهُ فعله ابتداء و بَدَأَ الله الخلق و أَبدأَهُم بمعنى وباب الثلاثة قطع و البَدِيءُ بوزن البديع البئر التي حفرت في الإسلام وليست بعادية وفي الحديث ﴿حريم البئر البديء خمس وعشرون ذراعا﴾
الراغب
بدأ
- يقال: بدأت بكذا وأبدأت وابتدأت، أي: قدمت، والبدء والابتداء: تقديم الشيء على غيره ضربا من التقديم. قال تعالى: }وبدأ خلق الإنسان من طين﴿[السجدة/7]، وقال تعالى:﴾كيف بدأ الخلق﴿[العنكبوت/20]،﴾الله يبدأ الخلق﴿[يونس/34]،﴾كما بدأكم تعودون{ [الأعراف/29].
ومبدأ الشيء: هو الذي منه يتركب، أو منه يكون، فالحروف مبدأ الكلام، والخشب مبدأ الباب والسرير، والنواة مبدأ النخل، يقال للسيد الذي يبدأ به إذا عد السادات: بدء.
والله هو المبدئ المعيد (انظر: الأسماء والصفات ص 95؛ والمقصد الأسنى في شرح أسماء الله الحسنى للغزالي ص 101)، أي: هو السبب في المبدأ والنهاية، ويقال: رجع عودة على بدئه، وفعل ذلك عائدا وبادئا، ومعيدا ومبدئا، وأبدأت من أرض كذا، أي: ابتدأت منها بالخروج، وقوله تعالى: }بادئ الرأي﴿[هود/27] (وهذه قراءة أبي عمرو بن العلاء) أي: ما يبدأ من الرأي، وهو الرأي الفطير، وقرئ:﴾بادي{ (وهي قراءة الجميع إلا أبا عمرو. راجع: الإتحاف ص 255) بغير همزة، أي: الذي يظهر من الرأي ولم يرو فيه، وشيء بديء: لم يعهد من قبل كالبديع في كونه غير معمول قبل.
والبدأة: النصيب المبدأ به في القسمة (انظر: المجمل 1/119)، ومنه قيل لكل قطعة من اللحم عظيمة بدء.
ملخص اللسان
1.    بَدأَ بهِ وبَدَأَهُ يَبْدَؤُهُ بَدْءاً وأَبْدَأَهُ وابْتَدَأَهُ.  في أَسماءِ اللّهِ عزَّ وجل الـمُبْدئ: هو الذي أَنـْشَأَ  الأَشياءَ واخْتَرَعَها ابْتِداءً من غيرِ سابقِ مثال.
2.     والبَدْء: فِعْلُ الشيءِ أَوَّلُ.
3.    والبَدِيئةُ والبَداءة والبَداهةُ: أَوّلُ ما يَفْجَؤُكَ،
4.    وبَدِيتُ بالشيءِ قَدَّمتُهُ،
5.    وبَدأْتُ الشيءَ: فَعَلْتُهُ ابْتِداءً.
6.    افْعَلْهُ بادِيَ بَدْءٍ، وبادِي بَدِيءٍ أَي أَوَّلَ شيءٍ،
7.    الخَيْلُ مُبَدَّأَةٌ يومَ الوِرْدِ أَي يُبْدَأُ بها في السَّقْيِ قبلَ الإِبِلِ والغَنَمِ،
8.    والبَدْءُ والبَدِيءُ: الأَوَّلُ؛
9.    وبَدَأَ اللّهُ الخَلْقَ بَدْءاً وأَبْدَأَهمْ بمعنى خَلَقَهم.
10.                       والبَدِيءُ: المَخْلوقُ.
11.                        والبَدِيءُ: العَجَبُ،
12.                       وجاءَ بأَمرٍ  بَدِيءٍ، أَيْ عَجيبٍ.
13.                       والبَدِيءُ: الأَمْرُ البَدِيعُ،
14.                       وبادِئُ الرأْيِ: أَوَّلُهُ وابْتِداؤُهُ.
15.                       أَنتَ بادئَ الرَأْي ومُبْتَدَأَهُ تُرِيدُ ظُلْمنا، أَي أَنتَ في أَوَّلِ الرَّأْيِ تُريدُ ظُلْمنا.
16.                       باديَ الرأْيِ : فيما يظهرُ لنا ويبدو؛
17.                       فانْطَلقَ إِلى أَحَدِهم بادئَ  الرَّأْيِ فَقَتَله. أَي في أَوَّلِ رأْيٍ رآهُ  وابتدائِه،
18.                       البُدُوِّ: الظُّهور أَي في ظاهرِ الرَّأْيِ والنَّظَرِ
19.                       وما يُبْدئُ الباطِلُ وما يُعِيدُ. أَيْ أَيَّ شيءٍ يُبْدِئُ الباطلُ وأَيَّ شيءٍ يُعِيدُ،
20.                        رجَعَ  عَوْدَه على بَدْئِه: إِذا رجع في الطريق الذي جَاءَ منه.
21.                       نَفَّلَ في البَدْأَةِ الرُّبُعَ  وفي الرَّجْعَةِ الثُلثَ، أَرادَ بالبَدْأَةِ ابتِداءَ سَفَرِ الغَزْوِ  وبالرَّجْعةِ القُفُولَ منهُ؛
22.                       يكونُ لهم بَدءُ الفُجُورِ وثناهُ أَي أَوّلُه وآخِرُه.
23.                       والابتداءُ في العَرُوض: اسم لِكُلِّ جُزْءٍ يَعْتَلُّ في أَوّلِ البيتِ  بِعلةٍ
24.                       والبَدْءُ والبَدِيءُ: البئر التي حُفِرت في الإِسلام حَدِيثةً وليست  بعادِيَّةٍ،
25.                       وأَبْدَأَ الرَّجُلُ: إِذا جاءَ بهِ،
26.                       والبَدْءُ: السيِّدُ،
27.                       والبَدْءُ: المَفْصِلُ.
28.                        والبَدْءُ: العَظْمُ بما عَليهِ مِنَ اللَّحمِ.
29.                         والبَدْءُ: خَيرُ عَظْمٍ في الجَزُورِ،
30.                       والأَبْداءُ: المفَاصِلُ،
31.                       وأَبْدَاءُ الجَزُورِ عَشرَةٌ: وَرِكاهَا  وفَخِذَاهَا وساقاهَا وكَتِفَاهَا وعَضُداها،
32.                       .  والبُدْأَةُ: النَّصِيبُ مِنْ أَنـْصِباءِ الجَزُور؛
33.                       وبُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً فهو مبْدُوءٌ: جُدِرَ أَوْ حُصِبَ.
34.                       بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً: خَرَجَ بهِ بَثْرٌ  شِبْهُ الجُدَرِيِّ؛
35.                       متى بُدِئَ فلانٌ أَي متى مَرِضَ؛
36.                        وبَدَأَ من أَرضٍ إِلى أَرضٍ أُخرى
37.                       وأَبْدأَ الرَّجلُ: كِناية عن النَّجْو،
38.                       وأَبْدَأَ الصبيُّ: خَرَجت أَسْنانُهُ بعد سُقُوطِها.
39.                       والبُدْأَةُ: هَنَةٌ سوداءُ كأَنها كَمْءٌ ولا يُنتَفَعُ بها،
لسان العرب
● - بدأَ: في أَسماءِ اللّهِ عزَّ وجل الـمُبْدئ: هو الذي أَنـْشَأَ  الأَشياءَ واخْتَرَعَها ابْتِداءً من غيرِ سابقِ مثال. والبَدْء: فِعْلُ الشيءِ أَوَّلُ. بَدأَ بهِ وبَدَأَهُ يَبْدَؤُهُ بَدْءاً وأَبْدَأَهُ وابْتَدَأَهُ.  ويقالُ: لكَ البَدْءُ والبَدْأَةُ والبُدْأَةُ والبَدِيئةُ  \<ص:27>  والبَداءة والبُداءة بالمدِّ والبَدَاهةُ على البدلِ أَي لكَ أَنْ تَبْدَأَ قبل  غيرك في الرَّمْي وغيرهِ. وحكى اللحياني: كان ذلكَ في بَدْأَتِنا  وبِدْأَتِنا، بالقصرِ والمدِّ؛(1)  ( 1 قوله «وحكى اللحياني كان ذلك في بدأتنا إلخ» عبارة القاموس وشرحه« و» حكي الليحاني قولهم في الحكاية «كان ذلك » الأمر «في بدأتنا مثلثة الباء » فتحاً وضماً وكسراً مع القصر والمدّ «وفي بدأتنا محركة» قال الأزهري ولا أَدري كيف ذلك«وفي مبدانا» بالضم «ومبدئنا» بالفتح «مبدأتنا» بالفتح.)  قال: ولا أَدري كيف ذلكَ. وفي مَبْدَأَتِنا عنهُ أَيضاً. وقد أَبْدَأْنا وبَدأْنا كل ذلك عنه. والبَدِيئةُ والبَداءة والبَداهةُ: أَوّلُ ما يَفْجَؤُكَ، الهاء فيهِ بدل من الهمز. وبَدِيتُ بالشيءِ قَدَّمتُهُ، أَنـْصاريّةٌ. وبَدِيتُ بالشيءِ وبَدأْتُ: ابْتَدَأْتُ. وأَبْدَأْتُ بالأَمْرِ بَدْءاً: ابْتَدأْتُ  به. وبَدأْتُ الشيءَ: فَعَلْتُهُ ابْتِداءً. وفي الحديثِ: الخَيْلُ مُبَدَّأَةٌ يومَ الوِرْدِ أَي يُبْدَأُ بها في السَّقْيِ قبلَ الإِبِلِ والغَنَمِ، وقد تحذفُ الهمزة فتصيرُ أَلفاً ساكنةً.والبَدْءُ والبَدِيءُ: الأَوَّلُ؛ ومنهُ قولهم: افْعَلْهُ بادِيَ بَدْءٍ، على فَعْلٍ، وبادِي بَدِيءٍ على فَعِيلٍ، أَي أَوَّلَ شيءٍ، والياءُ من بادِي ساكِنةٌ في موضعِ النصبِ؛ هكذا يتكلمونَ بهِ. قال وربما تركوا همزه لكثرةِ الاستعمالِ على ما نذكرهُ في باب المعتل.  وبادِئُ الرأْيِ: أَوَّلُهُ وابْتِداؤُهُ. وعند أَهلِ التحقيقِ من الأَوائِلِ ما أُدْرِكَ قبلَ إِنْعامِ النَّظرِ؛ يُقال فَعَلَه في بادئٍ الرأيِ. وقال اللحياني: أَنتَ بادئَ الرَأْي ومُبْتَدَأَهُ تُرِيدُ ظُلْمنا، أَي أَنتَ في أَوَّلِ الرَّأْيِ تُريدُ ظُلْمنا. وروي أَيضاً: أَنتَ باديَ الرأْي تُرِيدُ ظُلمنا بغير همز، ومعناهُ أَنتَ فيما بَدا من الرأْي وظَهَرَ أَي أَنتَ في ظاهر الرأْي، فان كان هكذا فليس من هذا الباب.  وفي التنزيل العزيز: «وما نَراك اتَّبعكَ إِلاَّ الذينَ هُمْ أَراذِلُنا  بادِيَ الرَّأْيِ» وبادئَ الرَّأْيِ؛ قرأَ أَبو عمرو وحده: بادئَ الرأْيِ  بالهمز، وسائرُ القرّاءِ قرؤُوا بادِيَ بغير همز. وقال الفَرّاءُ: لا  تهمزوا باديَ الرأْيِ لأَنَّ المعنى فيما يظهرُ لنا ويبدو؛ قال: ولو أَرادَ ابْتِداءَ الرأْيِ فهَمزَ كان صواباً. وسنذكره أَيضاً في بدا. ومعنى قراءة أَبي عمرو باديَ الرأْيِ أَي أَوَّلَ الرأْيِ أَي اتَّبَعُوكَ ابْتِداءَ الرَأْي حين ابْتَدؤوا ينظرونَ، وإِذا فَكَّرُوا لم يَتَّبِعُوكَ. وقالَ  ابنُ الأَنباري: بادئَ، بالهمزِ، من بَدَأَ إِذا ابْتَدَأَ؛ قال:  وانْتِصابُ مَنْ هَمزَ ولم يَهْمِزْ بالاتِّباع على مَذهَب الـمَصدرِ أَي  اتَّبَعوكَ اتِّباعاً ظاهراً، أَو اتِّباعاً مُبْتَدأً؛ قال: ويجوز اَن يكون  المعنى ما نَراك اتَّبَعَكَ إِلاَّ الذين هم أَراذِلُنا في ظاهرِ ما نَرى  منهم، وطَوِيَّاتُهم على خِلافِك وعَلى مُوافَقَتنَا؛ وهو منْ بَدا  يَبْدُو إِذا ظَهَر.  وفي حديثِ الغُلامِ الذي قتله الخَضِرُ: فانْطَلقَ إِلى أَحَدِهم بادئَ  الرَّأْيِ فَقَتَله. قال ابنُ الأَثير: أَي في أَوَّلِ رأْيٍ رآهُ  وابتدائِه، ويجوز أَن يكون غير مهموز من البُدُوِّ: الظُّهور أَي في ظاهرِ الرَّأْيِ والنَّظَرِ.  قالوا افْعَلْهُ بَدءاً وأَوَّلَ بَدْءٍ، عن ثعلبٍ، وبادِيَ بَدْءٍ وباديَ بَدِيٍّ لا يهمزُ . قال وهذا نادرٌ لأَنهُ ليس على التخفيفِ القياسيِّ، ولو كان كذلك لما ذكر ههنا.  وقال اللحياني: أَما بادِئَ بَدْءٍ فإِنِّي أَحْمَدُ اللّهَ، وبادِي بَدأَةَ وبادئَ بداءٍ وبدا بَدْءٍ وبَدْأَةَ بَدْأَةَ وباديَ بَدوٍ وبادِي بَداءٍ أَي أَمـَّا بَدْءَ  الرأْيِ فاني أَحْمَدُ اللّهَ. ورأَيتُ في بعضِ أُصول الصحاحِ يقالُ:  افْعَلْه بَدْأَةَ ذي بَدْءٍ وبَدأَةَ ذِي بَدْأَةَ وبَدْأَةَ ذي بَدِيءٍ وبَدْأَةَ بَديءٍ وبَديءَ بَدْءٍ، على فَعْل، وبادِئَ بَدِيءٍ، على فَعِيلٍ، وبادِئَ  بَدِئٍ، على فَعِلٍ، وبَديءَ ذي بَديءٍ أَي  \<ص:28>  أَوَّلَ أَوَّلَ.وبدأَ في الأَمرِ وعادَ وأَبْدأَ وأَعادَ. وقوله تعالى: وما يُبْدئُ الباطِلُ وما يُعِيدُ. قال الزجاج: ما في موضع نصب أَيْ أَيَّ شيءٍ يُبْدِئُ الباطلُ وأَيَّ شيءٍ يُعِيدُ، وتكونُ ما نَفْياً والباطلُ هنا  إِبْليِسُ، أَي وما يَخْلُقُ إِبلِيسُ ولا يَبْعَثُ، واللّهُ جلَّ وعزَّ هو  الخالقُ والباعثُ. وفَعَلَه عَوْدَه على بَدْئِه وفي عَوْدِه وبَدْئِه وفي  عَوْدَتِه وبَدأَته. وتقول: افْعَلْ ذلكَ عَوْداً وبَدْءاً. ويقال: رجَعَ  عَوْدَه على بَدْئِه: إِذا رجع في الطريق الذي جَاءَ منه. وفي الحديث: أَنَّ النبيَّ صلى اللّهُ عليْهِ وسَلَّم نَفَّلَ في البَدْأَةِ الرُّبُعَ  وفي الرَّجْعَةِ الثُلثَ، أَرادَ بالبَدْأَةِ ابتِداءَ سَفَرِ الغَزْوِ  وبالرَّجْعةِ القُفُولَ منهُ؛ والمعْنى كانَ إِذا نَهَضَتْ سَرِيَّةٌ مِنْ  جُملةِ العسكر الـمُقْبِل على العَدُوّ فأَوْقَعَتْ بطائِفةٍ مِنَ  العَدُوّ، فما غَنِمُوا كانَ لهمْ الرُّبُع ويَشْرَكُهُمْ سائِرُ العَسكر في  ثلاثةِ أَرباعِ ما غَنِموا، وإِذا فَعَلَتْ ذلك عِنْدَ عَوْدِ العسكرِ كانَ  لهمْ من جميع ما غَنِمُوا الثُّلث، لأَنَّ الكَرَّةَ الثانِيَةَ أَشَقُّ  عليهم، والخَطَر فيها أَعْظَمُ، وذلك لقُوّة الظهر عند دُخولهم وضَعْفِه عند خُروجهم، وهمْ في الأَوّلِ أَنْشَطُ وأَشْهى للسَّيْرِ والإِمْعانِ في بِلادِ العَدُوّ، وهمْ عِنْدَ القُفُولِ أَضْعَفُ وأَفْترُ وأَشْهَى  للرُّجوعِ إِلى أَوْطانهمْ، فزادَهمْ لِذلك. وفي حديث عَلِيٍّ: واللّهِ لقد  سَمِعْتُه يقول: لَـيَضْرِبُنَّكُم على الدِّين عَوْداً كما ضَرَبْتُموهم عليه بَدْءاً أَي أَوّلاً، يعني العَجَمَ والمَوالي.  وفي حَديثِ الحُدَيْبِيةِ: يكونُ لهم بَدءُ الفُجُورِ وثناهُ أَي أَوّلُه وآخِرُه.  ويُقالُ فلان ما يُبدِئُ وما يُعِيدُ أَي ما يَتَكَلَّمُ ببادئَةٍ ولا عائِدَةٍ. وفي الحديثِ: مَنَعَتِ العِراقُ دِرْهَمها وقَفِيزَها، ومَنَعَتِ الشامُ مُدْيَها ودِينارَها، ومنعت مِصْرُ إِرْدَبَّها، وعُدْتم مِن حيثُ بَدَأْتُمْ. قالَ ابنُ الأَثيرِ: هذا الحديثُ من مُعْجِزات سيدِنا رسولْ اللّهِ صلى اللّهُ تعالى عليهِ وسلم، لأَنهُ أَخبر بما لم يكن، وهو في عِلم اللّهِ كائن، فَخرَج لفظُه على لفظ الماضِي ودَلَّ بهِ على رضاه من عُمَر بنِ الخطاب رضيَ اللّهُ عنه بما وَظَّفَه على الكَفَرةِ من الجِزْيةِ في الامصار.  وفي تفسير المنعِ قولان: أَحدُهما أَنه علِم اَنهم سَيُسْلِمُون ويَسْقُطُ عنهم ما وُظِّفَ عليهم، فصارُوا له بِإسلامهم مانعين؛ويدل عليه قوله: وعُدْتُم مِن حيثُ بَدَأْتم، لأَنَّ بَدْأَهم، في عِلْم اللّهِ، أَنهم سَيُسلِمُون، فَعَادُوا مِن حَيْثُ بَدَؤُوا.  والثاني أَنهم يَخرُجونَ عن الطّاعةِ ويَعْصون الإِمام، فيَمْنَعون ما عليهم من الوَظائفِ. والمُدْيُ مِكيالُ أَهلِ الشامِ، والقَفِيزُ لأَهْلِ  العِراقِ، والإِرْدَبُّ لأَهْل مِصْرَ.  والابتداءُ في العَرُوض: اسم لِكُلِّ جُزْءٍ يَعْتَلُّ في أَوّلِ البيتِ  بِعلةٍ لا يكون في شيءٍ من حَشْوِ البيتِ كالخَرْم في الطَّوِيلِ  والوافِرِ والهَزَجِ والمُتقارَب، فإِنَّ هذه كلها يُسَمَّى كلُّ واحِدٍ من  أَجْزائِها، إِذا اعْتَلَّ، ابتداءً، وذلك لأنَّ فعولن تُحذف منهُ الفاءُ في  الابتداءِ، ولا تحذف الفاء من فعولن في حَشْوِ البيت البتةَ؛ وكذلك أَوّل مُفاعلتن وأَوّل مَفاعيلن يُحذفان في أَولِ البيت، ولا يُسمى مُسْتَفْعِلُن في البسيطِ وما أَشبههُ مـما علَّتُه، كعلة أَجزاءِ حَشوهِ، ابتداءً، وزعم الأَخْفَشُ أَن الخليل جَعَلَ فاعلاتن في أَوّلِ المديدِ ابتداءً؛ قال: وَلم يدرِ الأَخْفَشُ لِمَ جَعَلَ فاعِلاتُن ابْتداءً، وهي تكون فَعِلاتن وفاعِلاتن كما تكون أَجزاءُ الحَشْوِ. وذهبَ على الأَخْفَشِ أَنَّ الخَليل جعلَ فاعِلاتُن هنا ليست كالحَشو لأَن أَلِفَها تسقُطُ أَبداً بِلا مُعاقبة، وكُلُّ ما جاز في جُزْئهِ الأَوّلِ ما لا يجوز في حَشْوِهِ، فاسمه الابتداءُ؛ وإِنما سُمِّي ما وقع في الجزءِ ابتداءً لابتدائِكَ بِالإِعْلالِ. وبَدَأَ اللّهُ الخَلْقَ بَدْءاً وأَبْدَأَهمْ بمعنى خَلَقَهم. وفي  \<ص:29>  التنزيل العزيز: اللّهُ يَبْدَأُ الخَلْقَ. وفيه كيفَ يُبْدِئُ اللّهُ الخَلْقَ. وقال: وهو الذي يَبْدَأُ الخَلْقَ ثم يُعيدُه. وقالَ: إِنَّه هو يُبْدِئُ ويُعِيد؛ فالأَوّل مِنَ البادِئِ والثاني منَ المُبْدِئِ وِكلاهُما صِفةٌ للّهِ جَلِيلَةٌ.  والبَدِيءُ: المَخْلوقُ. وبِئرٌ بَدِيءٌ كَبديع، والجمْعُ بُدُؤٌ.  والبَدْءُ والبَدِيءُ: البئر التي حُفِرت في الإِسلام حَدِيثةً وليست  بعادِيَّةٍ، وتُرِكَ فيها الهمزةُ في أَكثرِ كلامهم، وذلك أَن يَحْفِر  بئراً في الأَرْضِ المَواتِ التي لا رَبَّ لها. وفي حديث ابن المسيَّب: في حَرِيمِ البئرِ البَدِيءِ خَمسٌ وعِشْرونَ ذِراعاً، يقول: له خَمس وعشرون ذِراعاً حَوالَيْها حَرِيمُها، ليسَ لأَحَدٍ أَن يَحْفِرَ في تلكَ الخمسِ والعشرينَ بئراً.  وإِنما شُبِّهت هذه البئرُ بالأَرضِ التي يُحْيِيها الرجُلُ فيكون مالِكاً لها، قال: والقَلِيبُ: البئرُ العادِيَّةُ القَدِيمَةُ التي لا يُعلمُ لها رَبٌّ ولا حافِرٌ، فليس لأَحدٍ أَن يَنْزِلَ على خمسينَ ذراعاً منها، وذلك أَنها لعامَّة الناس، فإِذا نزَلها نازِلٌ مَنَعَ غيره؛ ومعنى النُّزولِ أَن لا يَتَّخِذها داراً ويُقِيم عليها، وأَمـّا أَن يكون عابِرَ سَبيلٍ فلا. أَبو عبيدة يقال للرَّكِيَّةِ: بَدِيءٌ وبَدِيعٌ، إِذا حَفَرْتها أَنت، فإِن أَصَبْتها قد حُفِرَتْ قبلَك، فهي خَفِيَّةٌ، وزَمْزَمُ خَفِيَّةٌ لأنها لإِسمعِيل فاندَفنت، وأَنشَدَ:  فَصَبَّحَتْ، قَبْلَ أَذانِ الفُرْقانْ، *  تَعْصِبُ أَعْقارَ حِياض البُودانْ  قال: البُودانُ القُلْبانُ، وهي الرَّكايا، واحدها بَدِيءٌ؛ قال  الأَزهري: وهذا مقلوبٌ، والأَصلُ بُدْيانٌ، فقَدَّمَ الياءً وجعَلَها واواً؛ والفُرقانُ: الصُّبْحُ، والبَدِيءُ: العَجَبُ، وجاءَ بأَمرٍ  بَدِيءٍ، على فَعِيلٍ، أَيْ عَجيبٍ.  وبَدِيءٌ مِن بَدَأْتُ، والبَدِيءُ: الأَمْرُ البَدِيعُ، وأَبْدَأَ الرَّجُلُ: إِذا جاءَ بهِ، يُقال أَمرٌ بَدِيءٌ. قالَ عَبِيدُ بنالأَبرَص:  فلا بَدِيءٌ ولا عَجِيبُ  والبَدْءُ: السيِّدُ، وقِيلَ الشَّابُّ الـمُسْتَجادُ  الرأْيِ، الـمُسْتشَارُ، والجَمْعُ بُدُوءٌ. والبَدْءُ: السَيِّدُ الأَوَّلُ في  السِّيادةِ، والثُنْيَانُ: الذي يَليهِ في السُّؤْدد. قالَ أَوْسُ بن مَغْراءَ  السَّعْدِيّ:  ثُنْيانُنا، إِنْ أَتاهُمْ، كانَ بَدْأَهُمُ، *  وبدْؤُهُمْ، إنْ أَتانا، كانَ ثُنْيانا  والبَدْءُ: المَفْصِلُ. والبَدْءُ: العَظْمُ بما عَليهِ مِنَ اللَّحمِ.  والبَدْءُ: خَيرُ عَظْمٍ في الجَزُورِ، وقيلَ خَيْرُ نَصِيبٍ في  الجَزُور. والجمْعُ أَبْدَاءٌ وبُدُوءٌ مِثلُ جَفْنٍ وأَجْفانٍ وجُفُونٍ.  قالَ طَرَفةُ بن العبد:  وهُمُ أَيْسارُ لُقْمانَ، إِذا *  أَغْلَتِ الشَّتْوةُ أَبْداءَ الجُزُرْ  ويُقالُ: أَهْدَى لهُ بَدْأَةَ الجَزُورِأَيْ خَيْرَ الأَنصِباءِ، وأَنشَدَ ابنُ السكيت:  على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسَمُ اللّحْمِ يُجْعَلُ  والأَبْداءُ: المفَاصِلُ، واحِدُها بَدًى، مقصورٌ، وهو أَيْضاً  بَدءٌ، مَهْمُوزٌ، تقدِيرُهُ بَدْعٌ. وأَبْدَاءُ الجَزُورِ عَشرَةٌ: وَرِكاهَا  وفَخِذَاهَا وساقاهَا وكَتِفَاهَا وعَضُداها، وهُمَا أَلأَمُ الجَزُورِ  لِكَثرَةِ العُرُوقِ.  والبُدْأَةُ: النَّصِيبُ مِنْ أَنـْصِباءِ الجَزُور؛ قالَ النَّمِرُ  ابن تَوْلَب:  فَمَنَحْتُ بُدْأَتَهَا رَقِيباً جانِحاً، *  والنارُ تَلْفَحُ وَجْهَهُ بأُوَارِها  \<ص:30>  وروى ابنُ الأَعرابيِّ: فمَنَحْتُ بُدَّتَها، وهي النَّصيبُ، وهوَ  مَذْكورٌ في مَوْضِعِه؛ وروَى ثعلب رفِيقاً جانِحاً(1)  ( 1 قوله «جانحاً» كذا هو في النسخ بالنون وسيأتي في ب د د بالميم.).  وفي الصِّحاحِ: البَدْءُ والبَدْأَةُ: النصِيبُ مِنَ الجَزورِ بفَتحِ الباءِ فيهما؛ وهذا شِعْرُ النَّمِرِ بن تَوْلَبٍ بضمِّها كما ترَى.  وبُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً فهو مبْدُوءٌ: جُدِرَ أَوْ حُصِبَ.  قال الكميتُ:  فكأَنَّما بُدِئَتْ ظواهِرُ جِلْدِهِ، *  مـمَّا يُصَافِحُ مِنْ لهِيبِ سُهَامِها(2)  (2 قوله «سهامها» ضبط في التكملة بالفتح والضم ورمز له بلفظ معاً اشارة إِلى أن البيت مروي بهما.)  وقال اللحياني: بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً: خَرَجَ بهِ بَثْرٌ  شِبْهُ الجُدَرِيِّ؛ ثمَّ قال: قالَ بعضهم هُو الجُدريُّ بعينه. ورَجُلٌ  مَبْدُوءٌ: خرَج بهِ ذلِك. وفي حديثِ عائِشة رضِي اللّه عنها أَنها  قالتْ: في اليومِ الذي بُدِئَ فيهِ رسولُ اللّه صلَّى اللّه عليهِ  وسلَّم، وَارَأْساه. قالَ ابنُ الأَثير: يُقالُ متى بُدِئَ فلانٌ أَي متى مَرِضَ؛ قال: ويُسأَلُ بهِ عن الحيِّ والـمَيِّتِ. وبَدَأَ من أَرضٍ إِلى أَرضٍ أُخرى وأَبْدأَ: خرَجَ منها إِلى غيرها إِبْداءً.  وأَبْدأَ الرَّجلُ: كِناية عن النَّجْو، والاسمُ البَداءُ، ممدودٌ. وأَبْدَأَ الصبيُّ: خَرَجت أَسْنانُهُ بعد سُقُوطِها.  والبُدْأَةُ: هَنَةٌ سوداءُ كأَنها كَمْءٌ ولا يُنتَفَعُ بها، حكاه أَبو حنيفة.
مقاييس اللغة:
بدأ الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وَابتدأت، من الابتداء. والله تعالىٹ المُبْدِيءُ وَالبادىءُ. قال الله تعالىٹ عَزَّ وجَلَّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ ويُعِيدُ﴾ (البروج 13)، وقال تعالىٹ: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ﴾ (العنكبوت 20). ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِهِ يُبْدَأُ به، قال عَبِيد: (مخلع البسيط)
فلا بديٌّ ولا عجِيبٌ
ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأنّه يُبْدَأُ بذكره، قال:
تَرَى ثِنانَا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ
وبدؤُهمْ إنْ أتانا كان ثُنيانَا
وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخْرَى أُبْدىءُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كل ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه؛ قال الشَّاعر:
فَمنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانِحاً
والنّارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها
والبُدُوءُ مفاصِل الأصابع، واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع، وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز؛ وإنّما سمِّيت بُدوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل.
وممّا شذّ عن هذا الأصل ولا أدرِي ممّ اشتقاقُه: قولُهم بُدىء فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِب؛ قال الشَّاعر:
وكأنَّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه
ممّايُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها
القاموس المحيط:
بَدَأَ به، كَمَنَعَ ابْتَدَأَ، والشَّيْءَ فَعَلَهُ ابْتِدَاءً، كَأَبْدَأَهُ ابْتدَأَهُ، ومِنْ أرْضِهِ خَرَجَ، واللَّهُ الخَلْقَ خَلَقَهُمْ، كَأَبْدَأَ فيهما. ولَكَ البِدْءُ والبَدْأةُ والبَدَاءَةُ، ويُضَمّانِ، والبَدِيئَةُ، أي لَكَ أنْ تَبْدَأ، والبَدِيئَةُ البَدِيهَةُ، كالبَدَاءَةِ. وافْعَلْهُ بَدْءاً، وأوّلَ بَدْءٍ، وبادِي بَدْءٍ، وبادِي بَدِيّ، وبادي بَدْأَةَ، وَبَدْأَةَ ذِي بَدْءٍ، وَبَدْأَةَ ذِي بَدَاءٍ، وبِدْأَةَ ذِي بَدْأَةٍ، وبَدْأَةَ ذِي بَدِيءٍ، وبَدَاءَةَ ذِي بَدِيءٍ، وبِدَأَةَ بَدْءٍ، وبَدِيءَ بَدْءٍ، وبادِئ بَدِيءٍ، وبادِئ بَدِئ، ككَتِفٍ، وبَدِيءَ ذِي بَدِيءٍ، وبادئ بَدْءٍ، وبادِئ بَدَاءٍ، وبَدَا بَدْءٍ، وبَدْأَةَ بَدْأَةَ، وبادىِ بَدٍ، وبادي بَداءٍ، أي أوّلَ كُلِّ شَيْءٍ. ورجَعَ عَوْدَهُ على بَدْئِهِ، وفي عَوْدِهِ وبَدْئِهِ، وفي عَوْدَتِهِ، وبَدْأَتِهِ، وعَوْداً، وبَدْءاً، أي في الطَّريقِ الذي جاءَ منه. وما يُبْدِئُ وما يُعِيدُ ما يَتَكَلَّمُ ببادِئَةِ ولا عائِدَةِ. والبَدْءُ السِّيَّدُ، والشَّابُّ العاقِلُ، والنَّصِيبُ من الجَزُورِ، كالبَدْأَّةِ، ج أبْدَاءٌ وبُدُوءٌ. وكالبَدِيعِ المخْلُوقُ، والأمْرُ المُبْدَعُ، والبِئْرُ الإسْلامِيَّةُ. والأوَّلُ،
كالبَدْءِ. وبُدِئَ، بالضم، بَدْاً: جُدِرَ، أو حُصِبَ بالحَصْبَةِ. وبَدَّاءٌ، ككتَّانِ: اسْمُ جماعة. والبُدْأَةُ، بالضم: نَبْتٌ. وكان ذلك في بَدْأَتِنَا، مُثَلَّثَةَ الباءِ، وفي بَدَأَتِنا، مُحَرَّكَةً، وفي مُبْدَئِنا ومَبْدَئنَا ومَبْدَأَتِنا، كذا في الباهِرِ لابن عُدَيْس.
تاج العروس:
ب د أ
بَدَأَ به كمَنَعَ يَبْدَأُ بَدْءاً : ابتَدَأَ هما بمعنى واحد . وبَدَأَ الشَّيءَ : فَعَلَه ابتِداءً أَي قدَّمه في الفعل كأَبْدَأَهُ رُباعيًّا وابتَدَأَهُ كذلك وبَدَأَ من أَرضِهِ لأُخْرى : خَرَجَ . وبَدَأَ اللهُ الخَلْقَ : خَلَقَهُمْ وأوجَدَهُمْ وفي التَّنزيل : " اللهُ يَبْدَأُ الخَلْقَ " كأَبْدَأَهُمْ وأَبْدَأَ من أَرضٍ فيهما أَي في الفعلين قالَ أَبو زيد : أَبْدَأْتُ من أَرضٍ إلى أُخرى إذا خرجْتُ منها . قلت : واسمه تعالى المُبْدِئُ . في النهاية : هو الذي أَنْشَأَ الأَشياءَ واختَرَعَها ابتداءً من غيرِ سابقِ مِثالٍ . ويقال : لك البَدْءُ والبَدْأَةُ والبَدَاءةُ الأَخير بالمدِّ والثَّلاثةُ بالفتح على الأَصل ويُضَمَّانِ أَي الثاني والثالث وحكى الأَصمَعِيّ الضمَّ أيضاً في الأَول واستدرك المُطرزيّ : البَداءة ككِتابَةٍ وكقُلامَةٍ أَورده ابن بِرّيٍّ والبَداهَةُ على البَدَلِ وزاد أَبو زيد : بُدَّاءة كتُفَّاحة وزاد ابنُ منظور : البِدَاءة بالكسر مهموزاً وأمَّا البِدايَةُ بالكسر والتحتيَّة بدلَ الهمزة . فقال المطرزيُّ : لغةٌ عامِّيَّةٌ وعدَّها ابن بِرِّيٍّ من الأَغلاط ولكن قالَ ابنُ القَطَّاع : هي لغةٌ أنصاريَّة بَدَأْتُ بالشيءِ وبَدِيتُ به : قَدَّمته وأَنشدَ قولَ ابنِ رَوَاحَة :
" باسمِ اللهِ وبِهِ بَدِينَا
" ولو عَبَدْنا غَيْرَهُ شَقِينَا
ويأْتي للمصنف بديت في المعتل ولك البَديئَةُ كسفينة أَي لك أن تَبْدَأْ قبلَ غيرِكَ في الرَّمْيِ وغيره . والبَديئَةُ : البديهَةُ وهو أَوَّل ما يَفْجَؤُكَ وفلان ذو بَدْأَة جيِّدة أَي بديهة حسنة يُورِد الأَشياءَ بسابقِ ذِهنه . وجمع البَدِيئة البَدَايَا كبريئة وبَرايا حكاهُ بعض اللغويِّين . والبَدْءُ والبَدِئُ : الأوَّلُ ومنه قولهم : افْعَلْهُ بَدْءاً وأوَّلَ بَدْءٍ عن ثعلب وبادِيَ بدْءٍ على فَعْلٍ وبادِيَ بفتح الياء فيهما بَدِيٍّ كغني الثلاثة من المُضافات وبادِي بسكون الياء كياء مَعْدِيكَرِب وهو اسم فاعلٍ من بَدِيَ كبَقِيَ لغةٌ أَنصاريَّة كما تقدم بَدْأَةَ بالبناء على الفتح وبدْأَةَ ذِي بَدْءٍ وبَدَأَةَ بالمدّ ذِي بَدي على فعل وبادِيَ بفتح الياء بَدِئٍ ككتف وبَدِئَ ذي بَدِئٍ كأَمير فيهما وبادِئَ بفتح الهمزة بَدْءٍ على فَعْلٍ وبادِئَ بفتح الهمزة وفي بعض النسخ بسكون الياء بَدَاءٍ كسَماءٍ وبَدَا بَدْءٍ وبَدْأَةً بَدَأَةً بالبناء على الفتح وبادِي بسكون الياء في موضع النصب هكذا يتكلَّمون به بَدٍ كَشَجٍ وبادِي بسكون الياء بَدَاءٍ كسماءٍ وجمْعُ بَدٍ مع بَادِي تأْكيدٌ كجمعه مع بَدَا وهكذا باقي المُركبَّات البِنائيَّة وما عداها من المُضافاتِ والنُّسخُ في هذا الموضع مع اختلافٍ شديدٍ ومُصادَمة بعضُها مع بعضٍ فليكن الناظِرُ على حَذرٍ منها وعلى ما ذَكرناهُ من الضَّبْطِ الاعتمادُ إن شاء الله تعالى أَي أَوَّلَ شيءٍ كذا في نُسخةٍ صحيحةٍ وفي اللسان : أَي أوَّلَ أوَّلَ وفي نُسخةٍ أُخرى : أَي أَوَّل وفي نسخة أُخرى : أَي أوَّلَ كلِّ شيءٍ وهذا صَريح في نَصبِه على الظرفيَّة ومُخالِفٌ لما قالوه : إنَّه منصوبٌ على الحالِ من المفعولِ أَي مَبْدوءاً به قبل كلِّ شيءٍ قالَ شيخنا : ويصحُّ جعلهُ حالاً من الفاعلِ أيضاً أَي افعَلْهُ حالةَ كونِك بادِئاً أَي مُبتدِئاً . ويقال رَجَعَ . يحتمل أن يكون متعدِّياً فيكون عَوْدَه منصوباً على بَدْئِه وكذا عوداً على بَدْءٍ . وفَعلَه في عَوْدِه وبَدْئِه أَي رَجع في الطَّريق الذي جاءَ منه . وفي الحديث : " أنَّ النَّبيَّ صلّى الله عليه وسلّم نَفَلَ في البَدْأَةِ الرُّبُع وفي الرَّجعَةِ الثُّلُث " أَرادَ بالبَدْأَةِ ابتداءَ سَفَرِ الغَزْوِ وبالرَّجْعَةِ القُفولَ منه . وفي حديث عليٍّ رضي الله عنه : لقد سمِعْتُه بقول : " ليَضْرِبنَّكُمْ على الدِّينِ عَوْداً كما ضَرَبْتُموهُمْ عليه بَدْءاً " أَي أَوَّلاً يعني العَجَم والمَوالِيَ . وفلان ما يُبدِئُ وما يُعِيد أَي ما يتكلَّم ببادِئَةٍ ولا عائِدَةٍ . وفي الأَساس أَي لا حيلةَ له وبادِئَةُ الكلام : ما يورِدُهُ ابْتِداءً وعائِدتُه : ما يَعود عليه فيما بعدُ . وقال الزجَّاج في قوله تعالى : " وما يُبْدِئُ الباطِلُ وما يُعيدُ " ما في موضِعِ نصب أَيْ أَيَّ شيء يُبْدِئُ الباطلُ وأيَّ شيء يُعيدُ . والبَدْءُ : السَّيِّدُ الأوَّلُ في السِّيادة والثُّنْيانُ : الذي يليه في السُّؤددِ قالَ أَوس بن مَغْراءَ السَّعْدِيُّ :
ثُنْيانُها إنْ أَتاهُمْ كانَ بَدْأَهُمْ ... وبَدْؤُهُمْ إنْ أَتانا كانَ ثُنْيانا والبَدْءُ : الشابُّ العاقلُ المُستجادُ الرأْيِ والبَدْءُ : المَفْصِلُ والعَظْمُ بما عليه من اللحم وقيل : هو النَّصيبُ أو خَيْرُ نَصيبٍ من الجَزور كالبَدْأَةِ هكذا بالهمز على الصواب يقال : أَهْدى له بَدْأَةَ الجَزورِ أَي خيرَ الأَنصباءِ وقال النَّمِرُ بنُ تَوْلَب :
فمَنَحْتُ بَدْأَتَها رَقيباً جانِحاً ... والنَّارُ تلفَحُ وَجْهَها بِأَوَارِها والبَدُّ والبِدُّ والبُدَّةُ والبِدَّةُ والبِدادُ كالبَدْءِ ويأتي هؤلاء الخمسةُ في حرف الدال إن شاء الله تعالى أَبْداءٌ كجَفْنٍ وأَجْفانٍ على غير قياسٍ وبُدوءٌ كفُلوسٍ وجُفونٍ على القياس ولكن لمَّا كانَ استعمالُ الأوَّلِ أَكثرَ قدَّمه : وقال طَرَفَةُ بنُ العَبْد :
وهُمُ أَيْسارُ لُقْمانَ إذا ... أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبْداءَ الجُزُرْ
وهي عشرة : وَرِكاها وفَخِذاها وساقاها وكَتِفاها وعَضُداها وهما أَلأَمُ الجَزورِ لكَثرةِ العروقِ . والبَدِيءُ كالبَديع : المخلوقُ فَعيلٌ بمعنى مَفعول والبَديءُ : العجيب والأَمرُ المُبْدَعُ وفي نسخة : البَديع أَي الغَريب لكونه لم يكن على مِثالٍ سابقٍ قالَ عَبِيدُ بنُ الأَبرص :
" فَلا بَدِيءٌ ولا عَجيبٌ وقال غيره :
عَجِبَتْ جارَتي لِشَيْبٍ عَلانِي ... عَمْرَكِ اللهَ هل رَأَيْتِ بَديئَا وقد أَبْدَأَ الرجلُ إذا أَتى به . والبَديءُ والبَدْءُ : البِئرُ الإِسلامِيَّةُ هي التي حُفِرت في الإِسلام حديثةً ليست بعادِيَّة وتُرِكَ فيها الهمزُ في أَكثرِ كلامهم وذلك أن يَحْفِرَ بئراً في الأَرض المَواتِ التي لا رَبَّ لها . وفي حديث ابن المُسَيِّب : في حَريمِ البَديءِ خمسةٌ وعشرون ذِراعاً والقَليب : البِئرُ العاديَّةُ القَديمة التي لا يُعْلَم لها ربٌّ ولا حافِرٌ . وقال أَبو عبيدة : يقال للرَّكِيَّة : بَديءٌ وبَديعٌ إذا حفرتَها أنتَ فإن أَصبْتَها قد حُفِرت قبلَكَ فهي خَفِيَّة قالَ : وزَمْزَمُ خَفِيَّةٌ لأَنَّها لإسماعيلَ عليه السلامُ فانْدَفَنَتْ وأَنشد :
" فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذانِ الفُرْقَانْ
" تَعْصِبُ أَعْقارَ حِياضِ البُودانْ قالَ : البُودانُ : القُلْبانُ وهي الرَّكايا واحدُها بَديءٌ قالَ : وهذا مَقْلوبٌ والأَصل البُدْيانُ . والبَدِئُ : السَّيِّدُ الأوَّلُ كما هو ظاهِرُ العِبارة وفي بعض النسخ : كالبَدْأَةِ بالهاء . وبُدِئَ الرجلُ بالضمِّ أَي بالبناء للمجهول بَدْءاً : جُدِرَ أَصابه الجُدَرِيُّ أَو حُصِبَ بالحَصْبَة وهي كالجُدَرِيِّ . قال الكُمَيْت :
فكأَنَّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلْدِهِ ... ممَّا يُصافِحُ من لَهيبِ سُهامِها
كذا أنشده الجوهريّ له وقال الصاغانيُّ : وليس للكُميت على هذا الرّوِيِّ شيءٌ . وقال اللَّحيانيُّ : بُدِئَ الرجلُ يُبْدَأُ بَدْءاً : خرجَ به بَثْرٌ شبهُ الجُدَرِيِّ . ورجلٌ مَبْدوءٌ : خَرج به ذلك وفي حديث عائشة رضي الله عنها : " في اليومِ الذي بُدِئَ فيه رسول الله صلّى الله عليه وسلّم " قال ابن الأَثير : يقال : متى بُدِئَ فلانٌ ؟ أَي متى مَرِض يُسْأَلُ يبه عن الحَيِّ والمَيتِ . وبَدَّاءٌ ككَتَّانٍ : اسمُ جماعةٍ منهم بدَّاء بنُ الحارث بن مُعاوية من بني ثَوْرٍ قبيلةٍ من كِنْدة . وفي بَجيلةَ بَدَّاءُ بنُ فِتْيانِ بن ثَعْلَبَة بن مُعاوية بن زيد بن الغَوْثِ وفي مُرادٍ بَدَّاءُ بن عامرِ بن عَوْثَبانَ بن زاهرِ بن مُرادٍ قاله ابنُ حبيب وقال ابنُ السيرافيِّ : بَدَّاءٌ فَعَّالٌ من البَدْءِ مَصروفٌ . والبُدْأَةُ بالضمِّ : نَبْتٌ . قال أَبو حنيفة : هي هَنَةٌ سوداءٌ كأَنَّها كَمْءٌ ولا يُنْتَفَعُ بها . وحكى اللّحيانيُّ قولَهم في الحكاية : كانَ ذلك الأَمرُ في بَدْأَتِنا مُثَلَّثَةُ الباءِ فتحاً وضمًّا وكسراً مع القَصْرِ والمدِّ وفي بَدَأَتِنا محرَّكَةً قال الأَزهريُّ : ولا أدري كيف ذلك وفي مُبْدَئِنا بالضم ومَبْدَئِنا بالفتح ومَبْداتِنا بالفتح من غير همزة كذا هو في نُسختنا وفي بعضٍ بالهمز أَي في أوَّل حالِنا ونَشْأَتِنا كذا في كتاب الباهِرِ لابنِ عُدَيْسٍ وقد حكاه اللَّحيانيُّ في النوادِر . وممَّا يستدرك عليه : بادِئُ الرَأْيِ : أَوَّله وابتداؤُه وعند أهلِ التحقيقِ من الأَوائل : ما أُدْرِكَ قبلَ إمعان النَّظرِ يقال فعلته في بادِئِ الرأيِ . وقال اللّحيانيّ : أنتَ بادِئَ الرأيِ ومُبْتَدَأَهُ تُريد ظُلْمَنا . وروي أيضاً بغيرِ همزٍ وسيأتي في المعتلّ . وقرأَ أَبو عمرٍو : وحْدَه بادِئَ الرَّأيِ بالهمز وسائرُ القُرَّاء بغيرها وإليه ذهب الفَرَّاءُ وابنُ الأَنباريّ يريد قراءةَ أبي عمرٍو وسيأتي بعض تفصيله في المعتلّ إن شاء الله تعالى . وأَبَدَأَ الرجلُ كناية عن النَّجْوِ والاسم البَدَاءُ ممدودٌ . وأَبْدَأَ الصبيُّ : خرجت أَسنانُه بعدَ سُقوطِها . والابتداءُ في العَروض : اسمٌ لكلِّ جزءٍ يَعتلُّ في أوَّل البيت بعلَّةٍ لا يكون في شيءٍ من حَشْوِ البيتِ كالخَرْم في الطَّويل والوافرِ والهَزَجِ والمُتقارِب فإن هذه كلَّها يُسمَّى كلُّ واحدٍ من أجزائها إذا اعتلَّ : ابتداءً وذلك لأنَّ فَعولن تُحذف منه الفاءُ في الابتداءِ ولا تُحذف الفاء من فَعولن في حَشْوِ البيتِ البتَّةَ وكذلك أوَّلُ مُفاعلتن وأَوَّل مَفاعيلن يُحذفان في أوَّل البيتِ ولا يُسمَّى مُستفعلن من البَسيط وما أشبهه ممَّا علَّتُه كعلَّةِ أجزاءِ حَشْوه ابتداءً وزعم الأَخفشُ أنَّ الخليلَ جعلَ فاعِلاتُنْ في أَوَّل المَديدِ ابتداءً . قال : ولم يدرِ الأَخفش لم جَعَل فاعلاتن ابتداءً وهي تكون فَعِلاتن وفاعلاتن كما تكون أَجزاءُ الحَشْوِ وذهب على الأَخفش أنَّ الخليل جعل فاعِلاتن ليستْ كالحشوِ لأنَّ أَلفها تَسقط أبداً بلا معاقبةٍ وكلُّ ما جازَ في جُزئه الأوَّلِ ما لا يَجوزُ في حَشْوِهِ فاسمُهُ الابتداءُ وإنَّما سُمِّيَ ما وقع في الجزءِ ابتداءً لابتدائك بالإعلال كذا في اللسان

_Türkçe çeviri henüz yok_
