# بدأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%AF%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بدأَ

في أَسماءِ اللّهِ عزَّ وجل الـمُبْدئ: هو الذي أَنـْشَأَ الأَشياءَ واخْتَرَعَها ابْتِداءً من غيرِ سابقِ مثال. والبَدْء: فِعْلُ الشيءِ أَوَّلُ. بَدأَ بهِ وبَدَأَهُ يَبْدَؤُهُ بَدْءاً وأَبْدَأَهُ وابْتَدَأَهُ. ويقالُ: لكَ البَدْءُ والبَدْأَةُ والبُدْأَةُ والبَدِيئةُ والبَداءة والبُداءة بالمدِّ والبَدَاهةُ على البدلِ أَي لكَ أَنْ تَبْدَأَ قبل غيرك في الرَّمْي وغيرهِ. وحكى اللحياني: كان ذلكَ في بَدْأَتِنا وبِدْأَتِنا، بالقصرِ والمدِّ؛(1)
( 1 قوله «وحكى اللحياني كان ذلك في بدأتنا إلخ» عبارة القاموس وشرحه« و» حكي الليحاني قولهم في الحكاية «كان ذلك » الأمر «في بدأتنا مثلثة الباء » فتحاً وضماً وكسراً مع القصر والمدّ «وفي بدأتنا محركة» قال الأزهري ولا أَدري كيف ذلك«وفي مبدانا» بالضم «ومبدئنا» بالفتح «مبدأتنا» بالفتح.) قال: ولا أَدري كيف ذلكَ. وفي مَبْدَأَتِنا عنهُ أَيضاً. وقد أَبْدَأْنا وبَدأْنا كل ذلك عنه. والبَدِيئةُ والبَداءة والبَداهةُ: أَوّلُ ما يَفْجَؤُكَ، الهاء فيهِ بدل من الهمز. وبَدِيتُ بالشيءِ قَدَّمتُهُ، أَنـْصاريّةٌ. وبَدِيتُ بالشيءِ وبَدأْتُ: ابْتَدَأْتُ. وأَبْدَأْتُ بالأَمْرِ بَدْءاً: ابْتَدأْتُ به. وبَدأْتُ الشيءَ: فَعَلْتُهُ ابْتِداءً. وفي الحديثِ: الخَيْلُ مُبَدَّأَةٌ يومَ الوِرْدِ أَي يُبْدَأُ بها في السَّقْيِ قبلَ الإِبِلِ والغَنَمِ، وقد تحذفُ الهمزة فتصيرُ أَلفاً ساكنةً.والبَدْءُ والبَدِيءُ: الأَوَّلُ؛ ومنهُ قولهم: افْعَلْهُ بادِيَ بَدْءٍ، على فَعْلٍ، وبادِي بَدِيءٍ على فَعِيلٍ، أَي أَوَّلَ شيءٍ، والياءُ من بادِي ساكِنةٌ في موضعِ النصبِ؛ هكذا يتكلمونَ بهِ. قال وربما تركوا همزه لكثرةِ الاستعمالِ على ما نذكرهُ في باب المعتل. وبادِئُ الرأْيِ: أَوَّلُهُ وابْتِداؤُهُ. وعند أَهلِ التحقيقِ من الأَوائِلِ ما أُدْرِكَ قبلَ إِنْعامِ النَّظرِ؛ يُقال فَعَلَه في بادئٍ الرأيِ. وقال اللحياني: أَنتَ بادئَ الرَأْي ومُبْتَدَأَهُ تُرِيدُ ظُلْمنا، أَي أَنتَ في أَوَّلِ الرَّأْيِ تُريدُ ظُلْمنا. وروي أَيضاً: أَنتَ باديَ الرأْي تُرِيدُ ظُلمنا بغير همز، ومعناهُ أَنتَ فيما بَدا من الرأْي وظَهَرَ أَي أَنتَ في ظاهر الرأْي، فان كان هكذا فليس من هذا الباب. وفي التنزيل العزيز: «وما نَراك اتَّبعكَ إِلاَّ الذينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ» وبادئَ الرَّأْيِ؛ قرأَ أَبو عمرو وحده: بادئَ الرأْيِ بالهمز، وسائرُ القرّاءِ قرؤُوا بادِيَ بغير همز. وقال الفَرّاءُ: لا تهمزوا باديَ الرأْيِ لأَنَّ المعنى فيما يظهرُ لنا ويبدو؛ قال: ولو أَرادَ ابْتِداءَ الرأْيِ فهَمزَ كان صواباً. وسنذكره أَيضاً في بدا. ومعنى قراءة أَبي عمرو باديَ الرأْيِ أَي أَوَّلَ الرأْيِ أَي اتَّبَعُوكَ ابْتِداءَ الرَأْي حين ابْتَدؤوا ينظرونَ، وإِذا فَكَّرُوا لم يَتَّبِعُوكَ. وقالَ ابنُ الأَنباري: بادئَ، بالهمزِ، من بَدَأَ إِذا ابْتَدَأَ؛ قال: وانْتِصابُ مَنْ هَمزَ ولم يَهْمِزْ بالاتِّباع على مَذهَب الـمَصدرِ أَي اتَّبَعوكَ اتِّباعاً ظاهراً، أَو اتِّباعاً مُبْتَدأً؛ قال: ويجوز اَن يكون المعنى ما نَراك اتَّبَعَكَ إِلاَّ الذين هم أَراذِلُنا في ظاهرِ ما نَرى منهم، وطَوِيَّاتُهم على خِلافِك وعَلى مُوافَقَتنَا؛ وهو منْ بَدا يَبْدُو إِذا ظَهَر.
وفي حديثِ الغُلامِ الذي قتله الخَضِرُ: فانْطَلقَ إِلى أَحَدِهم بادئَ الرَّأْيِ فَقَتَله. قال ابنُ الأَثير: أَي في أَوَّلِ رأْيٍ رآهُ وابتدائِه، ويجوز أَن يكون غير مهموز من البُدُوِّ: الظُّهور أَي في ظاهرِ الرَّأْيِ والنَّظَرِ. قالوا افْعَلْهُ بَدءاً وأَوَّلَ بَدْءٍ، عن ثعلبٍ، وبادِيَ بَدْءٍ وباديَ بَدِيٍّ لا يهمزُ . قال وهذا نادرٌ لأَنهُ ليس على التخفيفِ القياسيِّ، ولو كان كذلك لما ذكر ههنا. وقال اللحياني: أَما بادِئَ بَدْءٍ فإِنِّي أَحْمَدُ اللّهَ، وبادِي بَدأَةَ وبادئَ بداءٍ وبدا بَدْءٍ وبَدْأَةَ بَدْأَةَ وباديَ بَدوٍ وبادِي بَداءٍ أَي أَمـَّا بَدْءَ الرأْيِ فاني أَحْمَدُ اللّهَ. ورأَيتُ في بعضِ أُصول الصحاحِ يقالُ: افْعَلْه بَدْأَةَ ذي بَدْءٍ وبَدأَةَ ذِي بَدْأَةَ وبَدْأَةَ ذي بَدِيءٍ وبَدْأَةَ بَديءٍ وبَديءَ بَدْءٍ، على فَعْل، وبادِئَ بَدِيءٍ، على فَعِيلٍ، وبادِئَ بَدِئٍ، على فَعِلٍ، وبَديءَ ذي بَديءٍ أَي
أَوَّلَ أَوَّلَ.وبدأَ في الأَمرِ وعادَ وأَبْدأَ وأَعادَ. وقوله تعالى: وما يُبْدئُ الباطِلُ وما يُعِيدُ. قال الزجاج: ما في موضع نصب أَيْ أَيَّ شيءٍ يُبْدِئُ الباطلُ وأَيَّ شيءٍ يُعِيدُ، وتكونُ ما نَفْياً والباطلُ هنا إِبْليِسُ، أَي وما يَخْلُقُ إِبلِيسُ ولا يَبْعَثُ، واللّهُ جلَّ وعزَّ هو الخالقُ والباعثُ. وفَعَلَه عَوْدَه على بَدْئِه وفي عَوْدِه وبَدْئِه وفي عَوْدَتِه وبَدأَته. وتقول: افْعَلْ ذلكَ عَوْداً وبَدْءاً. ويقال: رجَعَ عَوْدَه على بَدْئِه: إِذا رجع في الطريق الذي جَاءَ منه. وفي الحديث: أَنَّ النبيَّ صلى اللّهُ عليْهِ وسَلَّم نَفَّلَ في البَدْأَةِ الرُّبُعَ وفي الرَّجْعَةِ الثُلثَ، أَرادَ بالبَدْأَةِ ابتِداءَ سَفَرِ الغَزْوِ وبالرَّجْعةِ القُفُولَ منهُ؛ والمعْنى كانَ إِذا نَهَضَتْ سَرِيَّةٌ مِنْ جُملةِ العسكر الـمُقْبِل على العَدُوّ فأَوْقَعَتْ بطائِفةٍ مِنَ العَدُوّ، فما غَنِمُوا كانَ لهمْ الرُّبُع ويَشْرَكُهُمْ سائِرُ العَسكر في ثلاثةِ أَرباعِ ما غَنِموا، وإِذا فَعَلَتْ ذلك عِنْدَ عَوْدِ العسكرِ كانَ لهمْ من جميع ما غَنِمُوا الثُّلث، لأَنَّ الكَرَّةَ الثانِيَةَ أَشَقُّ عليهم، والخَطَر فيها أَعْظَمُ، وذلك لقُوّة الظهر عند دُخولهم وضَعْفِه عند خُروجهم، وهمْ في الأَوّلِ أَنْشَطُ وأَشْهى للسَّيْرِ والإِمْعانِ في بِلادِ العَدُوّ، وهمْ عِنْدَ القُفُولِ أَضْعَفُ وأَفْترُ وأَشْهَى للرُّجوعِ إِلى أَوْطانهمْ، فزادَهمْ لِذلك. وفي حديث عَلِيٍّ: واللّهِ لقد سَمِعْتُه يقول: لَـيَضْرِبُنَّكُم على الدِّين عَوْداً كما ضَرَبْتُموهم عليه بَدْءاً أَي أَوّلاً، يعني العَجَمَ والمَوالي. وفي حَديثِ الحُدَيْبِيةِ: يكونُ لهم بَدءُ الفُجُورِ وثناهُ أَي أَوّلُه وآخِرُه. ويُقالُ فلان ما يُبدِئُ وما يُعِيدُ أَي ما يَتَكَلَّمُ ببادئَةٍ ولا عائِدَةٍ. وفي الحديثِ: مَنَعَتِ العِراقُ دِرْهَمها وقَفِيزَها، ومَنَعَتِ الشامُ مُدْيَها ودِينارَها، ومنعت مِصْرُ إِرْدَبَّها، وعُدْتم مِن حيثُ بَدَأْتُمْ. قالَ ابنُ الأَثيرِ: هذا الحديثُ من مُعْجِزات سيدِنا رسولْ اللّهِ صلى اللّهُ تعالى عليهِ وسلم، لأَنهُ أَخبر بما لم يكن، وهو في عِلم اللّهِ كائن، فَخرَج لفظُه على لفظ الماضِي ودَلَّ بهِ على رضاه من عُمَر بنِ الخطاب رضيَ اللّهُ عنه بما وَظَّفَه على الكَفَرةِ من الجِزْيةِ في الامصار. وفي تفسير المنعِ قولان: أَحدُهما أَنه علِم اَنهم سَيُسْلِمُون ويَسْقُطُ عنهم ما وُظِّفَ عليهم، فصارُوا له بِإسلامهم مانعين؛ويدل عليه قوله: وعُدْتُم مِن حيثُ بَدَأْتم، لأَنَّ بَدْأَهم، في عِلْم اللّهِ، أَنهم سَيُسلِمُون، فَعَادُوا مِن حَيْثُ بَدَؤُوا. والثاني أَنهم يَخرُجونَ عن الطّاعةِ ويَعْصون الإِمام، فيَمْنَعون ما عليهم من الوَظائفِ. والمُدْيُ مِكيالُ أَهلِ الشامِ، والقَفِيزُ لأَهْلِ العِراقِ، والإِرْدَبُّ لأَهْل مِصْرَ.
والابتداءُ في العَرُوض: اسم لِكُلِّ جُزْءٍ يَعْتَلُّ في أَوّلِ البيتِ بِعلةٍ لا يكون في شيءٍ من حَشْوِ البيتِ كالخَرْم في الطَّوِيلِ والوافِرِ والهَزَجِ والمُتقارَب، فإِنَّ هذه كلها يُسَمَّى كلُّ واحِدٍ من أَجْزائِها، إِذا اعْتَلَّ، ابتداءً، وذلك لأنَّ فعولن تُحذف منهُ الفاءُ في الابتداءِ، ولا تحذف الفاء من فعولن في حَشْوِ البيت البتةَ؛ وكذلك أَوّل مُفاعلتن وأَوّل مَفاعيلن يُحذفان في أَولِ البيت، ولا يُسمى مُسْتَفْعِلُن في البسيطِ وما أَشبههُ مـما علَّتُه، كعلة أَجزاءِ حَشوهِ، ابتداءً، وزعم الأَخْفَشُ أَن الخليل جَعَلَ فاعلاتن في أَوّلِ المديدِ ابتداءً؛ قال: وَلم يدرِ الأَخْفَشُ لِمَ جَعَلَ فاعِلاتُن ابْتداءً، وهي تكون فَعِلاتن وفاعِلاتن كما تكون أَجزاءُ الحَشْوِ. وذهبَ على الأَخْفَشِ أَنَّ الخَليل جعلَ فاعِلاتُن هنا ليست كالحَشو لأَن أَلِفَها تسقُطُ أَبداً بِلا مُعاقبة، وكُلُّ ما جاز في جُزْئهِ الأَوّلِ ما لا يجوز في حَشْوِهِ، فاسمه الابتداءُ؛ وإِنما سُمِّي ما وقع في الجزءِ ابتداءً لابتدائِكَ بِالإِعْلالِ. وبَدَأَ اللّهُ الخَلْقَ بَدْءاً وأَبْدَأَهمْ بمعنى خَلَقَهم. وفي التنزيل العزيز: اللّهُ يَبْدَأُ الخَلْقَ. وفيه كيفَ يُبْدِئُ اللّهُ الخَلْقَ. وقال: وهو الذي يَبْدَأُ الخَلْقَ ثم يُعيدُه. وقالَ: إِنَّه هو يُبْدِئُ ويُعِيد؛ فالأَوّل مِنَ البادِئِ والثاني منَ المُبْدِئِ وِكلاهُما صِفةٌ للّهِ جَلِيلَةٌ. والبَدِيءُ: المَخْلوقُ. وبِئرٌ بَدِيءٌ كَبديع، والجمْعُ بُدُؤٌ. والبَدْءُ والبَدِيءُ: البئر التي حُفِرت في الإِسلام حَدِيثةً وليست بعادِيَّةٍ، وتُرِكَ فيها الهمزةُ في أَكثرِ كلامهم، وذلك أَن يَحْفِر بئراً في الأَرْضِ المَواتِ التي لا رَبَّ لها. وفي حديث ابن المسيَّب: في حَرِيمِ البئرِ البَدِيءِ خَمسٌ وعِشْرونَ ذِراعاً، يقول: له خَمس وعشرون ذِراعاً حَوالَيْها حَرِيمُها، ليسَ لأَحَدٍ أَن يَحْفِرَ في تلكَ الخمسِ والعشرينَ بئراً. وإِنما شُبِّهت هذه البئرُ بالأَرضِ التي يُحْيِيها الرجُلُ فيكون مالِكاً لها، قال: والقَلِيبُ: البئرُ العادِيَّةُ القَدِيمَةُ التي لا يُعلمُ لها رَبٌّ ولا حافِرٌ، فليس لأَحدٍ أَن يَنْزِلَ على خمسينَ ذراعاً منها، وذلك أَنها لعامَّة الناس، فإِذا نزَلها نازِلٌ مَنَعَ غيره؛ ومعنى النُّزولِ أَن لا يَتَّخِذها داراً ويُقِيم عليها، وأَمـّا أَن يكون عابِرَ سَبيلٍ فلا. أَبو عبيدة يقال للرَّكِيَّةِ: بَدِيءٌ وبَدِيعٌ، إِذا حَفَرْتها أَنت، فإِن أَصَبْتها قد حُفِرَتْ قبلَك، فهي خَفِيَّةٌ، وزَمْزَمُ خَفِيَّةٌ لأنها لإِسمعِيل فاندَفنت، وأَنشَدَ: فَصَبَّحَتْ، قَبْلَ أَذانِ الفُرْقانْ، *  تَعْصِبُ أَعْقارَ حِياض البُودانْ قال: البُودانُ القُلْبانُ، وهي الرَّكايا، واحدها بَدِيءٌ؛ قال الأَزهري: وهذا مقلوبٌ، والأَصلُ بُدْيانٌ، فقَدَّمَ الياءً وجعَلَها واواً؛ والفُرقانُ: الصُّبْحُ، والبَدِيءُ: العَجَبُ، وجاءَ بأَمرٍ بَدِيءٍ، على فَعِيلٍ، أَيْ عَجيبٍ.
وبَدِيءٌ مِن بَدَأْتُ، والبَدِيءُ: الأَمْرُ البَدِيعُ، وأَبْدَأَ الرَّجُلُ: إِذا جاءَ بهِ، يُقال أَمرٌ بَدِيءٌ. قالَ عَبِيدُ بنالأَبرَص: فلا بَدِيءٌ ولا عَجِيبُ
والبَدْءُ: السيِّدُ، وقِيلَ الشَّابُّ الـمُسْتَجادُ
 الرأْيِ، الـمُسْتشَارُ، والجَمْعُ بُدُوءٌ. والبَدْءُ: السَيِّدُ الأَوَّلُ في السِّيادةِ، والثُنْيَانُ: الذي يَليهِ في السُّؤْدد. قالَ أَوْسُ بن مَغْراءَ السَّعْدِيّ:
ثُنْيانُنا، إِنْ أَتاهُمْ، كانَ بَدْأَهُمُ، *  وبدْؤُهُمْ، إنْ أَتانا، كانَ ثُنْيانا والبَدْءُ: المَفْصِلُ. والبَدْءُ: العَظْمُ بما عَليهِ مِنَ اللَّحمِ. والبَدْءُ: خَيرُ عَظْمٍ في الجَزُورِ، وقيلَ خَيْرُ نَصِيبٍ في الجَزُور. والجمْعُ أَبْدَاءٌ وبُدُوءٌ مِثلُ جَفْنٍ وأَجْفانٍ وجُفُونٍ. قالَ طَرَفةُ بن العبد:
وهُمُ أَيْسارُ لُقْمانَ، إِذا *  أَغْلَتِ الشَّتْوةُ أَبْداءَ الجُزُرْ ويُقالُ: أَهْدَى لهُ بَدْأَةَ الجَزُورِأَيْ خَيْرَ الأَنصِباءِ، وأَنشَدَ ابنُ السكيت: على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسَمُ اللّحْمِ يُجْعَلُ
والأَبْداءُ: المفَاصِلُ، واحِدُها بَدًى، مقصورٌ، وهو أَيْضاً بَدءٌ، مَهْمُوزٌ، تقدِيرُهُ بَدْعٌ. وأَبْدَاءُ الجَزُورِ عَشرَةٌ: وَرِكاهَا وفَخِذَاهَا وساقاهَا وكَتِفَاهَا وعَضُداها، وهُمَا أَلأَمُ الجَزُورِ لِكَثرَةِ العُرُوقِ.
والبُدْأَةُ: النَّصِيبُ مِنْ أَنـْصِباءِ الجَزُور؛ قالَ النَّمِرُ ابن تَوْلَب:
فَمَنَحْتُ بُدْأَتَهَا رَقِيباً جانِحاً، *  والنارُ تَلْفَحُ وَجْهَهُ بأُوَارِها وروى ابنُ الأَعرابيِّ: فمَنَحْتُ بُدَّتَها، وهي النَّصيبُ، وهوَ مَذْكورٌ في مَوْضِعِه؛ وروَى ثعلب رفِيقاً جانِحاً(1)
( 1 قوله «جانحاً» كذا هو في النسخ بالنون وسيأتي في ب د د بالميم.). وفي الصِّحاحِ: البَدْءُ والبَدْأَةُ: النصِيبُ مِنَ الجَزورِ بفَتحِ الباءِ فيهما؛ وهذا شِعْرُ النَّمِرِ بن تَوْلَبٍ بضمِّها كما ترَى. وبُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً فهو مبْدُوءٌ: جُدِرَ أَوْ حُصِبَ. قال الكميتُ:
فكأَنَّما بُدِئَتْ ظواهِرُ جِلْدِهِ، *  مـمَّا يُصَافِحُ مِنْ لهِيبِ سُهَامِها(2) (2 قوله «سهامها» ضبط في التكملة بالفتح والضم ورمز له بلفظ معاً اشارة إِلى أن البيت مروي بهما.) وقال اللحياني: بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً: خَرَجَ بهِ بَثْرٌ شِبْهُ الجُدَرِيِّ؛ ثمَّ قال: قالَ بعضهم هُو الجُدريُّ بعينه. ورَجُلٌ مَبْدُوءٌ: خرَج بهِ ذلِك. وفي حديثِ عائِشة رضِي اللّه عنها أَنها قالتْ: في اليومِ الذي بُدِئَ فيهِ رسولُ اللّه صلَّى اللّه عليهِ وسلَّم، وَارَأْساه. قالَ ابنُ الأَثير: يُقالُ متى بُدِئَ فلانٌ أَي متى مَرِضَ؛ قال: ويُسأَلُ بهِ عن الحيِّ والـمَيِّتِ. وبَدَأَ من أَرضٍ إِلى أَرضٍ أُخرى وأَبْدأَ: خرَجَ منها إِلى غيرها إِبْداءً. وأَبْدأَ الرَّجلُ: كِناية عن النَّجْو، والاسمُ البَداءُ، ممدودٌ. وأَبْدَأَ الصبيُّ: خَرَجت أَسْنانُهُ بعد سُقُوطِها. والبُدْأَةُ: هَنَةٌ سوداءُ كأَنها كَمْءٌ ولا يُنتَفَعُ بها، حكاه أَبو حنيفة.

### Türkçe

Allah’ın isimleri içinde, azîz ve celîl olan (Allah’ın) **الـمُبْدئ**(i): O, şeyleri inşâ eden ve onları, daha önce bir örnek olmaksızın başlangıç olarak icat edendir. **البَدْء**: bir şeyi ilkin yapmak. **بَدأَ** onunla; ve **بَدَأَهُ يَبْدَؤُهُ بَدْءاً**; ve **أَبْدَأَهُ** ve **ابْتَدَأَهُ**.

Ve denilir: senin için **البَدْءُ** ve **البَدْأَةُ** ve **البُدْأَةُ** ve **البَدِيئةُ**
ve **البَداءة** ve **البُداءة** (uzatmayla) ve bedel üzere **البَدَاهةُ**; yani senin için, atmada ve başkasında, başkasından önce başlaman vardır. Lihyânî nakletti: “Bu, bizim **بَدْأَتِنا**mızda ve **بِدْأَتِنا**mızda idi”, kısaltma ve uzatmayla; (1)
(1 “Lihyânî nakletti: bu bizim بدأتنا … idi” sözü: Kāmûs’un ve şerhinin ibaresidir. “Ve” Lîhyânî, hikâyede onların sözünü nakletti: “Bu” iş “bizim بدأتناmızda, باء’sı üçlü (fetha, damme ve kesre ile), kısaltma ve uzatmayla; ve ‘bizim بدأتناmızda’ harekeli” Ezherî dedi: “Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum”; “ve bizim مبداناmızda” damme ile; “ve مبدئناmızda” fetha ile; “مبدأتنا” fetha ile.)

Dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve ondan ayrıca: bizim **مَبْدَأَتِنا**mızda. Ve biz **أَبْدَأْنا** ve **بَدأْنا**; bütün bunlar ondan (naklen). Ve **البَدِيئةُ** ve **البَداءة** ve **البَداهةُ**: seni ansızın karşılayan ilk şey; ondaki **الهاء** hemzenin bedelidir. Ve **بَدِيتُ بالشيءِ**: onu öne aldım; Ensâriyye (lehçesi). Ve **بَدِيتُ بالشيءِ** ve **بَدأْتُ**: **ابْتَدَأْتُ**. Ve **أَبْدَأْتُ بالأَمْرِ بَدْءاً**: onunla **ابْتَدأْتُ**. Ve **بَدأْتُ الشيءَ**: onu başlangıç olarak yaptım. Ve hadiste: “**الخَيْلُ مُبَدَّأَةٌ** yevme’l-**وِرْد**” yani sulamada deve ve koyundan önce onunla başlanır; hemze hazfedilebilir de sâkin bir elif olur. Ve **البَدْءُ** ve **البَدِيءُ**: ilk; bundan onların sözü: “Onu **بادِيَ بَدْءٍ** olarak yap”, **فَعْل** vezni üzere; ve “**بادِي بَدِيءٍ**” **فَعِيل** üzere; yani ilk şey olarak; ve **بادِي**’nin yâ’sı, nasb yerinde sâkindir; böyle konuşurlar. Dedi: çok kullanım sebebiyle, mu‘tel babında zikredeceğimiz üzere, bazen onun hemzesini terk ettiler.

**بادِئُ الرأْيِ**: onun ilki ve başlangıcı. Ve tahkik ehli yanında, evvellerden olan, nazarı iyice derinleştirmeden önce idrak edilendir; “Onu **في بادئٍ الرأيِ** yaptı” denilir. Lihyânî dedi: “Sen **بادئَ الرَأْي** ve onun **مُبْتَدَأَهُ**sun; zulmümüzü istiyorsun”; yani sen, görüşün ilkinde zulmümüzü istiyorsun. Ve ayrıca rivayet edildi: “Sen **باديَ الرأْي** zulmümüzü istiyorsun”, hemzesiz; manası: görüşten beliren ve ortaya çıkan şeyde; yani görüşün zahirinde; eğer böyle ise bu babdan değildir.

Azîz tenzîlde: “Ve seni, ancak bizim aşağılıklarımız olanlar, **بادِيَ الرَّأْيِ** olarak tâbi olmuş görüyoruz” ve **بادئَ الرَّأْيِ**; Ebû Amr tek başına **بادئَ الرأْيِ**’yi hemze ile okudu; diğer kurrâ hemzesiz **بادِيَ** okudular. Ferrâ dedi: “**باديَ الرأْيِ**’yi hemzelemeyin; çünkü mana, bize görünen ve beliren şeydedir”; dedi: “Eğer görüşün başlangıcını murad etseydi de hemzeleseydi doğru olurdu.” Bunu ayrıca **بدا**’da da zikredeceğiz. Ebû Amr’ın **باديَ الرأْيِ** kıraatinin manası: görüşün ilki; yani onlar, bakmaya başladıklarında görüşün başlangıcında sana tâbi oldular; fakat düşündüklerinde sana tâbi olmazlar. İbnü’l-Enbârî dedi: **بادئَ** hemze ile, **بَدَأَ**’dan; **ابْتَدَأَ** ettiğinde; dedi: hemzeleyen ve hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere ittibâ‘ iledir; yani “sana, zahir bir ittibâ‘ ile” yahut “başlatılmış bir ittibâ‘ ile tâbi oldular”; dedi: mana şu da olabilir: “Seni, ancak bizim aşağılıklarımız olanlar, onlardan gördüğümüz zahirde sana tâbi olmuş görüyoruz; içleri ise senin aleyhinde ve bizim muvafakatimiz üzeredir”; bu, **بَدا يَبْدُو**’dan; ortaya çıktığında.

Hızır’ın öldürdüğü oğlan hadîsinde: “Sonra onların birine, **بادئَ الرَّأْيِ** olarak gitti de onu öldürdü.” İbnü’l-Esîr dedi: yani gördüğü görüşün ilkinde ve başlangıcında; ve hemzesiz olarak **البُدُوّ**’dan (da) olabilir: **الظُّهور**; yani görüş ve nazarın zahirinde.

Dediler: “Onu **بَدءاً** ve **أَوَّلَ بَدْءٍ** olarak yap”, Sa‘leb’den; ve “**بادِيَ بَدْءٍ** ve **باديَ بَدِيٍّ**”, hemzelenmez. Dedi: bu nadirdir; çünkü kıyasî tahfîf üzere değildir; eğer öyle olsaydı burada zikretmezdi.

Lihyânî dedi: “**أَما بادِئَ بَدْءٍ** ise, ben Allah’a hamd ederim”; ve “**بادِي بَدأَةَ**” ve “**بادئَ بداءٍ**” ve “**بدا بَدْءٍ**” ve “**بَدْأَةَ بَدْأَةَ**” ve “**وباديَ بَدوٍ**” ve “**وبادِي بَداءٍ**”; yani “görüşün başlangıcına gelince, ben Allah’a hamd ederim.” Sıhâh’ın bazı asıllarında gördüm: denilir: “Onu **بَدْأَةَ ذي بَدْءٍ** ve **بَدأَةَ ذِي بَدْأَةَ** ve **بَدْأَةَ ذي بَدِيءٍ** ve **بَدْأَةَ بَديءٍ** ve **بَديءَ بَدْءٍ** olarak yap”, **فَعْل** üzere; ve “**وبادِئَ بَدِيءٍ**”, **فَعِيل** üzere; ve “**وبادِئَ بَدِئٍ**”, **فَعِل** üzere; ve “**وبَديءَ ذي بَديءٍ**”; yani ilk ilkin. Ve **بدأَ** işte ve döndü; ve **أَبْدأَ** ve **أَعادَ**. Ve onun sözü, yüce: “**وما يُبْدئُ الباطِلُ وما يُعِيدُ**”. Zeccâc dedi: **ما** nasb yerindedir; yani bâtıl neyi başlatır ve neyi iade eder; ve **ما** nefiy olur; ve buradaki bâtıl **إِبْليِسُ**’tir; yani İblîs ne yaratır ne diriltir; azîz ve celîl olan Allah ise yaratıcı ve dirilticidir. Ve onu, dönüşü başlangıcı üzere ve dönüşünde ve başlangıcında ve dönüşünde ve **بَدأَته**sinde yaptı. Ve dersin: “Bunu dönüş ve başlangıç olarak yap.” Ve denilir: “Yolun geldiği yolda döndüğünde: **رجَعَ عَوْدَه على بَدْئِه**.” Hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم **البَدْأَة**’de rub‘u, **الرَّجْعَة**’de sülüsü verdi; **البَدْأَة** ile gazâ seferinin başlangıcını, **الرَّجْعة** ile ondan dönüşü murad etti; mana: düşmana yönelen ordunun bütününden bir seriyye kalkıp düşmandan bir taifeye rastladığında, ganimetlerinin rub‘u onlarındı; ganimetlerinin dörtte üçünün üçte ikisinde (yani kalanında) ordunun geri kalanı onlara ortak olurdu; bunu ordunun dönüşünde yaptığında, bütün ganimetin sülüsü onlarındı; çünkü ikinci dönüş daha meşakkatlidir ve tehlike onda daha büyüktür; bu, girişlerinde arka desteğin kuvveti ve çıkışlarında zayıflığı sebebiyledir; onlar ilkinde yürüyüşe ve düşman beldelerinde ilerlemeye daha canlı ve daha iştahlıdırlar; dönüşte ise daha zayıf, daha gevşek ve vatanlarına dönmeye daha iştahlıdırlar; bunun için onlara artırdı. Ali hadîsinde: “Vallahi, onu şöyle derken işittim: ‘Sizi, dine dönüş olarak, onları ona başlangıç olarak vurduğunuz gibi mutlaka vuracaktır’ ”; yani ilkin; Acemleri ve mevalîyi kastediyor.

Hudeybiye hadîsinde: “Onlar için **بَدءُ الفُجُورِ** ve onun ikincisi vardır”; yani ilki ve sonu.

Ve denilir: “Falan ne başlatır ne iade eder”; yani ne bir başlangıçla ne bir dönüşle konuşur. Hadiste: “Irak dirhemini ve kafîzini men etti; Şam muddünü ve dinarını men etti; Mısır irdabbını men etti; ve başladığınız yerden döndünüz.” İbnü’l-Esîr dedi: bu hadis, efendimiz Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسلم’in mucizelerindendir; çünkü olmamış şeyi haber verdi; o, Allah’ın ilminde olacak olandır; lafzı geçmiş lafzı üzere çıktı ve onunla, Ömer b. Hattâb رضي الله عنه’un, şehirlerde kâfirlere cizye olarak vaz‘ ettiği şeye rızasını gösterdi.

Men‘in tefsirinde iki söz vardır: birincisi: onların Müslüman olacaklarını ve üzerlerine vaz‘ edilenin onlardan düşeceğini bildi; böylece İslâmlarıyla men edenler oldular; buna “başladığınız yerden döndünüz” sözü delalet eder; çünkü onların başlangıcı, Allah’ın ilminde, Müslüman olacaklarıdır; böylece başladıkları yerden döndüler. İkincisi: itaattan çıkarlar ve imama isyan ederler; böylece üzerlerindeki vazifeleri men ederler. **المُدْيُ** Şam ehlinin ölçeğidir; **القَفِيزُ** Irak ehlinindir; **الإِرْدَبُّ** Mısır ehlinindir.

Arûzda **الابتداءُ**: beytin başında, beytin haşvının hiçbir yerinde bulunmayan bir illetle, beytin başında mu‘tel olan her cüz’ün adıdır; uzun, vâfir, hezec ve mütekāribdeki **الخَرْم** gibi; çünkü bunların hepsinde, cüzlerinden her biri, mu‘tel olduğunda, **ابتداءً** diye adlandırılır; bu, **فعولن**’dan, başlangıçta **الفاء**’nın hazfedilmesi sebebiyledir; **فعولن**’dan **الفاء**, beytin haşvında asla hazfedilmez; aynı şekilde, **مُفاعلتن**’in ilki ve **مَفاعيلن**’in ilki, beytin başında hazfedilir; fakat basîtte ve benzerinde, illeti haşv cüzlerinin illeti gibi olan **مُسْتَفْعِلُن**, **ابتداءً** diye adlandırılmaz. Ahfeş, Halîl’in medîdin başında **فاعلاتن**’ı **ابتداءً** kıldığını iddia etti; dedi: Ahfeş, Halîl’in **فاعِلاتُن**’u niçin **ابتداءً** kıldığını bilmedi; hâlbuki o, haşv cüzleri gibi **فَعِلاتن** ve **فاعِلاتن** olur. Ahfeş’e şu gizli kaldı: Halîl, burada **فاعِلاتُن**’u haşv gibi kılmadı; çünkü onun elifi, daima, muâkabe olmaksızın düşer; ve cüz’ünün ilkinde, haşvında caiz olmayan şey caiz olan her şeyin adı **الابتداءُ**dur; cüz’de vâki olana, i‘lâlle başlaman sebebiyle **ابتداءً** denildi. Ve Allah خلق’ı **بَدْءاً** başlattı ve onları **أَبْدَأَ**: yani onları yarattı. Azîz tenzîlde: “Allah خلق’ı başlatır.” Ve onda: “Allah خلق’ı nasıl başlatır.” Ve dedi: “O, خلق’ı başlatır, sonra onu iade eder.” Ve dedi: “Şüphesiz O, başlatır ve iade eder”; birincisi **البادِئ**’dendir, ikincisi **المُبْدِئ**’dendir; ikisi de, celîl olan Allah’ın sıfatıdır.

**البَدِيءُ**: yaratılmış. **بِئرٌ بَدِيءٌ** (bedî‘ gibi); cem‘i **بُدُؤٌ**.

**البَدْءُ** ve **البَدِيءُ**: İslâm’da yeni kazılmış kuyu; **بعادِيَّةٍ** değildir; onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir; bu, sahibi olmayan ölü arazide kuyu kazmandır. İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “**البئرِ البَدِيءِ**’nin harîminde yirmi beş zira‘ vardır”; yani çevresinde harîmi olarak yirmi beş zira‘ vardır; o yirmi beşin içinde kimsenin kuyu kazması yoktur.

Bu kuyu, adamın ihyâ ettiği ve onun sahibi olduğu araziye benzetildi. Dedi: **القَلِيبُ**: sahibi ve kazıcısı bilinmeyen, eski **العادِيَّة** kuyu; ondan elli zira‘ üzerine kimsenin konması yoktur; çünkü o, insanların umumunadır; bir konan, başkasını men eder. **النُّزول**’ün manası: onu ev edinip üzerinde ikamet etmemesidir; yoksa yolcu olması (zarar vermez). Ebû Ubeyde: **الرَّكِيَّة** için denilir: **بَدِيءٌ** ve **بَدِيعٌ**, eğer onu sen kazdıysan; eğer onu senden önce kazılmış bulduysan, o **خَفِيَّةٌ**’dir. Ve Zemzem **خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmail’indir, sonra gömüldü. Ve şu şiiri okudu:
فَصَبَّحَتْ، قَبْلَ أَذانِ الفُرْقانْ، *  تَعْصِبُ أَعْقارَ حِياض البُودانْ
Dedi: **البُودانُ** **القُلْبان**dır; onlar **الرَّكايا**dır; tekili **بَدِيءٌ**; Ezherî dedi: bu ters çevrilmiştir; aslı **بُدْيانٌ**dır; yâ’yı öne aldı ve onu vâv yaptı. **الفُرقانُ**: sabah. Ve **البَدِيءُ**: hayret; ve **بَدِيءٍ** bir iş getirdi, **فَعِيل** üzere; yani acayip.

Ve **بَدِيءٌ** “**بَدَأْتُ**”dandır; ve **البَدِيءُ**: **الأَمْرُ البَدِيعُ**; ve **أَبْدَأَ الرَّجُلُ**: onu getirdiğinde; “**أَمرٌ بَدِيءٌ**” denilir. Ubeyd b. el-Ebras dedi:
فلا بَدِيءٌ ولا عَجِيبُ

**البَدْءُ**: seyyid; ve denildi: görüşü beğenilmiş genç; danışılan; cem‘i **بُدُوءٌ**. **البَدْءُ**: seyyidlikte ilk seyyid; **الثُنْيَانُ**: seyyidlikte onu izleyen. Evs b. Mağrâ es-Sa‘dî dedi:
ثُنْيانُنا، إِنْ أَتاهُمْ، كانَ بَدْأَهُمُ، *  وبدْؤُهُمْ، إنْ أَتانا، كانَ ثُنْيانا

**البَدْءُ**: eklem. **البَدْءُ**: üzerindeki etle birlikte kemik. **البَدْءُ**: deve kesiminde en hayırlı kemik; ve denildi: deve kesiminde en hayırlı pay. Cem‘i **أَبْدَاءٌ** ve **بُدُوءٌ**; **جَفْنٍ** ve **أَجْفانٍ** ve **جُفُونٍ** gibi. Tarafe b. el-‘Abd dedi:
وهُمُ أَيْسارُ لُقْمانَ، إِذا *  أَغْلَتِ الشَّتْوةُ أَبْداءَ الجُزُرْ
Ve denilir: ona **بَدْأَةَ الجَزُورِ** hediye etti; yani payların en hayırlısını. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسَمُ اللّحْمِ يُجْعَلُ

**الأَبْداءُ**: eklemler; tekili **بَدًى** (kısaltılmış), ve o ayrıca **بَدءٌ** (hemzeli)dir; takdiri **بَدْعٌ**dır. Ve **أَبْدَاءُ الجَزُورِ** ondur: kalçaları, uylukları, incikleri, kürekleri ve pazuları; ve onlar, damarların çokluğu sebebiyle, deve kesiminin en aşağısıdır.

**البُدْأَةُ**: deve kesiminin paylarından pay; Nemir b. Tevleb dedi:
فَمَنَحْتُ بُدْأَتَهَا رَقِيباً جانِحاً، *  والنارُ تَلْفَحُ وَجْهَهُ بأُوَارِها
İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “**بُدَّتَها**” (ona verdim); o paydır; o, yerinde zikredilmiştir. Sa‘leb “**رفِيقاً جانِحاً**” rivayet etti. (1)
(1 “**جانحاً**” sözü: nüshalarda nûn ile böyledir; **ب د د**’de mîm ile gelecektir.)

Sıhâh’ta: **البَدْءُ** ve **البَدْأَةُ**: deve kesiminden pay; ikisinde de **الباءِ**’nin fethasıyla; bu, Nemir b. Tevleb’in şiiridir; senin gördüğün üzere damme ile.

**بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً**; o halde o **مبْدُوءٌ**dur: çiçek (çiçek hastalığı) oldu yahut kızamık oldu. Kümeyt dedi:
فكأَنَّما بُدِئَتْ ظواهِرُ جِلْدِهِ، *  مـمَّا يُصَافِحُ مِنْ لهِيبِ سُهَامِها(2)
(2 “**سهامها**” sözü: Tekmile’de fetha ve damme ile ضبط edildi ve “معاً” lafzıyla işaretlendi; yani beytin ikisiyle rivayet edildiğine işaret.)

Lihyânî dedi: **بُدِئَ الرَّجُلُ يُبْدَأُ بَدْءاً**: onda, çiçek hastalığına benzer bir çıban çıktı; sonra dedi: bazısı dedi ki: o, bizzat çiçek hastalığının kendisidir. Ve **رَجُلٌ مَبْدُوءٌ**: onda bu çıktı. Âişe رضِي الله عنها hadîsinde: dedi ki: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in **بُدِئَ** edildiği (hastalığa tutulduğu) günde: Vay başım!” İbnü’l-Esîr dedi: “Falan ne zaman **بُدِئَ** edildi?” denilir; yani ne zaman hastalandı; dedi: bununla diri ve ölü hakkında da sorulur. Ve bir yerden başka bir yere **بَدَأَ** ve **أَبْدأَ**: ondan başkasına, **إِبْداءً** olarak çıktı.

Ve **أَبْدأَ الرَّجُلُ**: dışkılama hakkında kinayedir; isim **البَداءُ**dur, uzatılmış. Ve **أَبْدَأَ الصبيُّ**: dişleri, düşmesinden sonra çıktı.

**البُدْأَةُ**: sanki bir mantar gibi siyah bir şey; ondan faydalanılmaz; Ebû Hanîfe nakletti.
